• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.9°C / 26.4°C
    3 BF
    55%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 19.9°C / 23.9°C
    5 BF
    66%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.6°C / 23.3°C
    2 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 16.9°C / 17.7°C
    2 BF
    64%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 21.3°C / 23.9°C
    2 BF
    83%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.0°C / 21.5°C
    2 BF
    60%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    16°C 16.4°C / 17.9°C
    2 BF
    59%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.7°C / 20.7°C
    2 BF
    78%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 24.9°C / 28.6°C
    3 BF
    52%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 23.5°C / 26.9°C
    4 BF
    61%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.8°C / 26.4°C
    5 BF
    65%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.9°C / 23.7°C
    2 BF
    50%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    22°C 21.9°C / 21.9°C
    4 BF
    64%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.9°C / 23.4°C
    4 BF
    43%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.8°C / 24.9°C
    2 BF
    52%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 26.8°C / 27.7°C
    2 BF
    35%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.8°C / 26.0°C
    2 BF
    41%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    22°C 20.3°C / 22.1°C
    3 BF
    67%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.4°C / 23.9°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.4°C / 17.4°C
    0 BF
    72%
Φωτ.: Karol Jarek
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ριψοκίνδυνη σκηνοθετική παρέμβαση σε μια συμβατική προσέγγιση

  • A-
  • A+
Ο Αργύρης Ξάφης προχώρησε με περισσή τόλμη –και θράσος, αν αναλογιστεί κανείς πως πρόκειται για το πρώτο του εγχείρημα στην Επίδαυρο– στην επιλογή να αντιστρέψει τη σειρά των «δύο μερών» της τραγωδίας, ανοίγοντας έναν δρόμο μπροστά του, με πτώσεις αλλά και άλματα.

Ως δεύτερη φετινή παραγωγή του Εθνικού επιλέχτηκε ο «Αίας» του Σοφοκλή, πρώτο σωζόμενο έργο του αρχαίου τραγικού και από μόνο του αρκετό για να αποδείξει πόσο σχετικά στέκουν τα κριτήριά μας για το αρχαίο δράμα.

Δραματουργικά, θεατρικά, αλλά και από την άποψη του περιεχομένου, ο «Αίας» είναι έργο αινιγματικό: έργο στο οποίο περισσότερο μιλούν οι άλλοι για το κεντρικό πρόσωπο παρά το ίδιο, χωρίς δράση, πέρα από μια επιβλητική αυτοχειρία, με αλλαγή σκηνικού καταμεσής, αντρικά πρόσωπα να ξεσπούν σε μοιρολόγια, και στο τέλος με την αρχική απορία να παραμένει: Ποιο είναι το νόημα της τραγωδίας;

Στον Σοφοκλή αποδίδουμε συνήθως το συμπέρασμα της θεοσέβειας, η απουσία της οποίας διώκεται και τιμωρείται σκληρά από τους θεούς. Μια άλλη ερμηνεία θέλει τον Αίαντα εκπρόσωπο του παλιού τύπου ήρωα –του «ομηρικού»– που στα νέα δεδομένα της αθηναϊκής δημοκρατίας μοιάζει πια απροσάρμοστο. Πάντως το «δεύτερο μέρος» του «Αίαντα» –γιατί μεταξύ άλλων και δομικά ο «Αίας» είναι προβληματικός– ασχολείται με το ίδιο πάνω κάτω θέμα που θα αποτελέσει το κέντρο της επόμενης κιόλας σωζόμενης τραγωδίας του Σοφοκλή, της «Αντιγόνης»: το κατά πόσον οι νόμοι μιας πολιτείας έχουν εφαρμογή και μετά θάνατον, πόσο οφείλουμε να συμπεριλάβουμε στην απόδοση της δικαιοσύνης το όριο με το οποίο η ανθρώπινη δίκη αφορά ζώντες και όχι πεθαμένους.

Κι εδώ, όπως ο Κρέοντας στην «Αντιγόνη», ο Αγαμέμνων και ο Μενέλαος απαιτούν να μείνει το σώμα του ήρωα άταφο, καθώς εκείνος όσο ήταν εν ζωή απείλησε την ασφάλεια του στρατεύματος. Σε ένα άτυπο στρατοδικείο, η ποινή για τον προδότη οφείλει να είναι η διά παντός διαπόμπευση, η ατίμωση του σκελέθρου του, η αέναη περιπλάνησή του εκτός Πεδίων.

Κανείς δεν αρνείται ότι η κατηγορία που βαρύνει τον Αιάντα είναι βάσιμη. Ομως πρέπει να δούμε τα πράγματα με τα δικά του μάτια. Μετά τον θάνατο του Αχιλλέα, οι αρχηγοί αποφασίζουν να παραδώσουν τα όπλα του πρώτου σε ανδρεία ήρωα όχι σε εκείνον αλλά στον Οδυσσέα. Για τον Αίαντα αυτό σημαίνει διπλή προσβολή: προς το πρόσωπό του πρώτα, καθώς του αρνούνται την αναγνώρισή του ως άξιου διαδόχου του πρώτου τη τάξει πολεμιστή των Αχαιών. Αλλά και, εκτενέστερα, της στρατιωτικής ιεραρχίας, της τιμής των όπλων και της αρετής για τα οποία ο ίδιος έζησε και πολέμησε.

Και τώρα ας δούμε τον ένοχο από τη μεριά των κατηγόρων. Για όλα αυτά λοιπόν ο Αίας αποφασίζει να εξολοθρεύσει με αιφνίδια νυχτερινή επιδρομή –τυπικό πολεμικό τέχνασμα– τους Αχαιούς και μόνος του να αποκόψει τις κεφαλές τους! Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θα το κατόρθωνε, αν η Αθήνα-σωτήρας δεν επέδραμε επί των φρενών του, αποτρέποντας το σχέδιο και εξευτελίζοντάς τον.

Στην παραζάλη της θεϊκής τιμωρίας ο τρομερός ήρωας ξεσπά την οργή του στα κοπάδια των προβάτων που έτρεφαν οι Αχαιοί, κάνοντας σε αυτά ό,τι απίθανο είχε σκεφτεί για τους πρώην συμπολεμιστές του. Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε είναι το εξής: η αποτυχία του σχεδίου αφορά την εκτέλεση, όχι τον σχεδιασμό που ο Αίας είχε καταστρώσει και κατά κάποιον τρόπο εκτέλεσε μέχρι κεραίας, έστω και επί κεφαλών… αμνών. Ακόμα και όταν η ομίχλη έχει διαλυθεί, ο ήρωας δεν δείχνει σημεία μετάνοιας για την αρχική σκέψη του. Νιώθει αδικαίωτος, μα όχι προδότης.

Σε μια τέτοια εποχή του ηρωικού κόσμου μάς μεταφέρει η σκηνοθεσία του Αργύρη Ξάφη, αρπάζοντας μια φράση του Χορού και δημιουργώντας επί ορχήστρας και καταμεσής του θέρους το πρώτο –όσο θυμάμαι– τοπίο χειμώνα, ένα χιονισμένο, πολεμικά άπραγο πεδίο με ερείπια και ένα στρατιωτικό τολ στην άκρη. Είναι η πρώτη κάθοδός του ως σκηνοθέτη στο αργολικό θέατρο και απολύτως αυτόβουλη. Υπάρχει κάτι στον Αίαντα που παρακίνησε την ψυχοσύνθεσή του, πιθανόν επειδή ο ήρωάς του κι αν πέφτει, δεν κάμπτεται, κι αν σπάει, δεν λυγίζει.

Ο Αίαντας πράγματι προξενεί σαγήνη και δέος σε εμάς –ίσως και στον Σοφοκλή– ακριβώς γιατί είναι τέλειος σε αυτό που είναι. Κι όσο κι αν απομακρυνόμαστε από το ηρωικό παράδειγμα που τον πλαισιώνει, δεν μπορούμε παρά να νιώθουμε βαθύ σεβασμό για τα πρότυπά του – όπως, ας πούμε, νιώθουμε σήμερα θαυμασμό για τους απόμακρους Σαμουράι.

Ομως αυτό σημαίνει μια μεγάλη απόφαση για τον σκηνοθέτη. Προφανώς ο Σοφοκλής δημιούργησε τον Αίαντα σε έναν κόσμο που το πρόβλημα δεν ήταν ο ίδιος, αλλά η ταφή του, η μετά θάνατον αξιοποίηση του μεγαλείου του. Σήμερα τα πράγματα λειτουργούν μάλλον αντίστροφα. Για εμάς δεν μπορεί να είναι ζήτημα αν πρέπει να θαφτεί ο Αίαντας – το να εμπλακούμε σε μια τέτοια συζήτηση είναι σαν να παραβιάζουμε ανοιχτές πόρτες.

Το ζήτημα για εμάς είναι κυρίως αυτός ο Αίαντας, κάποιος που ξεπερνά τα μέτρα αλλά και τα όρια, που τα βάζει με θεούς, εχθρούς και φίλους μέχρι να μείνει στο τέλος απόλυτα μόνος, απόλυτα ασύγκριτος, αθεώρητος, «απαρομοίαστος».

Προχώρησε λοιπόν ο Ξάφης με περισσή τόλμη –και θράσος, αν αναλογισθεί κανείς πως πρόκειται για το πρώτο του εγχείρημα στην Επίδαυρο– στην επιλογή να φέρει τα μπρος-πίσω και ούτε λίγο ούτε πολύ να αντιστρέψει τη σειρά των «δύο μερών» της τραγωδίας (στη δραματουργία συνέβαλε και η Ασπασία-Μαρία Αλεξίου).

Στην παράσταση του Εθνικού είδαμε πρώτα τη διχογνωμία και σύγκρουση για την ταφή του ήρωα μεταξύ του αδελφού του Αίαντα, του Τεύκρου, του Αγαμέμνονα και του Μενέλαου, της Τέκμησσας και του Χορού. Και, μετά, έχοντας γνώση πια των τεκταινομένων, επιστρέψαμε «πίσω» για να συναντήσουμε τον ζωντανό Αίαντα.

Απόφαση μοντερνιστική ασφαλώς και θεατρικαλίστικη. Δημιουργεί σοβαρά θέματα κατανόησης στο μεγάλο κοινό; Ασφαλώς και ναι, ο Αίαντας δεν είναι Αντιγόνη! Και ασφαλώς μεταβάλλει την αρχική διάνοια του τραγικού έργου – είναι αυτό που λέμε αιτία σκανδάλου για τους πιστούς θαυμαστές του λόγου του.

Φέρει όμως ορισμένα πλεονεκτήματα που πρέπει να σημειώσουμε. Το μεγαλύτερο ανάμεσά τους δεν είναι –ό,τι και αν πιστεύουν πολλοί– πως δίνει την ευκαιρία στον Αίαντα να κλείσει την παράσταση με μια θεαματική πτώση στο μοιραίο σπαθί, το πολεμικό δώρο του εξίσου μεγάλου και εξίσου εξευτελισμένου στο τέλος Εκτορα, του εν θανάτω αδελφού. Οχι, το μεγάλο κέρδος για εμάς είναι ο ήρωας που έχουμε μέχρι τώρα βάλει στην άκρη – κι όμως αποτελεί το κλειδί της τραγωδίας. Είναι ο Οδυσσέας... Γιατί, αντιστρέφοντας τη διάνοια του έργου, η σκηνοθεσία κάνει ορατή την καίρια παρέμβασή του στο τέλος. Το θέμα μας δεν είναι πια μόνο το «Ποιος είναι ο Αίαντας», αλλά και το «Τι έχει συμβεί στον Οδυσσέα;».

Είναι αυτός που ανοίγει και κλείνει το έργο, κι όμως πρόκειται για διαφορετικά πρόσωπα. Ο δεύτερος Οδυσσέας έχει δει τον Αίαντα να πέφτει. Κι έτσι, όταν προσέρχεται στη διαμάχη της ταφής του, ξέρει κάτι για τα ανθρώπινα που πρέπει –είναι ανάγκη– να προσμετρήσουμε στην ανθρώπινη κατάσταση. Ο Οδυσσέας δεν είναι στο τέλος «διπλωμάτης» ή «ευέλικτος», καθώς λένε. Είναι –έχει γίνει στο μεταξύ– «σοφός», με τον τρόπο που συμβαίνει στον άνθρωπο μόνο μετά από μια εμπειρία πτώσης, όχι μόνο του Αίαντα, αλλά και της δικής του. Ο Οδυσσέας έχει δει τον Ανθρωπο να πέφτει.

Φωτ.: Karol Jarek

Σωστά άκουσα κάπου τον Ξάφη να λέει ότι χωρίς ηθοποιό για τον Αίαντα, Αίαντας δεν γίνεται. Και πράγματι, ο Στάθης Σταμουλακάτος αναλαμβάνει να φέρει επί σκηνής τον υπερμεγέθη ήρωα μετά την πτώση. Προβάλλει δύο πρόσωπα: το ένα αφορά τους εχθρούς και είναι αλήθεια τρομερό, καθώς ο ήρωας κραυγάζει σαν πληγωμένο αγρίμι. Το άλλο όμως αφορά τους δικούς του, στρέφεται προς τα μέσα και φανερώνει χαμένη τρυφερότητα. Χωρίς να έχει ισχυρή τραγική κατάρτιση, ο ηθοποιός κατάφερε να δημιουργήσει έναν ήρωα πειστικό στο μέγεθος και τη σαγήνη του.

Και η υπόλοιπη διανομή συγκροτείται από ηθοποιούς πρώτου μεγέθους. Η Τέκμησσα της Εύης Σαουλίδου είναι απόλυτα πειστική στον ρόλο της ερωτευμένης και τραυματισμένης γυναίκας. Το τρίγωνο των αρχηγών σχηματίζεται από τον αλαζόνα Αγαμέμνονα του Νίκου Χατζόπουλου, τον απροσδιόριστο (σαν δείκτη ρολογιού) Μενέλεο του Γιάννη Νταλιάνη και τον στοχαστικό, μυστηριώδη Οδυσσέα του Δημήτρη Ημελλου. Ανάμεσα στους τρεις αυτούς κινείται η αγωνιούσα δημοκρατία, παλινδρομώντας ανάμεσα σε επιλογές, αγωνιζόμενη να εμφυσήσει στους νόμους της ανθρώπινη δικαίωση.

Ο πολύ καλός Τεύκρος του Χρίστου Στυλιανού κρατάει το αντίβαρο στη διαμάχη για την ταφή του νεκρού σαν μείξη παλαιότερου και νεότερου ηρωισμού. Κάπως μετέωρη η Αθηνά της Δέσποινας Κούρτη, θυμίζει περισσότερο ξωτικό από σεξπιρικό ονειρόδραμα. Στον ρόλο του Ευρυσάκη είδαμε τον μικρό Τάσο Μικελή. Ας σημειώσω εδώ την όμορφη σκηνή που τον πλακώνει η πελώρια ασπίδα του Πατέρα. Και από κοντά τις απρόσμενες αντιδράσεις του μικρού μετά την ταφή του προγόνου του. Ενα βασικό ερώτημα βρίσκεται εκεί: Ο θάνατος του Αίαντα είναι απώλεια ή κέρδος για όσους ακολουθούν;

Αν εξαιρέσει κανείς την τολμηρή παρέμβαση του σκηνοθέτη στην αντιμετάθεση της τραγωδίας, η υπόλοιπη διδασκαλία του κινείται μάλλον σε συμβατικά πλαίσια. Πατάει κατ’ αρχάς στη μετάφραση του Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου που δεν πλατσουρίζει αλλά βυθίζεται στο αρχαίο κείμενο. Τα σκηνικά της Μαρίας Πανουργιά φανερώνουν το χειμερινό τοπίο και επιβάλλουν ένα καταφύγιο και έναν κενό χώρο στην ορχήστρα. Δεν με έπεισαν τα κοστούμια της Ιωάννας Τσάμη: μπέρδεμα από διαφορετικά στιλ που δημιουργεί εικόνα κωμωδίας.

Συντελεστής του κόσμου του «Αίαντα» η ζωντανή μουσική του Κορνήλιου Σελμασή, πένθιμος αντίλαλος εμβατήριου στο πρώτο μέρος, με λυρικότερες εξάρσεις στο δεύτερο. Ακολουθεί η χορογραφία της Χαράς Κότσαλη, που μαζί με τη μουσική διδασκαλία του Απόστολου Κίτσου οδηγούν τον Χορό στη λύπη και την (προσωρινή) χαρά.

Κι όμως η εικόνα του Χορού είναι από τα αδύναμα σημεία της παράστασης. Δέκα νέοι ηθοποιοί (Ασημίνα Αναστασοπούλου, Δημήτρης Γεωργιάδης, Αφροδίτη Κατσαρού, Ερατώ Καραθανάση, Φάνης Κοσμάς, Λάμπρος Κωνσταντέας, Ευσταθία Λαγιόκαπα, Αλκιβιάδης Μαγγόνας, Ειρήνη Μπούνταλη, Φώτης Στρατηγός) επιτελούν άψογα τα λυρικά και δραματουργικά μέρη, κι όμως το σύνολο δεν αποκτά ταυτότητα. Αντιθέτως, κάποια στιγμή μεταμορφώνονται σε πρόβατα και μετά γίνονται πάλι συνοδοί του Αίαντα, φέρνοντας μπόλικο ενδυματολογικό μπες-βγες στην ορχήστρα.

Κι από κοντά μια παρατήρηση: σεβαστή η ιδέα του φλας-μπακ αλλά… πώς αυτή υλοποιείται; Πώς δείχνεις στο κοινό ότι «τώρα πηγαίνουμε προς τα πίσω»; Πάντως όχι με το κωμικό εύρημα του Χορού να προχωρά ανάποδα.

Από την άλλη, το χιούμορ με το οποίο ο σκηνοθέτης κεντάει στιγμές του έργου λειτουργεί πραγματικά καλά και δένει άριστα με το περιεχόμενο της διδασκαλίας του. Και η σκηνή όπου ο Αίας πριν την αυτοκτονία του στέκει «εκτός» της ανθρώπινης, της περίκλειστης κοινωνίας –οι υπόλοιποι έχουν μαζευτεί στο τολ– και αποφασίζει να πέσει στο σπαθί, αφού πρώτα σπάσει το κουκούλι της σαν τελευταία πράξη αντίστασης, συνθέτει μια εικόνα που θα αποτελέσει νομίζω σημείο αναφοράς.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η πρώτη κάθοδος του Ξάφη στην Επίδαυρο δείχνει ότι υπάρχει ανοιχτός δρόμος μπροστά του. Με πτώσεις βέβαια. Αλλά και άλματα.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΘΕΑΤΡΟ
«Τι θα συνέβαινε αν επέστρεφε στη ζωή κάποιος αγαπημένος μας;»
Ο Σύλλας Τζουμέρκας σκηνοθετεί την παράσταση «Φάκελος Βάνκαου» βασισμένη στην «Αλκηστη» του Ευριπίδη και μιλά στην «Εφ.Συν.» για το έργο.
«Τι θα συνέβαινε αν επέστρεφε στη ζωή κάποιος αγαπημένος μας;»
ΘΕΑΤΡΟ
Να νιώσουμε πως οι «Πέρσες» είμαστε εμείς
Η επέμβαση του Δ. Καραντζά στο έργο αφορά τελικά ένα σχετικά μικρό μέρος του και στοχεύει στην απεικόνιση κυρίως και λιγότερο στην κειμενική του διάσταση με ένα αποτέλεσμα όμως ριζοσπαστικό.
Να νιώσουμε πως οι «Πέρσες» είμαστε εμείς
ΘΕΑΤΡΟ
«Πάμε κόντρα στην ηττοπάθεια που αφαιρεί τη δύναμη του πολίτη για αλλαγές»
Ο Αλέξανδρος Ραπτοτάσιος σκηνοθετεί την «Αντιγόνη» για το Φεστιβάλ Αθηνών και μιλά στην «Εφ.Συν.» για την προσέγγιση του έργου και τη διαχρονικότητά του στα ζητήματα δικαιωμάτων.
«Πάμε κόντρα στην ηττοπάθεια που αφαιρεί τη δύναμη του πολίτη για αλλαγές»
ΘΕΑΤΡΟ
«Ιχνη της Αντιγόνης» στον βίο σύγχρονων γυναικών
Στα «Ιχνη της Αντιγόνης» η διαχρονική έμφυλη βία, ο κοινός φόβος, η απογοήτευση, η οργή, η αλληλεγγύη είναι μερικά από τα επίκαιρα θέματα που ξετυλίγονται μέσα από το έργο.
«Ιχνη της Αντιγόνης» στον βίο σύγχρονων γυναικών
ΘΕΑΤΡΟ
Μια αιώνια τέχνη πίσω από τις οθόνες και πέρα από τα χάσματα των γενεών
Στην παράσταση του Αδάμ χρησιμοποιούνται η ειρωνική γλώσσα, το κραυγαλέο, το αλλόκοτο και το περιθωριακό, με όλη την αλαζονική αυταρέσκεια ενός νέου αηδιασμένου από την κοινωνική και πολιτική υποκρισία.
Μια αιώνια τέχνη πίσω από τις οθόνες και πέρα από τα χάσματα των γενεών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας