• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 22.6°C / 26.2°C
    2 BF
    49%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 19.6°C / 24.1°C
    2 BF
    72%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    26°C 22.7°C / 26.0°C
    1 BF
    54%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    1 BF
    94%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.9°C / 20.9°C
    0 BF
    88%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.5°C / 22.0°C
    1 BF
    81%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.9°C / 18.4°C
    1 BF
    82%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.6°C / 19.6°C
    2 BF
    73%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.8°C / 25.4°C
    4 BF
    77%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 21.2°C / 22.9°C
    3 BF
    73%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.4°C / 24.8°C
    4 BF
    69%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    3 BF
    74%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.6°C / 24.6°C
    2 BF
    78%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 20.1°C
    0 BF
    88%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 19.5°C / 22.7°C
    2 BF
    71%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.8°C / 24.8°C
    2 BF
    63%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.8°C / 26.0°C
    0 BF
    58%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.1°C / 20.1°C
    2 BF
    77%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.2°C / 22.7°C
    2 BF
    89%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.5°C / 18.5°C
    1 BF
    86%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μια πολιτική παραβολή από τον πατριάρχη του σύγχρονου τουρκικού θεάτρου

  • A-
  • A+
Για πρώτη φορά ανεβαίνει στην Ελλάδα το έργο του επιδραστικού, φανατικού κεμαλιστή Turgut Özakman, σε σκηνοθεσία Σταμάτη Μπαντούνα. Πρωτο­παρουσιάστηκε στην Τουρκία το 1979, εποχή όπου εκατέρωθεν του Αιγαίου το ενδιαφέρον στρέφεται σε ένα θέατρο που θα ενσωματώνει το λαϊκό πανηγύρι και τη φόρμα, θα συνομιλεί με τον Μπρεχτ και θα επιδιώκει να αφυπνίσει τα λαϊκά στρώματα γύρω από ζητήματα Ιστορίας και πολιτικής.

Πολλά μάς χωρίζουν από την Τουρκία, ως γνωστόν, τόσα ώστε τα αφηγήματα των δύο χωρών να κινούνται ως επί το πλείστον σταυρωτά και ο ιστορικός θρίαμβος του ενός να εορτάζεται σαν η καταστροφή του άλλου. Η νεότερη ιστορική μας επιβεβαίωση πέρασε για πολλούς λόγους μέσα από την άρνηση μιας μεριάς της ταυτότητάς μας, κυρίως εκείνης που συνδέθηκε με το οθωμανικό παρελθόν.

Και αυτό οδήγησε σχεδόν αυτόματα όχι μόνο στον γνωστό δυτικό προσανατολισμό μας, αλλά και στη σχεδόν συμπλεγματική σχέση μας με το άλλο μισό πρόσωπο του ιστορικού Ελληνισμού, σε σημείο που για μεγάλο τμήμα του νεότερου πολιτισμού το υψηλό από το χαμηλό να διακρίνεται με βάση την καθαρότητα από τις όποιες προσμίξεις ανατολικού στοιχείου σε αυτό. Κι αυτό, ακόμα κι όταν ένα μέρος της καρδιάς μας εγνωσμένα ακουμπά σε ό,τι σχετίζεται με τη Ρωμιοσύνη, με το μέρος δηλαδή της συλλογικής μνήμης (αν όχι και αίσθησης των πραγμάτων) που ποικιλοτρόπως συνδέεται με την Τουρκία.

Σε κάθε περίπτωση η απόστασή μας από την Τουρκία είναι κάτι περισσότερο από χιλιομετρική. Είναι η απόσταση του τραύματος, του φόβου, της αμάθειας και παρεξήγησης. Να, για παράδειγμα, γνωρίζουμε ελάχιστα για τη νεότερη ιστορία του οθωμανικού και τουρκικού κράτους, κυρίως όσα συνδέονται με τις δικές μας τραυματικές μνήμες της προσφυγιάς. Και -για να περάσουμε σιγά σιγά και στο προκείμενο- ακόμη λιγότερα γνωρίζουμε ή ενδιαφερόμαστε να μάθουμε για τη θεατρική ιστορία της, για τους Τούρκους συγγραφείς και τα έργα τους, για τους θεατρικούς θεσμούς της, τόσο ώστε να παραξενευόμαστε όταν διαπιστώνουμε -κυρίως μέσω των τουρκικών σίριαλ και ταινιών- πως υπάρχει μια εξαιρετικά δημιουργική κίνηση στην Τουρκία, τέτοια τέλος πάντων που δεν γίνεται να προέκυψε ξαφνικά από το πουθενά και το τίποτα.

Αυτό το κενό, το τεράστιο και δυσαναπλήρωτο, έρχεται όχι βέβαια να καλύψει, μα να θυμίσει έστω η επιλογή από το «Αγγέλων Βήμα» της Τουρκίας ως χώρας αναφοράς του φετινού ρεπερτορίου του. Η επιλογή κατέληξε σε ένα έργο και έναν συγγραφέα για τους οποίους η άγνοιά μας επιβεβαιώνει όλα τα παραπάνω με τον πλέον ηχηρό τρόπο.

Ο Turgut Özakman (1930-2013) μπορεί να θεωρείται πατριάρχης του σύγχρονου τουρκικού θεάτρου, πολυγραφότατος και επιδραστικότατος, φανατικός κεμαλιστής ο ίδιος, που ξεκίνησε από τη δικηγορία για να στραφεί γρήγορα στο θέατρο (το οποίο σπούδασε κιόλας στη Γερμανία). Στην πολυετή του δράση ανέλαβε όλες σχεδόν τις κεντρικές θέσεις στους βασικότερους καλλιτεχνικούς οργανισμούς της χώρας του.

Συνέγραψε κινηματογραφικά, ραδιοφωνικά και τηλεοπτικά σενάρια, θεατρικά έργα, μυθιστορήματα με τεράστια απήχηση στο αναγνωστικό κοινό, μέχρι και ένα βιβλίο-οδηγό δημιουργικής γραφής. Και υπήρξε ταυτόχρονα διευθυντής του Τουρκικού Ραδιοφώνου, του Κρατικού Θεάτρου, της Διεύθυνσης Θεάτρων του υπουργείου. Ο Özakman πρέπει να θεωρείται από εκείνους τους επίγονους του κεμαλισμού στους οποίους ούτε λίγο ούτε πολύ πρέπει να πιστωθεί η όποια σημερινή ευρωπαϊκή φυσιογνωμία της χώρας του.

Αν ωστόσο το μυαλό κάποιων πάει στον δικό μας Καμπανέλλη, θα έλεγα πως η σύγκριση μεταξύ τους, όσο κι αν είναι λογική, παραμένει ακόμη βιαστική. Οι διαφορές των δύο εθνών είναι τέτοιες που δεν κάνουν πάντα εύκολη την αντιστοίχιση - ο Özakman ας πούμε ήταν ένας πλήρως καθεστωτικός λόγιος, ενταγμένος στις κρατικές δομές που ο ίδιος υπηρέτησε εν μέσω τόσων ανατροπών για έτη… Κι όσο για το έργο τους, όπως καταλαβαίνω, ε, έχει κάποια ποιοτική διαφορά που δεν είναι αμελητέα… Εκείνο που τους φέρνει πιθανόν κοντά είναι πως και οι δύο εργάστηκαν με ευαισθησία, κατανόηση και κάποιο παράπονο για την άνοδο του επιπέδου της λαϊκής τάξης της χώρας τους.

Κάλλιο αργά, παρά ποτέ. Εστω και τώρα η πρώτη επίσημη παρουσίαση του Özakman στο ελληνικό θέατρο από το «Αγγέλων Βήμα» είναι γεγονός και αφορά ακριβώς την πτυχή του έργου του που συνδέεται με τις διαφωτιστικές του πεποιθήσεις. Το «Σαράι του Φεχίμ Πασά» ανέβηκε για πρώτη φορά στη χώρα του το 1979, σημειώνοντας τεράστια επιτυχία στην εποχή του και έκτοτε εμφανίζεται τακτικά σε όλα τα τουρκικά θέατρα. Διαδραματίζεται στα 1908 στην Κωνσταντινούπολη, την παραμονή της Δεύτερης Συνταγματικής Μοναρχίας και των τελευταίων ημερών του σουλτάνου Αμπντουλχαμίτ.

Για χώρο έχει μια συνοικία γύρω από το αρχοντικό του Φεχίμ Πασά, ενός εκ των πλέον ισχυρών ηγεμόνων της Πόλης. Εκεί, γύρω από το κέντρο της εξουσίας, ζουν οι απλοί άνθρωποι της ανάγκης που ακολουθούν δύο δρόμους: Ο πρώτος είναι ο δρόμος του γέρου καφετζή Ρασίμ Μπάμπα, που νοσταλγεί τα νιάτα του σαν «Ρασίμ ο Τρομερός», πρώτος νταής (δηλαδή μπράβος) του Πασά, ειδικός στην πάλη και τον εκφοβισμό των αντιπάλων του. Μα η τύχη το έφερε και αυτός, ο άλλοτε φόβος και τρόμος της γειτονιάς, έφερε στον κόσμο έναν γιο που όσο κι αν πάσχισε να του μοιάσει, ακολούθησε άλλον δρόμο… Ο λεβέντης του λοιπόν, ο Γιουσούφ, αντί να γίνει κι αυτός φοβερός νταής, ενδιαφέρεται για τις τέχνες, για το θέατρο σκιών και το τραγούδι…

Τι ντροπή! Ο Ρασίμ Μπάμπα επιμένει εντούτοις να γίνει ο γιος του διάσημος νταής και γι’ αυτό τον πηγαίνει στην έπαυλη του Φεχίμ Πασά. Εκεί όμως, μέσα από ανατροπές, ο Γιουσούφ θα διοριστεί τελικά από τον Φεχίμ Πασά… διασκεδαστής του χαρεμιού. Για κακή του τύχη θα ερωτευτεί γρήγορα την όμορφη κόρη του Πασά και έτσι θα ξεκινήσει μια σειρά από διασκεδαστικά γεγονότα που σύντομα θα εκτραπούν σε πολιτικά, καθώς θα λάβουν χώρα εν μέσω των μεγάλων αναταραχών της εποχής, των αγώνων για λαϊκή ελευθερία μα και για επικράτηση των διάφορων αντίπαλων πασάδων της Πόλης.

Το πλέον χαρακτηριστικό σε αυτό το έργο, που καθορίζει το ύφος μα και τη στόχευσή του, δεν είναι άλλο από την ημερομηνία της συγγραφής του. Πρόκειται για το 1979, εποχή που όπως και στην Ελλάδα η Τουρκία διανύει μια περίοδο αναστάτωσης, που θα οδηγήσει εξάλλου στη δικτατορία του Εβρέν μόλις ένα χρόνο μετά. Την εποχή αυτή εκατέρωθεν του Αιγαίου το ενδιαφέρον στρέφεται σε ένα θέατρο που θα ενσωματώνει το λαϊκό πανηγύρι και τη φόρμα, θα συνομιλεί με τον Μπρεχτ και θα επιδιώκει να αφυπνίσει τα λαϊκά στρώματα γύρω από ζητήματα Ιστορίας και πολιτικής. Είναι η εποχή που ο Καμπανέλλης θα γράψει, ας πούμε, το «Κουκί και το Ρεβύθι» ή τον «Εχθρό λαό», και στην οποία το θέατρό μας θα κατακλυστεί από θεάματα στο ύφος της ανοιχτής λαϊκής γιορτής και με σαφές ιδεολογικό πρόσημο.

Είναι περιττό να σημειώσω πως το κάθε τι στην παράσταση της οδού Σατωβριάνδου είναι από μόνο του μια έκπληξη. Από τις παραδοσιακές στολές των προσώπων, τα τραγούδια τους, τους κώδικες της οθωμανικής ηθικής, το πολιτιστικό πλαίσιο του έργου, τους χορούς τους (λιτή και άξια η εργασία της Ελεονώρας Καραβάνη στα σκηνικά, του ίδιου του Σταμάτη Μπαντούνα στα κοστούμια, της Ανδρονίκης Αβδελιώτη στη χορογραφία).

Ομως με μια σαφή επική τεχνική από τον σκηνοθέτη (και ηθοποιό της παράστασης) Σταμάτη Μπουντούνα, το ανοίκειο λειτουργεί εδώ σκηνικά σαν μέσο ήπιας έκπληξης και παραξενίσματός μας, ιδιαίτερα όταν η μετάφραση και διασκευή της Μαργαρίτας Δαλαμάγκα-Καλογήρου έχει επιδιώξει να φέρει από την άλλη όσο το δυνατόν εγγύτερα σε εμάς το έργο (μόνη παρατήρηση πως η μείωση της διάρκειας στη διασκευή θολώνει το τέλος του έργου). Η παράσταση θα μπορούσε να μελετηθεί από τους θεατρολόγους ως χαρακτηριστικό δείγμα πολιτικής παραβολής -και ίσως ακόμα παραπέρα ως τυπική φόρμα του έντεχνου λαϊκού θεάτρου.

Επικρατεί εδώ από την αρχή ώς το τέλος η χαρά του πανηγυριού, η κατάφαση, μια θετική ατμόσφαιρα ιδεολογικής φόρτισης που συνάδει με τις προθέσεις του έργου: Η διάθεση για ελευθερία, η ορμή για επανάσταση, το κύμα Διαφωτισμού είναι παρόντα και ενεργά, ακόμα και σε εκείνους με τους οποίους η Ιστορία μας δεν έχει στενά συνδέσει τους παραπάνω όρους.

Υπεύθυνοι όμως για την τελική ενέργεια της παράστασης είναι ασφαλώς οι ηθοποιοί της (όλοι άνδρες!) που υποδύονται πολλούς και διάφορους ρόλους όχι για να πείσουν αλλά για να αφηγηθούν με κέφι την ιστορία και να φωτίσουν το μήνυμά της: Ζάκας Ανδρέας, Ζούρας Μάνος, Νιώτης Νικόλας, Μπαντούνας Σταμάτης, Παπαθανάσης Θάνος και Τσιούγκος Κωνσταντίνος.

Εντάξει, δεν το κρύβω… Κάποιος εξωτισμός επεμβαίνει μοιραία στην πρόσληψή μας, μια υποψία «τουρκαρέσκ» κάνει τα πράγματα ακόμα στο «Αγγέλων Βήμα» πιο μπαχαρλίδικα… Ομως αυτή η ευθεία, η διασκεδαστική και επεξεργασμένα ανεπιτήδευτη ιστορία, πολύ μακριά και πολύ κοντά μας ταυτόχρονα, μπορεί να εγγυηθεί μια βραδιά εγγύτερης γνωριμίας μας, όχι με τον νταή της γειτονιάς αλλά με τον γλυκό γείτονα με το σάζι.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΘΕΑΤΡΟ
«Ιχνη της Αντιγόνης» στον βίο σύγχρονων γυναικών
Στα «Ιχνη της Αντιγόνης» η διαχρονική έμφυλη βία, ο κοινός φόβος, η απογοήτευση, η οργή, η αλληλεγγύη είναι μερικά από τα επίκαιρα θέματα που ξετυλίγονται μέσα από το έργο.
«Ιχνη της Αντιγόνης» στον βίο σύγχρονων γυναικών
ΘΕΑΤΡΟ
Η μετεπαναστατική ελληνική κοινωνία «πιθηκίζει» σε ρυθμούς πανηγυριού, βοντβίλ και καμπαρέ
Ο «Πίθηκος Ξουθ» είναι η πλέον αξιόλογη παραβολική σάτιρα της νεόκοπης αστικής ζωής της Αθήνας κοντά στα 1850 με τις αντιθέσεις του ευρωπαϊσμού και του ελληνοκεντρισμού.
Η μετεπαναστατική ελληνική κοινωνία «πιθηκίζει» σε ρυθμούς πανηγυριού, βοντβίλ και καμπαρέ
ΘΕΑΤΡΟ
Περιπέτεια περιπλάνησης και αποπλάνησης
Η πολλαπλή επιστρωμάτωση των ρόλων, όπως και μια αφηγηματικότητα στην παρουσίαση προσδίδουν στην παράσταση έναν τόνο επικού θεάτρου και την οδηγούν σε μια αντίστοιχη «διδακτική διαδικασία» σχετικά με το μήνυμά...
Περιπέτεια περιπλάνησης και αποπλάνησης
ΘΕΑΤΡΟ
Μια ξεκάθαρη δήλωση με τον ρεαλισμό των «από κάτω»
Η παράσταση του «Cartel» με τίτλο «Τα Κόκκινα φανάρια» θέλει πρωτίστως να μας ταρακουνήσει με μια πραγματικότητα που περιλαμβάνει, εκτός από πολλές κουβέντες και ψίθυρους, πρωτίστως ανθρώπους.
Μια ξεκάθαρη δήλωση με τον ρεαλισμό των «από κάτω»
ΘΕΑΤΡΟ
Μια εποχή, μια γενιά, μια νοοτροπία... χωρίς εξωραϊσμούς
Στη νέα παράσταση του Μ. Μαρμαρινού η αφήγηση ανεβοκατεβαίνει από τα μεγάλα στα μικρά και από τα δημόσια στα ιδιωτικά έχοντας από τη μία την μεγάλη Ιστορία των ανθρώπων και από την άλλη, την ιστορία καθενός...
Μια εποχή, μια γενιά, μια νοοτροπία... χωρίς εξωραϊσμούς

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας