Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Τρίερ, η Πατεράκη και το θαύμα

Ακης Σακελλαρίου, Ιωάννα Τσιριγκούλη

Ο Τρίερ, η Πατεράκη και το θαύμα

  • A-
  • A+

Η παράσταση που παρακολούθησα στο Εθνικό μού μοιάζει ότι παρουσιάζεται με συνεπτυγμένο τίτλο. Ο ακριβής, κρυφός και πλήρης τίτλος θυμίζει το παλιό εκείνο του Πίτερ Βάις, που σε αυτή την περίπτωση θα πήγαινε ως εξής: «Το “Δαμάζοντας τα κύματα” του Δανού σκηνοθέτη Λαρς φον Τρίερ, όπως παίχτηκε από τον όμιλο του Εθνικού Θεάτρου, υπό τη διεύθυνση της Ρούλας Πατεράκη».

Δεν παραφράζω το έργο του Βάις, παραφράζω την παράσταση του Μπρουκ, με τη δική της αισθητική και τη θέση της απέναντι σε έργο και κοινό.

Μεταξύ Αρτό και Μπρεχτ (που περιέργως σμίγουν), με τη μεταβολή του αφανούς σκηνοθέτη σε ζωντανή παρουσία, με ανοιχτή συζήτηση μεταξύ του καλλιτέχνη (Λαρς φον Τρίερ) και των πολλών επί σκηνής προσώπων του, με τη μετατροπή, τέλος, του όλου εγχειρήματος σε ένα είδος μανιφέστου για τον «νέο ρεαλισμό» και τον παλιό καημό του…

Η παράσταση της Πατεράκη, αν μη τι άλλο, επιδιώκει να είναι, πέρα από μεταφορά ενός έργου, μια γενική κίνηση ανανέωσης του θεάτρου και του περιεχομένου του, όπως εκείνο το περιβόητο «θέατρο της σκληρότητας», στα 1968.

Στο κέντρο βρίσκεται βέβαια η περίφημη ταινία του Τρίερ, αλλά και η δική του, ανατρεπτική πνοή στα πράγματα. Βρίσκεται η ανάγκη να ανατρέψουμε την πραγματικότητα ή να δούμε βαθιά μέσα της, ώστε να πιστέψουμε στο θαύμα.

Η Μπες στο «Δαμάζοντας τα κύματα» είναι ηρωίδα ενός μελοδράματος, μια Ζαν ντ’ Αρκ της αγάπης, απόλυτα δοσμένη στον Θεό -με τον οποίο διατηρεί την ίδια προσωπική και μαρτυρική σχέση- όσο και στην πατρίδα της, η οποία τώρα συμπυκνώνεται σε έναν άνδρα, μια σχέση, ένα σώμα.

Σε αυτή τη σχέση θα βαδίσει μέχρι τέλους, με απόλυτη πίστη, ελπίδα και αγάπη. Ακόμα και όταν μοιάζει η παρουσία του Θεού να είναι ανυπόφορη και τυραννική -ένας Θεός που έρχεται από το τραγικό υπόστρωμα των Ελλήνων, τιμωρός και έφηβος-, η Μπες τον αντιμετωπίζει με το χαμόγελο της πρωτοχριστιανής, έτοιμη να λυτρωθεί με τη θυσία και την αυταπάρνηση.

Ετσι αγαθή και πεπεισμένη, χωρίς ενδοιασμούς κι αναστολές, θα δοθεί στον Θεό, μέσα από την εκκλησία της αγάπης και του σώματός της. Και στο τέλος θα δικαιωθεί. Απόλυτα θα δικαιωθεί, όταν το πνεύμα της θα μετοικήσει εν σκηναίς Δικαίων, με τις καμπάνες να το συνοδεύουν στο σύμπαν σαν θαύμα και δικαίωση.

Αν θέλετε τη γνώμη μου, η ανατροπή του Τρίερ βρίσκεται σε αυτό ακριβώς το σημείο. Ο Θεός όχι μόνο δεν πέθανε, αλλά συνεχίζει να κρύβεται σαν το παιδί, περιμένοντας τη στιγμή που θα τραβήξει το χαλί του κυνισμού κάτω από τα πόδια μας.

Ποιος δεν συγκινήθηκε ποτέ από αυτή την παραδοχή του Τρίερ, την αποδοχή ενός μελοδραματικού τέλους, οριστικής και ευτυχούς λύσης; Περιέργως δεν βρίσκεται εδώ μόνο η πόρνη που σέβεται του Σαρτρ, αλλά και ο Ευαγγελισμός του Κλοντέλ. Αυτές οι καμπάνες στο τέλος σημαίνουν όχι την παρουσία του Θεού, όσο τη δική μας ανάγκη να κάνουμε μια τέχνη που τον εμπεριέχει.

Την ίδια ανάγκη μού φαίνεται καλύπτει η παράσταση της Πατεράκη. Μη μας ξεγελούν οι κοφτερές γωνίες της, οι μπρεχτικές διαφάνειες, οι δήθεν πολιτικές αναλύσεις. Πρόκειται για παράσταση μιας ανήσυχης ψυχής, που θέλει να ακουμπήσει στο θαύμα και μάλιστα όχι με την καθιερωμένη μορφή -της ανατροπής των πιθανοτήτων-, αλλά με την πιο δύσκολη θεολογικά αντίληψη- της καθημερινής παρουσίας του.

Αυτό νομίζω ότι κατά βάθος ρωτάει η Πατεράκη στην υποτιθέμενη συζήτησή της με τον Τρίερ επί σκηνής. Πίσω από τις σκόρπιες και κάπως εξεζητημένες ερωτήσεις της, υπάρχει αυτό το απλό: «Πώς τα κατάφερες και άκουσες τις καμπάνες, ρε θεομπαίχτη;».

Γι’ αυτό της συγχωρώ την απόμακρη, θεατρικά όχι και πολύ δικαιολογημένη, παρουσία της ίδιας επί σκηνής, σαν θυμωμένη δασκάλα που επιτηρεί τους μαθητές της. Στην πραγματικότητα το ύφος πηγάζει πιστεύω από αληθινή έκπληξη, θαυμασμό και ίσως κάποια ζήλια.

Είπαμε: δεν είναι μια παράσταση για τον Τρίερ ή για την Μπες. Είναι για την τέχνη, τον καλλιτέχνη και το θαύμα. Είναι για τη θρησκεία: οι αρχικές διακηρύξεις του μανιφέστου, περιέργως αν ακουστούν στο τέλος και όχι στην αρχή, ομοιάζουν πολύ με κάποιο δόγμα χριστιανισμού: «όχι να υποδύεσαι τον άλλον – να είσαι ο άλλος…».

Συγχωρώ ακόμα και την αργόσυρτη πορεία της παράστασης. Τρεις ώρες γεμάτες πάνω σε μια ιστορία αγάπης και θυσίας, με καθαρές γραμμές, σαφή σχήματα, χωρίς υπόνοιες, «επικά». Και στη μέση η διάθεση να κουρδίσουμε τις αισθήσεις μας με ήχους και ωμές εικόνες, που ακολουθούν τον Αρτό. Νομίζω ότι η Πατεράκη εκτός των άλλων κατέκτησε το Νέο Ρεξ και τεχνητά: γέμισε το περίεργο σχήμα του σε όλες τις άκρες, πλήρωσε το κενό μεταξύ πλατείας και κοινού.

Ερμηνείες για βραβεία

Εδωσε επίσης την εικόνα μιας αλαφροΐσκιωτης ύπαρξης, της Μπες, με την Ιωάννα Τσιριγκούλη. Η οποία ανάμεσα στην πιο σκληρή πραγματικότητα, σε τρυπάνια, γράσα, καθετήρες και μισαλλόδοξα δόγματα, έρχεται να γίνει μάρτυρας της ελευθερίας. Νομίζω ότι στο πρόσωπό της ο ίδιος ο Τρίερ θα συγκινηθεί.

Είναι μαζί πρόσωπο μελοδράματος και αντι-μελοδράματος, πραγματική και οραματική περίπτωση, ένα μαύρο πρόβατο να υπονομεύει το γύρω κοπάδι. Το παράξενο είναι πως συνεχίζεις ως θεατής να μην ταυτίζεσαι μαζί της: την παρακολουθείς να προχωρά με την πράξη, σαν περίπτωση όχι σαν «πρόσωπο μελοδράματος».

Το ίδιο δίπλα της και ο Γιαν του Ακη Σακελλαρίου: Κινείται σε ένα περιβάλλον μεταξύ προσώπου και παραδείγματος, μια αληθινά μπρεχτική περίπτωση τρίτου προσώπου. Αυτοί οι δύο δίνουν και παράδειγμα τεχνικής αρτιότητας. Ειδικά στον ρόλο του Γιαν, ο Σακελλαρίου μένει απολύτως ακίνητος για πόση ώρα, υποδύεται οσκαρικά τον παραπληγικό ήρωα με την απόλυτη κατάρτιση του επαγγελματία. Δεν αμφιβάλλω ότι και οι δύο θα είναι υποψήφιοι για κάποιο βραβείο ερμηνείας του χρόνου.

Η ομάδα που παίζει πίσω τους και μαζί τους θυσιάζεται στον βωμό της παραβολής. Δεν διακρίνεται κανείς, νομίζω μάλιστα ότι πολλοί ούτε καν ερμηνεύουν κατ’ ουσίαν. Το ζευγάρι των πρωτόπλαστων -μοντέλα γυμνά, ένα διαρκές γκέστους ερωτισμού όσο και αναφορά στον Τρίερ- είναι ωραία ιδέα, αλλά θεατρικά κάπως επιτηδευμένη.

Η μουσική διασκευή της μουσικής της ταινίας από τον Γιώργο Πούλιο αρμόζει στον χαρακτήρα της όλης μεταφοράς. Τα κοστούμια και τα σκηνικά του Αγγελου Μέντη μάλλον χάνονται στο γενικό περιβάλλον του Ρεξ.

Σαν παραβολή και αλληγορία λοιπόν η παράσταση της Πατεράκη είναι πιστεύω μια απόδοση της ταινίας αλλά και μια εμβάθυνση στην προσωπική διαδρομή του Τρίερ. Ισως πάλι τίποτα από τα δύο: είναι ίσως μια κατάβαση στα άβατα του καλλιτέχνη, εκεί που υπάρχει ακόμα η πίστη στο θαύμα, η ελπίδα της σωτηρίας και η παλιά τετελεσμένη αγάπη: η αγάπη όχι σαν συναίσθημα, αλλά σαν πράξη.

  

ΘΕΑΤΡΟ
Συνοδοιπόροι και συνωμότες της ίδιας τέχνης
Σήμερα δεν μπορούμε να φανταστούμε τον κόσμο μας χωρίς έστω μία θεατρική εκδήλωση, ιστορικά όμως και για το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη μας το θέατρο και οι θιασώτες του αντιμετωπίστηκαν αρνητικά.
Συνοδοιπόροι και συνωμότες της ίδιας τέχνης
ΘΕΑΤΡΟ
Τρέχοντας στα σκαλιά της επιτυχίας
Το Εθνικό Θέατρο -επιστρέφοντας στο «Ρεξ»-, ο Νίκος Καραθάνος και η ομάδα του (η συνεργασία τους αποπνέει πια τόση σταθερότητα κι αφοσίωση ώστε να μιλάμε με όρους ομάδας) παρουσιάζουν στη δική τους μπαρόκ...
Τρέχοντας στα σκαλιά της επιτυχίας
ΘΕΑΤΡΟ
Μια γιορτή που δοξάζει το σώμα και τον έρωτα
Με δύο εργαλεία, τον θίασο και το φως, ο Δημήτρης Τάρλοου εμπνέεται από το ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου και πειραματίζεται ώστε να παρουσιαστεί επί σκηνής η ουσία της ποίησης.
Μια γιορτή που δοξάζει το σώμα και τον έρωτα
ΘΕΑΤΡΟ
Το αιδοίο «στα μούτρα μας»
Σαράντα χρόνια μετά το πρώτο ανέβασμα του έργου του Μάριου Ποντίκα, η παράσταση του Κώστα Παπακωνσταντίνου και της Αγγελικής Μαρίνου φέρνει στη σκηνή το μεγάλο πρόβλημα της σεξουαλικής βίας από τον άνδρα στη...
Το αιδοίο «στα μούτρα μας»
ΘΕΑΤΡΟ
Ο Ευθύμης Φιλίππου ανοίγει νέα σελίδα στο θέατρο
Ο ταλαντούχος σκηνοθέτης Δημήτρης Καραντζάς συναντά το παράδοξα ιερό ανίερο σύμπαν του πολυβραβευμένου σεναριογράφου του Λάνθιμου, σε μια εντυπωσιακή παράσταση. Αυτό που συμβαίνει μπροστά μας είναι η έκρηξη...
Ο Ευθύμης Φιλίππου ανοίγει νέα σελίδα στο θέατρο
ΘΕΑΤΡΟ
Μια παράσταση που άξιζε καλύτερης τύχης
Ο Αλέξης Ρίγλης έστησε το πασίγνωστο έργο του Νόελ Κάουαρντ βρίσκοντας μια έξοχη λύση: σαν μια θεατρικαλίστικη φάρσα, ένα παιχνίδι με θεατρικές καρέκλες. Δυστυχώς η τολμηρή του πρόταση και η ταιριαστή διανομή...
Μια παράσταση που άξιζε καλύτερης τύχης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας