• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    31°C 30.0°C / 32.9°C
    4 BF
    38%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 26.6°C / 32.9°C
    2 BF
    54%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    32°C 31.0°C / 34.3°C
    3 BF
    44%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.9°C / 30.3°C
    1 BF
    54%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.9°C / 30.2°C
    2 BF
    48%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    30°C 26.8°C / 30.0°C
    2 BF
    59%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 26.2°C / 26.5°C
    2 BF
    44%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    34°C 33.5°C / 33.5°C
    1 BF
    31%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 26.8°C / 29.9°C
    5 BF
    60%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.9°C / 28.5°C
    4 BF
    47%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.4°C / 26.8°C
    5 BF
    65%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.7°C / 29.0°C
    2 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.9°C / 29.9°C
    0 BF
    62%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    31°C 30.9°C / 31.2°C
    0 BF
    37%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    31°C 29.5°C / 31.6°C
    2 BF
    41%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.7°C / 28.8°C
    3 BF
    51%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    32°C 30.6°C / 33.0°C
    3 BF
    28%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.3°C / 28.3°C
    3 BF
    67%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 26.7°C / 30.5°C
    2 BF
    78%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.9°C / 26.9°C
    1 BF
    60%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η μετεπαναστατική ελληνική κοινωνία «πιθηκίζει» σε ρυθμούς πανηγυριού, βοντβίλ και καμπαρέ

  • A-
  • A+
Το περίφημο μυθιστόρημα, που εξέδωσε σε συνέχειες τον 19ο αιώνα ο Ιωάννης Πιτσίπιος και που, χάρη στον Νάσο Βαγενά, έγινε αντικείμενο φιλολογικής πρώτα και θεατρικής αργότερα έρευνας τα τελευταία 30 χρόνια, παρουσιάζεται τώρα σε μια ανεπιτήδευτη προσέγγιση που ανατρέπει την επίφαση της λόγιας «σοβαρότητας» και του επίσημου διδακτισμού.

Το μυθιστόρημα του Ιωάννη Πιτσιπίου, του εκ Χίου εκδότη αλλά και συγγραφέα της δημοφιλέστατης κάποτε «Ορφανής της Χίου», είναι ουσιαστικά αντικείμενο των τελευταίων τριάντα ετών της φιλολογίας μας.

Μέχρι τότε το «πρώτο», όπως χαρακτηρίστηκε, ελληνικό πεζογράφημα φανταστικού ρεαλισμού, αν δεν λάνθανε της προσοχής παλαιότερων μελετητών, κατατασσόταν τουλάχιστον σε θέση κατώτερη μεταξύ των σύγχρονών του έργων της πρώιμης μετεπαναστατικής λογοτεχνίας, σαν κάποια εκκεντρική εξαίρεση στον γενικό κανόνα του ιστορικού μυθιστορήματος. Η εκτίμηση αυτή έχει πλέον μεταβληθεί ριζικά, μαζί με τη γενικότερη αναθεώρηση της οπτικής μας στη λογοτεχνική παραγωγή της περιόδου.

Σήμερα συμφωνούμε πως ο «Πίθηκος Ξουθ» είναι η πλέον αξιόλογη παραβολική σάτιρα της νεόκοπης αστικής ζωής της Αθήνας κοντά στα 1850, όταν στο νέο κράτος δρούσαν ήδη δύο από τις βασικές συνιστώσες δυνάμεις της μελλοντικής του ταυτότητας: από τη μια, η τάση που από την εποχή κιόλας του Διαφωτισμού έστρεφε το ενδιαφέρον προς Δυσμάς, στον κόσμο των ευρωπαϊκών γραμμάτων, των τεχνών και του τρόπου ζωής. Και από την άλλη, η δύναμη που καλούσε τους άρτι απελευθερωθέντες κληρονόμους του πάλαι ποτέ ελληνικού μεγαλείου στα διδάγματα, το ύφος και τη γλώσσα των μακρινών τους προγόνων.

Αυτές οι δύο τάσεις, ο ευρωπαϊσμός και ο ελληνοκεντρισμός, στις πολλαπλές αντιθέσεις και τους συγκερασμούς τους συνέβαλαν στη συγκρότηση της νεοελληνικής ταυτότητας στους επόμενους αιώνες, ταυτότητας κάποτε δίπολης και συχνά αντιφατικής.

Μα για τους πρώτους αυτόπτες μάρτυρες της τεθλασμένης πορείας, σαν τον Πιτσίπιο, το κρίσιμο ζήτημα δεν βρισκόταν στις επιλογές και τα διλήμματα της δικής τους γενιάς, όσο στην υπερβολή που οι ίδιοι διέκριναν (και ορθώς) στην εφαρμογή κάθε θέσης.

Βλέποντας άλλοτε φανατικούς ευρωπαϊστές να σνομπάρουν για χάρη του ευρωπαϊκού φράκου τους ντουλαμάδες που οι ίδιοι φορούσαν μόλις χθες, κι άλλοτε παρατηρώντας φανατικούς ελληνοκεντριστές να αδυνατούν να κατανοήσουν την ανεπίστρεπτη απόσταση μεταξύ αρχαίας χλαμύδας και πρόσφατης φουστανέλας.

Και οι δύο τάσεις έφταναν έτσι να «πιθηκίζουν» σκέψεις και γούστα, εγχώρια ή ξενόφερτα πρωτόκολλα συμπεριφοράς, απομακρύνοντας τελικά τη χώρα και τους πολίτες της από τα πρώτα διδάγματα του Διαφωτισμού: τη στοχαστική κατ’ αρχάς επιλογή όσων τάσεων άρμοζαν στην ιδιαιτερότητα της νεοελληνικής συνείδησης. Και τη διαρκή μετά αναζήτηση της αυθεντικότητας ως βασικού κριτηρίου στην ουσιαστική αναγέννηση του έθνους και των πολιτών του.

Σε αυτούς τους δύο στόχους πάνω ο Πιτσίπιος χτίζει τη σατιρική του παραβολή για την ιστορία, λέει, ενός Γερμανού περιηγητή που οι ατυχίες αλλά και οι εγκληματικές του πράξεις τον καταδικάζουν να ζήσει σαν πίθηκος – πρώτα στην έρημο και ύστερα, λόγω μιας συγκυρίας γεγονότων, δίπλα σε κάποιον «χρυσοκάνθαρο» νεόπλουτο της εποχής.

Ο εκπεσών στη θέση του ανθρωποειδούς περιηγητής δεν είναι βέβαια άλλος από τον εξαιρετικά μισητό τον καιρό εκείνον μεταξύ των Ελλήνων «Μπαρτόλντυ», που είχε εκδώσει έναν οδηγό για την Ελλάδα (ταξιδιωτικό, θα λέγαμε σήμερα) σφόδρα αρνητικό για τους κατοίκους της.

Ο νεόπλουτος, από την άλλη, πατριώτης που αποκτά τον Ξουθ, αν και δεν έχει ταυτιστεί πλήρως, ασφαλώς μπορεί να αντιστοιχηθεί, έστω και με την υπερβολή της σάτιρας, με αρκετούς από τους εκπατρισμένους Ρωμιούς που έβρισκαν στην Αθήνα της εποχής ευκαιρία για να επιδείξουν τα πλούτη δίπλα στην αμφίβολη καλλιέργειά τους, θαμπώνοντας με την επίδειξη ένα παρελθόν ταπεινό ή και σκοτεινό.

Με δυο λόγια, η μόλις αναγεννηθείσα χώρα είχε κιόλας αποκτήσει μηχανισμούς ικανούς να εγγυηθούν τη διαφθορά των θεσμών της, και το μόλις θεσπισμένο κράτος είχε κιόλας γίνει χώρος κατάλληλος για τους κάθε λογής «πιθήκους» των σαλονιών και ανακτόρων.

Το μυθιστόρημα του Πιτσίπιου έγινε αντικείμενο έρευνας από τον διακεκριμένο νεοελληνιστή Νάσο Βαγενά στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και, μέσω του τελευταίου, απέκτησε ερείσματα και στο θέατρό μας, με την πρώτη μεταφορά του στη σκηνή να χρονολογείται στις αρχές του νέου αιώνα, και σήμερα να επιστρέφουμε σε αυτό με τη νέα μεταγραφή της Ρουμπίνης Μοσχοχωρίτη και της Ευγενίας Μαραγκού στο θέατρο του Μεταξουργείου.

Ανάμεσα βέβαια στις δύο αυτές μεταφορές έχει τρέξει αρκετό νερό στο αυλάκι του θεάτρου μας. Τόσο, ώστε οι διασκευές παλιών –και δη λόγιων– πεζογραφημάτων να πλησιάζουν πια το καθεστώς του «εσμού». Εχουμε ασκηθεί να ακούμε επί σκηνής την καθαρεύουσα, ακόμα και από ηθοποιούς που ηλικιακά δεν έχουν την παραμικρή ακουστική ή γραπτή εμπειρία της, και έχουμε βρει τρόπους ώστε η φόρμα των παραστάσεών μας να διαρρηγνύει το κέλυφος του μυθιστορήματος του προπερασμένου αιώνα για να αποκαλυφθεί από κάτω το πάντα νωπό και πάντα επίκαιρο μήνυμά του.

Το μυστικό της επιτυχίας το έχω εντοπίσει και παλιότερα: βρίσκεται στην ανεπιτήδευτη προσέγγιση των νέων μας, στον ενθουσιασμό και το κέφι τους, που αναπληρώνει όποια κενά από τη γλωσσική, αισθητική και πραγματολογική απόσταση. Με την αίσθηση του πανηγυριού, με άφθονη κίνηση, με μουσική και χορό, εκείνο που τελικά ανατρέπεται σε προσπάθειες όπως αυτή σήμερα του «Σταθμού», είναι η επίφαση της λόγιας «σοβαρότητας» και του επίσημου διδακτισμού, στα οποία η παλιότερη λογοτεχνία μας είχε μείνει για καιρό φυλακισμένη.

Και δεν είναι υπερβολή να πούμε πως οι νέοι μας σήμερα δεν ανεβάζουν απλώς, ελευθερώνουν τη λογοτεχνική γενιά των προπαππούδων τους από τις προκαταλήψεις και ανακαλύπτουν στην καθαρεύουσα το χιούμορ, τη φρεσκάδα και φυσικότητα της σκέψης, στη λόγια έκφρασή της την απροσχημάτιστη αγάπη για την πατρίδα.

Εδώ βέβαια, στον «Πίθηκο Ξουθ», πέρα από τη σάτιρα έχουμε κάτι ακόμα, ιδιαίτερα σημαντικό για το θέατρο: έναν ρόλο αβανταδόρικο, καθώς το φανταστικό πλαίσιο του ρεαλισμού του Πιτσίπιου απαιτεί την απόδοση ενός ανθρωπόμορφου πιθήκου ή πιθηκόμορφου ανθρώπου (με όποια σειρά).

Η θεατρική διασκευή του έργου ανήκει στην Ευγενία Μαραγκού, που κατάφερε να μετατρέψει την αφήγηση του πρωτότυπου σε σκηνικό κώδικα. Η παράσταση στον «Σταθμό» έχει κάτι από την τρέλα του βοντβίλ και τον παλμό του καμπαρέ, όπως και μια νότα από πολιτικό θέατρο του Μεσοπολέμου. Η σκηνοθεσία όμως της Ρουμπίνης Μοσχοχωρίτη είναι η κύρια υπεύθυνη για τον ρυθμό της παράστασης μα και τη συνεκτικότητα του ολικού θεάτρου.

Το μεγάλο βέβαια βάρος πέφτει στον Δημήτρη Κουρούμπαλη, που υποδύεται τον Ξουθ με άφθονη κινησιολογική φόρτιση (την επιμέλεια της κίνησης έχει αναλάβει η Φρόσω Κορρού) και δική του προσωπική εργασία κατά τη μετάβαση του Ξουθ σε ανθρώπινο ον.

Αρτια ο Νίκος Μέλλος υποδύεται τον Καλλίστρατο Ευγενίδη, τον εμβληματικό επιδειξία και κοινωνικό αναρριχητή της εποχής του. Η Πηνελόπη Σεργουνιώτη είναι η Σουλτανίτσα, το θηλυκό συμπλήρωμα του Καλλίστρατου, μορφή που υπόγεια κινεί τους άξονες μιας κοινωνίας εξαιρετικά ευλύγιστης. Η Αντιγόνη Μακρή και η Ευγενία Μαραγκού συμπληρώνουν τη διανομή με τη συμβολή τους σε σύντομα επεξηγηματικά ιντερμέδια και συμπληρωματικούς ρόλους.

Σφικτή και δεμένη ομάδα, που μεταξύ άλλων παρουσιάζει το έργο σαν μετάβαση του παλιού έργου στο πεδίο της πολιτικής παρέμβασης. Επιμελημένα τα κοστούμια του Γιώργου Λιντζέρη. Και βασικός συντελεστής η πρωτότυπη μουσική του Κώστα Νικολόπουλου, ένα ζωντανό σχόλιο εκείνων που προηγήθηκαν μα και όσων ακολουθούν.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΘΕΑΤΡΟ
«Ιχνη της Αντιγόνης» στον βίο σύγχρονων γυναικών
Στα «Ιχνη της Αντιγόνης» η διαχρονική έμφυλη βία, ο κοινός φόβος, η απογοήτευση, η οργή, η αλληλεγγύη είναι μερικά από τα επίκαιρα θέματα που ξετυλίγονται μέσα από το έργο.
«Ιχνη της Αντιγόνης» στον βίο σύγχρονων γυναικών
ΘΕΑΤΡΟ
Μια πολιτική παραβολή από τον πατριάρχη του σύγχρονου τουρκικού θεάτρου
Η πρώτη επίσημη παρουσίαση του Turgut Özakman στο ελληνικό θέατρο από το «Αγγέλων Βήμα» είναι γεγονός και αφορά ακριβώς την πτυχή του έργου του που συνδέεται με τις διαφωτιστικές του πεποιθήσεις.
Μια πολιτική παραβολή από τον πατριάρχη του σύγχρονου τουρκικού θεάτρου
ΘΕΑΤΡΟ
Περιπέτεια περιπλάνησης και αποπλάνησης
Η πολλαπλή επιστρωμάτωση των ρόλων, όπως και μια αφηγηματικότητα στην παρουσίαση προσδίδουν στην παράσταση έναν τόνο επικού θεάτρου και την οδηγούν σε μια αντίστοιχη «διδακτική διαδικασία» σχετικά με το μήνυμά...
Περιπέτεια περιπλάνησης και αποπλάνησης
ΘΕΑΤΡΟ
Μια ξεκάθαρη δήλωση με τον ρεαλισμό των «από κάτω»
Η παράσταση του «Cartel» με τίτλο «Τα Κόκκινα φανάρια» θέλει πρωτίστως να μας ταρακουνήσει με μια πραγματικότητα που περιλαμβάνει, εκτός από πολλές κουβέντες και ψίθυρους, πρωτίστως ανθρώπους.
Μια ξεκάθαρη δήλωση με τον ρεαλισμό των «από κάτω»
ΘΕΑΤΡΟ
Σαν σάτιρα ηθών και φάρσα εξαπάτησης
Αν οι «Παίκτες» ενδιαφέρουν έναν σύγχρονο σκηνοθέτη, δεν είναι από μόνοι τους, αλλά σαν βάση για να χτίσει πάνω τους τη δική του πρόταση όπως κάνει και ο Γιώργος Κουτλής.
Σαν σάτιρα ηθών και φάρσα εξαπάτησης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας