• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 20.6°C / 25.2°C
    1 BF
    51%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    21°C 19.4°C / 23.6°C
    2 BF
    61%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    20°C 18.0°C / 22.0°C
    2 BF
    74%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    14°C 13.9°C / 17.0°C
    1 BF
    88%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.9°C / 16.9°C
    0 BF
    82%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.0°C / 21.6°C
    1 BF
    69%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    16°C 14.8°C / 16.4°C
    0 BF
    77%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.6°C / 19.6°C
    1 BF
    68%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.8°C / 24.4°C
    2 BF
    45%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 21.2°C
    0 BF
    63%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 20.8°C / 23.4°C
    1 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.5°C / 23.5°C
    3 BF
    84%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    0 BF
    100%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.9°C / 20.1°C
    0 BF
    94%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    22°C 18.9°C / 22.2°C
    0 BF
    56%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.4°C / 20.8°C
    3 BF
    60%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.8°C / 25.4°C
    0 BF
    65%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.3°C / 17.3°C
    0 BF
    77%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    21°C 17.7°C / 21.4°C
    1 BF
    69%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    15°C 15.2°C / 15.2°C
    1 BF
    90%

Στενοχωρήθηκα με την επιβολή λιστοποίησης των «Ναι» και «Οχι», των μεν και των δε, του μαύρου και του άσπρου

ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Το δημοψήφισμα ήταν ατόπημα, η συμφωνία το μη χείρον βέλτιστον

  • A-
  • A+

Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός εκ μέρους του ομηρικού έπους. Και ο μάστερ Τζένσο Ουμεουάκα εκ μέρους του ιστορικού ιαπωνικού Θεάτρου Νο. Παρουσιάζουν μαζί την Παρασκευή και το Σάββατο 24 και 25 Ιουλίου στην Επίδαυρο την παράσταση που όλοι περιμένουμε με ξεχωριστό ενδιαφέρον, τη «Νέκυια». Το ταξίδι του Οδυσσέα στον Αδη, όπως περιγράφεται στη λ ραψωδία, γίνεται το ποιητικό όχημα στη συνάντηση δύο πανάρχαιων πολιτισμών.

Μιλήσαμε με τον Μιχαήλ Μαρμαρινό δύο μέρες πριν από την πρεμιέρα της παράστασης στο Τόκιο.

«Το Θέατρο Νο φέρει τα χαρακτηριστικά του ιαπωνικού πολιτισμού. Η αφαίρεση, το στιλιζάρισμα είναι στοιχεία που θαυμάζω και εκτός θεάτρου. Είναι όλα αυτά που συνδέονται με την τελετουργία ακόμα και μέσα στην καθημερινότητα, είναι η ανάγκη επικοινωνίας με το είναι μας. Το Νο έχει αποκρυσταλλωθεί από τον 17ο αιώνα - έκτοτε δεν γράφονται έργα, κρατιέται γερά η υπάρχουσα παράδοση. Είναι παράδοξο, αλλά ενώ φαντάζει ως ανάποδο της ανανέωσης, της κίνησης προς τα εμπρός, θεωρώ ότι μ’ έναν μυστηριώδη τρόπο προχωράει πιο μπροστά και από τον πιο σύγχρονο βηματισμό.

»Αυτό το θέατρο μου θυμίζει και μου υπενθυμίζει πράγματα που θαρρείς και κουβαλάμε σε κάποιο στρώμα ή υπόστρωμα, ίχνη του δικού μας ελληνικού πολιτισμού, που μοιάζουν χαμένα ή ξεχασμένα, έχουν ξεμείνει όμως ως λεπτή, ανούσια ανάμνηση, όπως η σκωληκοειδίτιδα, απομεινάρι παλαιότερων λειτουργιών. Κι αυτό το βρίσκω συναρπαστικό».

• Ποιες είναι οι συγγένειες του Θεάτρου Νο με το αρχαίο δράμα;

Οταν οι Ιάπωνες διάβασαν το έργο είπαν: «Μα αυτό είναι Νο». Κι εγώ τους απάντησα: «…Νο, this is Νέκυια». Ετσι προέκυψε και ο τίτλος της παράστασης. Πρόκειται για συνάντηση συγκινητική, αποκαλυπτική, βαθιάς πνευματικότητας. Μια ιστορική στιγμή, όπου το αρχαίο ελληνικό έπος συνδιαλέγεται με τον ιαπωνικό πολιτισμό μέσω της απόλυτης έκφρασής του.

Το Θέατρο Νο αποτελεί την απόλυτη, αποκαθαρμένη φόρμα. Με το αρχαίο δράμα μοιράζονται πολλά κοινά χαρακτηριστικά, ακόμα και σε λεπτομέρειες. Μα και το ίδιο το θέμα, η επίσκεψη ενός ζωντανού στον τόπο των νεκρών, η ανάγκη επικοινωνίας με τον Κάτω Κόσμο, όχι μόνο με ανθρώπους αλλά και με πράγματα, είναι μέσα στην κουλτούρα τους. Ολόκληρη η λογοτεχνία του Θεάτρου Νο δείχνει προς την αρχαία τραγωδία, την απαγγελλόμενη ποίηση.

Και τα δύο ανήκουν στο μοναδικό δραματικό είδος που έχει χορό, συνδέονται με την αφήγηση, τη λυρική και επική ποίηση. Εχουν απόσταση με τον ρεαλισμό, καθώς και με το κοινό δράμα, με ό,τι αποκαλούμε με την τρέχουσα έννοια του όρου στοιχεία αστικού δράματος. Γι’ αυτό και αλληλοαναγνωρίζονται.

• Πώς ήταν η καθημερινότητα τόσο καιρό στο Τόκιο;

Η καθημερινότητα κινείται σαν εκκρεμές ανάμεσα σε δύο απόλυτα άκρα. Η πιο προηγμένη τεχνολογικά χώρα συμβαδίζει με την παράδοση. Δίπλα στο iPad βλέπεις σημειωματάριο. Το μολύβι, το πινέλο μαζί με το iPhone σαν πράγματα που φέρουν μια ιερατική αξία. Δεν ξέρω αληθινά πώς συνδέονται. Θα σου πω όμως ότι η επαφή μ’ αυτή την ύλη είναι απαραίτητη για την ψυχή τους.

Δεν είναι φαίνεται συμπτωματικό που η λέξη χαρτί είναι ίδια με τη λέξη θεός στα ιαπωνικά. Είναι πολιτισμός που, καθολικά, ασχολείται με το απόλυτο. Από το πρωί που ξυπνάς συνειδητοποιείς ότι αυτή η κουλτούρα διατρέχει τα πάντα, από λεπτομέρειες της διατροφής, του τρόπου σερβιρίσματος και του πώς πίνεις σάκε, μέχρι την τέχνη, τις σχέσεις, την ακραία ευγένεια.

Δεν έχω καμιά διάθεση μυθοποίησης της Ιαπωνίας, έχουν κι αυτοί τα δικά τους ζητήματα. Αλλά η ποιότητα της έμπνευσης, το βάθος και ο τρόπος παρέμβασής τους είναι αξιοθαύμαστα. Φυσικά μιλάμε για μια χώρα που ως νησί ήταν υποχρεωμένη να αναπτυχθεί μέσα σε μια γεωποπολιτική αυτάρκεια. Οπως ξέρουμε, πρόκειται για μνημείο φυσικών καταστροφών με σεισμούς, ηφαίστεια κ.λπ. Προ ημερών είχα συνάντηση με συνεργάτη, ο οποίος μου τηλεφώνησε να το καθυστερήσουμε γιατί έχει τυφώνα…

• Τον δικό μας ελληνικό τυφώνα πώς τον αντιμετωπίσατε; Ενώ η πλατεία Συντάγματος στέναζε στις συγκεντρώσεις, εσείς παρακολουθούσατε τα γεγονότα από την άλλη άκρη της Γης;

Οπου κι αν πήγαινα, γινόμουν θέμα, διάσημος, όχι για τον καλύτερο λόγο, δυστυχώς… Μόλις μάθαιναν την εθνικότητά μου σε μπαρ, εστιατόρια, ακόμα και στα φανάρια, ρωτούσαν, έδιναν ευχές για να βρεθεί λύση, να υπογραφεί συμφωνία. Και όλοι ήξεραν τι ακριβώς συμβαίνει. Τις προάλλες, μετά από κάποια τελετή, Ιάπωνας πρέσβης μου είπε: «Εχω να σας πω κάτι ευχάριστο. Εγινε συμφωνία». Κι άρχισαν τα χαμόγελα, οι προπόσεις. Οταν ολοκλήρωνα την εργασία μου, γύριζα το βράδυ να δω με λεπτομέρειες τις εξελίξεις.

• Ενα δραματικό έπος ήταν κι αυτό, μια «Νέκυια»...

Οπως λέγεται στη ραψωδία, «αν θέλεις να επιστρέψεις, να φτάσεις εκεί που ποθείς, πρέπει πρώτα να περάσεις από τους νεκρούς, να μιλήσεις μαζί τους»... Μια υποχρεωτική εμβάθυνση σαν μια βαθιά ευχή. Τελικά καλύτερα που δεν ήμουν στην Ελλάδα. Θα επηρεαζόμουν συναισθηματικά. Αισθάνομαι λίγο σαν πρόσωπο του Χάινερ Μίλερ. Νιώθω να υψώνεται μέσα μου ένα «τείχος του Βερολίνου».

Ομολογώ ότι με πείραξε το δημοψήφισμα, αυτός ο κρεμάμενος διχασμός. Το θεωρώ ιστορικό ατόπημα και κατάπτυστη πράξη, από όποια πλευρά κι αν εξωθήθηκαν οι πολίτες, ώστε να καταδειχθούν οι αντίπαλοι με ονοματεπώνυμο. Αντέδρασα σ’ αυτήν τη βία, στενοχωρήθηκα με την επιβολή λιστοποίησης των «Ναι» και «Οχι», των μεν και των δε, του μαύρου και του άσπρου. Ενας κόσμος εξουθενωμένος, χωρίς ψυχραιμία, εκαλείτο να δώσει πρόσωπο στον αντίπαλο, στον εχθρό.

Ηταν λάθος, άσχημο, αντιδημοκρατικό κι αν συνεχιζόταν η πόλωση, θα δημιουργούσε ιστορικό τραύμα. Διαφορές θα έχουμε πάντα, όχι όμως να φτάσουμε σε προγραφές, στην ανάδειξη της εχθρότητας σε θεσμό. Το θεωρώ επικίνδυνα απλουστευτικό, προσβάλλει τη νοημοσύνη μου.

• Το «ναι» στη συμφωνία μάς καταδικάζει σε πολύ δύσκολο μέλλον;

Το «τέλος καλό», όλα καλά εδώ δεν ισχύει. Τα πράγματα θα είναι πράγματι πολύ δύσκολα. Από την άλλη όμως, επικράτησε το μη χείρον βέλτιστον, κάτι που φέρει χαρακτηριστικά σύνθεσης κι όχι στείρας υπεραπλούστευσης. Μα η πραγματικότητα απαιτεί σύνθεση, που είναι πιο δύσκολη, πιο ώριμη, πιο απαιτητική από μια ενθουσιώδη αποδοχή ή απόρριψη.

Ο χειρισμός του Αλέξη Τσίπρα μέσα σ’ αυτές τις συμπληγάδες ήταν σωστός. Αν καταφέρουμε να αφήσουμε πίσω διχασμούς, φανατισμούς, υπονόμευση, αν συγκεντρωθούμε ομονοώντας, μπορεί και να τα καταφέρουμε. Παρόλο που κάποια πρόσωπα του ΣΥΡΙΖΑ με εξόργισαν με τη στάση τους, θεωρώ λάθος να πέσει η κυβέρνηση. Μέσα σ’ αυτό το στενότατο, το ασφυκτικό πλαίσιο, πρέπει να κυβερνήσει. Θεωρώ δε ιστορική στιγμή την υποστηρικτική στάση της αντιπολίτευσης. Ηταν ένα θετικό σε όλη αυτή την αρνητική διαδρομή - που δεν συνέβαινε στις προηγούμενες διαπραγματεύσεις.

Ευρισκόμενοι στο μη περαιτέρω, το πράγμα οδηγήθηκε σε μια οριακά κρίσιμη στιγμή. Εκεί που υπάρχει μόνο μία ευκαιρία, μία πιθανότητα. Σε μια τόσο διευρυμένη συνάντηση, με επίκεντρο την Ελλάδα αλλά και την ίδια την Ευρώπη, αποκαλύφθηκαν με τρόπο δραματικό όλοι οι συσχετισμοί, όλα τα κενά κι οι τρύπες της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

• Δεν σας ενόχλησε η σκληρή, ανάλγητη στάση των εταίρων;

Βλέπω και εμάς, που έχουμε μόνο αισθήματα... Μας έχουν μελετήσει πολύ καλά όλα αυτά τα χρόνια, όπως κι εμείς αυτούς. Εχουν και έχουμε υπάρξει αγενείς. Ψάχνουμε να βρούμε τον καλό ή τον κακό με έναν παιδικό αυθορμητισμό. Δεν είναι έτσι. Το ζητούμενο είναι η συνάντηση μέσα από τη σύνθεση των αντιθέσεων με άποψη, επιμονή, σεβασμό, ευγένεια.

Ενα μεγάλο ιστιοπλοϊκό είναι η Ευρώπη που μας μεταφέρει όλους, και τους μεν και τους δε και τους άλλους. Κι εμείς μέσα είμαστε. Εχουμε και καλά και κακά ως λαός, αλλά μη μου πεις ότι δεν πρέπει επιτέλους να κάνουμε εξορθολογισμό, να δούμε τις τραγικές μας ελλείψεις.

Δεν χρειαζόταν να μας υπαγορεύσουν άλλοι τις αναγκαίες αλλαγές. Για μένα οι εταίροι λειτουργούν και ως ένα είδος καθρέφτη. Στη ματιά τους βλέπουμε το πρόσωπό μας, τη νοοτροπία μας και τις συνέπειές της. Κι αυτό το κοίταγμα είναι χρήσιμο, αλλιώς κινδυνεύουμε να απογειωθούμε ενδόξως και τότε, «καβάλα στο καλάμι τον κόσμο γύρισα»...

Ξέρεις, είναι σύμπτωμα της παρανοϊκής σχιζοφρένειας να νομίζουμε ότι είμαστε ο Μεσσίας, αλλά οι άλλοι δεν το βλέπουν. Ενα από τα μότο της εφημερίδας «Ελευθεροτυπία» ήταν «κι αν διαφωνώ μαζί σου, θα αγωνίζομαι για να σου επιτρέπεται ο λόγος». Γι’ αυτό και ήταν πράγματι ελευθεροτυπία, μια όαση μέσα στον ημερήσιο Τύπο - το κλείσιμό της δεν είναι τυχαίο στην εποχή μας. Μια τέτοια άποψη πρέπει να διέπει τη σκέψη, την αντίδρασή μας για οτιδήποτε.

Ενας Δυτικός με άσπρες κάλτσες του Νο

• Ο θίασος θα δώσει και μια πρωινή παράσταση το Σάββατο, στις 6 π.μ., στο αρχαίο θέατρο. Γιατί;

Είναι είδος τελετής του πρώιμου Νο, μια επίκληση του θιάσου προς τον ήλιο για να ανατείλει… Κάτι παρόμοιο με τις τελετές του αρχαίου δράματος, τις χορικές λειτουργίες προς τον Διόνυσο. Αλλωστε από εκεί αντλεί την καταγωγή του η επεξεργασμένη μορφή τού Νο.

• Οι θεατές θα μπορούν να παρακολουθήσουν αυτή την παράσταση;

Οποιος μπορεί να ξυπνήσει το πρωί, βεβαίως… Εχει κι ένα άλλο νόημα αυτή η παράσταση. Επειδή το Νο δεν παίζει ποτέ δύο παραστάσεις στη σειρά (κάνει μόνο μία), λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην Παρασκευή και το Σάββατο.

Μιλάμε για ιερότητα, αυστηρό τυπικό, κώδικες αρχαίους, μοναστικούς. Ακόμα και ο τρόπος των προβών είναι ξεχωριστός. Δεν γίνονται σε καθημερινή βάση. Προηγείται η επεξεργασία, αλλά οι ηθοποιοί μελετούν τα πάντα μόνοι τους. Η πρόβα είναι σημείο μιας σημαντικής συνάντησης, η οποία θα επαναληφθεί μετά από κάποιες μέρες. Ακριβώς επειδή όλο αυτό βασίζεται στη στιγμή, η προετοιμασία πρέπει να ακολουθεί με μεγάλη ευγένεια και φροντίδα την αρχή της κρίσιμης συνάντησης.

Πρόκειται για μανιφέστο του απόλυτου τώρα, σαν να συλλαμβάνεις όλες τις δυνάμεις του παρόντος εκείνη τη στιγμή και μόνο. Το απόλυτα ενσωματωμένο κομμάτι της ανατολικής σοφίας. Εγώ, για παράδειγμα, δεν μπορώ να ανεβώ στη σκηνή να δείξω χωρίς να φοράω κάλτσες του Νο.

• Πώς είναι οι... κάλτσες του Νο;

Ειδικές, λευκές κάλτσες. Δεν φορούν παπούτσια. Το βήμα, το βάδισμα, γλιστρούν πάνω στο ξύλο. Δυσκολευτήκαμε για να έχουμε το κατάλληλα λειασμένο ξύλινο πάτωμα στην Επίδαυρο. Το θέμα δεν ήταν εικαστικό, αλλά λειτουργικό. Η φόρμα είναι συγκεκριμένη, η δραματική σκευή του Νο. Μάσκες, κοστούμια, βασικό δε αξεσουάρ, η βεντάλια.

• Με βάση όλα αυτά, ποιο είναι το νόημα της δουλειάς ενός Δυτικού σκηνοθέτη σ’ ένα θέατρο τόσο αυστηρά δομημένης φόρμας και περιεχομένου;

Ενδιαφέρουσα ερώτηση. Το κείμενο διατυπώνει ήδη όλο το σενάριο της δράσης, του αισθήματος, του χορού, της κίνησης, δημιουργώντας μια διαλεκτική σχέση με τους κώδικες του Νο. Το ζήτημα είναι το πώς αντιλαμβάνεσαι την εμπλοκή σου μέσα σ’ αυτή την ιδιαίτερη συνθήκη. Η δουλειά μου δεν είχε να κάνει με την τρέχουσα έννοια της σκηνοθεσίας στο δυτικό θέατρο - ένα μέρος της θα έλεγα ότι είναι λίγο σαν ιδεόγραμμα.

Ο τρόπος της συνάντησής μου με το Νο ήταν ιδιαίτερα λεπτός. Οτιδήποτε προέκυπτε, ωρίμαζε μέσα σε διαφορετικούς από τους συνήθεις τρόπους και χρόνους. Για μένα η εμπειρία ήταν συναρπαστική, πολύτιμη, όχι μόνο για το θέατρο, αλλά για την ίδια τη ζωή. Το Νο είναι Ιαπωνία.

 

INFO:

Αρχαίο θέατρο Επιδαύρου. Θέατρο Νο της Ιαπωνίας - Μιχαήλ Μαρμαρινός «Νέκυια» (βασισμένο στη ραψωδία λ της «Οδύσσειας» του Ομήρου). Παίζουν τέσσερις ηθοποιοί, τέσσερις μουσικοί, δύο βοηθοί σκηνής, οι οποίοι συμμετέχουν με κάποιον τρόπο στη δράση. Η Εύα Μανιδάκη έχει αναλάβει τη διαμόρφωση του σκηνικού χώρου λαμβάνοντας υπ’ όψιν τους κώδικες του Νο. 24-25 Ιουλίου.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΘΕΑΤΡΟ
«Η ιδέα του διχασμού βαθαίνει μέσα στην κοινωνία»
Πόλεμος ή ειρήνη; Ο Αριστοφάνης απαντά διά στόματος Δικαιόπολη στους «Αχαρνής» που παρουσιάζονται την Παρασκευή και το Σάββατο στην Επίδαυρο με πρωταγωνιστή τον Βασίλη Χαραλαμπόπουλο. Μια πολιτική κωμωδία για...
«Η ιδέα του διχασμού βαθαίνει μέσα στην κοινωνία»
ΘΕΑΤΡΟ
«Δεν ήμουν πολιτικός καριέρας, μια αουτσάιντερ ήμουν»
Η Λυδία Κονιόρδου ερμηνεύει τον «Μέγα Ιεροεξεταστή», το φιλοσοφικό κείμενο του Ντοστογιέφσκι από το έργο του «Αδελφοί Καραμάζοφ», και με την ευκαιρία αυτήν μας μιλάει για την παράσταση, για τη θητεία της στο...
«Δεν ήμουν πολιτικός καριέρας, μια αουτσάιντερ ήμουν»
ΘΕΑΤΡΟ
«Είμαστε αλλοτριωμένοι, επιρρεπείς στη διαφθορά»
Ο Σέρβος σκηνοθέτης, Νικίτα Μιλιβόγεβιτς, διασκευάζει και σκηνοθετεί στην Επίδαυρο, μεταφέροντας στις μέρες μας τον «Πλούτο» του Αριστοφάνη, μια παγκόσμια κωμωδία όπως τη χαρακτηρίζει, συμπαραγωγή του Εθνικού...
«Είμαστε αλλοτριωμένοι, επιρρεπείς στη διαφθορά»
ΘΕΑΤΡΟ
«Ο Αριστοφάνης δεν έχει ανάγκη από γραβάτες»
Ο Κώστας Τσιάνος επιστρέφει ύστερα από 14 χρόνια στην Επίδαυρο, την Παρασκευή και το Σάββατο, σκηνοθετώντας την πρώτη παράσταση του καλοκαιριού στο αρχαίο θέατρο, τους «Αχαρνής» του Αριστοφάνη, με πρωταγωνιστή...
«Ο Αριστοφάνης δεν έχει ανάγκη από γραβάτες»
ΘΕΑΤΡΟ
«Οι σχέσεις μας έχουν γίνει ανθρωποφαγικές»
Τον «Κύκλωπα» του Ευριπίδη ανεβάζει την Παρασκευή και το Σάββατο στο Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου ο Παντελής Δεντάκης. Στο μόνο σατυρικό δράμα που σώζεται ακέραιο, ο ποιητής μεταγράφει από την Ι ραψωδία της...
«Οι σχέσεις μας έχουν γίνει ανθρωποφαγικές»
ΘΕΑΤΡΟ
Ζούμε τον υπαρκτό... σουρεαλισμό
Κάνει και σχολιάζει τα πάντα με τον δικό του, μοναδικό τρόπο. Ετσι, χωρίς δέος ο Τζίμης Πανούσης ντεμπουτάρει στην Επίδαυρο και με μπόλικο αυτοσχεδιασμό θα ερμηνεύσει τον Τρυγαίο στην «Ειρήνη» του Αριστοφάνη,...
Ζούμε τον υπαρκτό... σουρεαλισμό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας