• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C 0.1°C / 4.5°C
    2 BF
    68%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    2°C 0.7°C / 3.5°C
    3 BF
    34%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    5°C 3.2°C / 7.9°C
    2 BF
    30%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    4°C 3.9°C / 3.9°C
    3 BF
    19%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    2°C 1.9°C / 1.9°C
    3 BF
    48%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    1°C 0.2°C / 2.9°C
    1 BF
    40%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -3°C -2.6°C / -2.6°C
    4 BF
    24%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.1°C / 7.6°C
    2 BF
    32%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 4.9°C / 7.8°C
    4 BF
    69%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 1.9°C / 3.9°C
    4 BF
    65%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    6°C 5.5°C / 7.4°C
    6 BF
    52%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 3.6°C / 3.7°C
    2 BF
    60%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    6°C 6.4°C / 6.4°C
    4 BF
    42%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    4°C 3.5°C / 3.9°C
    2 BF
    30%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    2°C 1.2°C / 5.0°C
    2 BF
    52%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 5.8°C / 8.2°C
    2 BF
    58%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C 0.3°C / 3.6°C
    3 BF
    69%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    3°C 2.1°C / 3.3°C
    0 BF
    41%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    2°C 1.0°C / 3.6°C
    3 BF
    44%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.2°C / -2.2°C
    2 BF
    38%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μια σκηνική «σωματοποίηση» του ποιητικού λόγου της Τσβετάγιεβα

  • A-
  • A+
Στην παράσταση που σκηνοθετεί ο Δημήτρης Καραντζάς, εγκαινιάζοντας τον νέο του χώρο, ό,τι συμβαίνει επί σκηνής δεν κινείται στην επιφάνεια, αλλά με κάποιον τρόπο στον βυθό, ενώ το μόνο αντικειμενικό που μπορεί να σημειώσει κάποιος είναι οι εξαιρετικές ερμηνείες των ηθοποιών.

Στον νέο του χώρο, στο θέατρο «Προσκήνιο» της Καπνοκοπτηρίου, ο Δημήτρης Καραντζάς περνάει σε μια νέα φάση της δημιουργικής του πορείας. Πολύ σημαντικό.

Από μια άποψη, οι σκηνοθέτες μπορούν να διακριθούν σε εκείνους που απέκτησαν κάποτε ένα σταθερό χώρο εργασίας και σε εκείνους που παρέμειναν ώς το τέλος νομάδες, εργαζόμενοι στις περισσότερες περιπτώσεις ως φιλοξενούμενοι και «κατ’ αποκοπήν». Χωρίς ένα θέατρο το οποίο ο σκηνοθέτης θα αισθανθεί «δικό του», δύσκολα μπορεί να ακολουθήσει σταθερό μονοπάτι στη διεκδίκηση του οράματός του.

Πολύ φιλόδοξα λοιπόν η πρώτη επιλογή του Προσκήνιου ζητάει να αναρριχηθεί σε ένα από τα βουνά στην οροσειρά της λογοτεχνίας του περασμένου αιώνα. Είχαμε συναντήσει για πρώτη φορά τη Φαίδρα (1927) της Μαρίνα Τσβετάγιεβα πριν από τρία μόλις χρόνια, στο «Σημείο» του Νίκου Διαμαντή και στην ίδια μετάφραση του Χρήστου Χρυσόπουλου.

Τι κι αν η δημιουργός της, η βασανισμένη Ρωσίδα ποιήτρια, ανοικτά σημείωνε πως ούτε φιλοδοξούσε να ανεβεί το έργο της, ούτε -καθώς φαίνεται- πολυεκτιμούσε την τέχνη του θεάτρου... Εμείς δεν θα σταματήσουμε να ανεβάζουμε την ποίησή της, όχι γιατί βρίσκουμε σε αυτήν κάτι «θεατρικό», αλλά γιατί εντοπίζουμε κάτι τυραννισμένα ανθρώπινο.

Μα μήπως να δίνει κανείς και μεγάλη βαρύτητα στην παλιά εκείνη δήλωσή της;... Ακόμα κι αν ήταν ανυπόκριτη, ήταν εμφανώς επηρεασμένη από την αντίστοιχη τάση της εποχής, την κουρασμένη από τον (παλιό) Ρεαλισμό και την ανικανοποίητη από τον (εξίσου παλιό) Συμβολισμό. Της αρκούσαν λοιπόν οι λέξεις -με την έννοια πως ήταν σήμαντρα ενός κόσμου μοναχικού, στον οποίο δεν όφειλε ποτέ κανείς να κατοικήσει πέρα από αυτή. Σε εμάς οι λέξεις της μοναξιάς της σημαίνουν αντιθέτως «θέατρο».

Η Τσβετάγιεβα έδωσε στο έργο της τη δική της αίσθηση για την ερωτική φύση, τη λυρικά μελαγχολική, τη σωματικά εξόριστη, την οδυνηρά μοναχική. Η Φαίδρα της παρασύρεται από την Τροφό -που επιφανειακά λειτουργεί σαν ένα είδος εκμαυλίστριας- και παραδίδεται στον Ιππόλυτο, παραδίδοντας ταυτόχρονα στον κόσμο το κρυφό πάθος της. Αυτός αμείλικτος και «άτοπος» (για να θυμηθούμε τον Μπαρτ) αντιδρά, απορρίπτοντας τις προτάσεις της με ζήλο ασκητή και ύφος επισκόπου.

Η Φαίδρα αλλοπαρμένη αυτοκτονεί, κρεμασμένη από μια μυρτιά που μεγάλωσε στο παλάτι του άντρα της Θησέα, στην Τροιζήνα. Η Τροφός, ζητώντας εκδίκηση, διαβάλλει τον Ιππόλυτο στον Θησέα κι αυτός καταριέται τον γιο του στον Ποσειδώνα. Και μόνο αφού κρατήσει το διαμελισμένο σώμα του, θα μάθει την αλήθεια μέσα από κάποιο άψυχο γράμμα. Στο τέλος, ο σχετικά ψύχραιμος βασιλιάς αντιλαμβάνεται πως όλα ξεκίνησαν από δικό του λάθος – αυτός ήταν που θύμωσε την Αφροδίτη, προκαλώντας τη μήνι της θεάς.

Στη βάση υπάρχει ο μύθος της Φαίδρας –που κατά τη γνώμη μου οφείλει ισόποσα στον Ευριπίδη και τον Ρακίνα. Μα πάνω σε αυτόν εγείρεται από την Τσβετάγιεβα μια γλώσσα μοναδική, γεμάτη σπασμούς, ακροβασίες, συστροφές και χάσματα, την ίδια ώρα βαθιά λυρική, στιγμές-στιγμές μάλιστα σχεδόν ρητορική. Πρόκειται για έναν θρίαμβο του Χρυσόπουλου που κατόρθωσε να μεταφέρει στα ελληνικά μια ποίηση που αποκαλύπτει τις φωνές και οιμωγές πίσω από λέξεις και σχήματα, που σηκώνει το πέπλο κάθε φράσης για να δείξει από κάτω το γυμνό και εύθραυστο σώμα.

Από εκεί και πέρα τα πάντα στο «Προσκήνιο» γίνονται θέατρο -μα και προσωπική ματιά καθενός μας. Ο Καραντζάς πάντως μοιάζει να σεβάστηκε το αίτημα της ποιήτριας, στήνοντας εντός του «Προσκηνίου» την όψη ενός «μη-θεάτρου», ενός ελλειπτικού βλέμματος. Η μπούκα της σκηνής ανοίγει στην αρχή της παράστασης μέχρι τη μέση, διαμορφώνοντας ένα παράθυρο από το οποίο βλέπουμε ένα μέρος μόνο της σκηνής. Αυτό που στην πραγματικότητα συναντούμε είναι το θεατρικό «πανόραμα» ενός μη-τόπου, μια αναφορά πιθανόν στο κινηματογραφικό πλάνο, μαζί ένα τρικ (από τη Μαρία Πανουργιά) που καθιστά τα πρόσωπα δισδιάστατα και τη σκηνή καδραρισμένη σαν πίνακα… Με έναν υπόγειο τρόπο ο Καραντζάς μας επιτρέπει να σκεφτούμε ότι το θέατρο γίνεται εδώ η μετόπη του μύθου.

Και πάλι όμως, είχα διαρκώς την αίσθηση (συμβαίνει με τη μουσική του Γιώργου Πούλιου και με τους φωτισμούς του Λευτέρη Παπαδόπουλου) πως αυτό που αποκαλύπτεται επί σκηνής δεν κινείται στην επιφάνεια, αλλά με κάποιον τρόπο στον βυθό. Πως κι αν πρόκειται για μπούκα και μετόπη αυτό που άνοιξε εμπρός μου δεν είναι παρά μια καταπακτή.

Κι ιδού σώματα του θεάτρου που αναπηδούν από μέσα, οι ηθοποιοί του θεάτρου…. Μοιάζει να έχουμε δυο δίπολα, αν δεν πρόκειται κιόλας για τις πλευρές του ενός και αυτού προσώπου που έχει κοπεί σε πολλά μέρη. Από τη μια ο Ιππόλυτος με τον δυαδικό του σύντροφο, που σαν υποβολέας και υπερ-Εγώ αγωνίζεται να μπει εντός του πρίγκιπα και να του εμφυσήσει τον ρόλο του. Και από την άλλη η Φαίδρα και η Τροφός.

Ακόμα και η προτροπή της Τροφού στη βασίλισσα να ακολουθήσει το πάθος της δεν γίνεται δεκτή παρά από ένα πλάσμα που σπαράζει, ανίκανο να συλλογιστεί ή να πράξει. Οσο η Τροφός είναι χτυπημένη από τη λύσσα μιας ανάγκης που πηγάζει από στέρηση, άλλο τόσο η Φαίδρα πλαντάζει από το πάθος ενός έρωτα που εκπορεύεται από την άρνηση.

Στη μέση όλων, πανταχού παρών και σιωπηλός μάρτυρας, ο Θησέας. Αυτό που απουσιάζει είναι η θέση του θείου, της θεάς και της νέμεσής της, που πίπτει επί των σωμάτων, φέρνοντάς τα στο επίπεδο της ζωικής φύσης. Στον τρόπο που η Φαίδρα μυρίζει το τομάρι, με το οποίο τυλιγόταν ο Ιππόλυτος, σαν αγρίμι, ή στον τρόπο με τον οποίο η ίδια θηλάζει αργότερα την Τροφό της, δεν βρίσκουμε τη χαρά του έρωτα, αλλά τη βάσανό του. Ο Καραντζάς δίνει στην ερωτική διάσταση του έργου κάτι το μαρτυρικό, την υπερένταση και την τυραννία της ερωτικής επιθυμίας.

Είναι γιατί ο κόσμος της Φαίδρας είναι ο κόσμος μιας οργισμένης Αφροδίτης, ενός έρωτα που διεκδικεί -όπως αλλού ο Διόνυσος διεκδίκησε- την επίδειξη της παντοδυναμίας της επί των σωμάτων. Τα σώματα τελούν γι’ αυτό σε ένα είδος αφροδισιακής, ας πούμε, «κατάληψης», ένθεης μανίας που τα κάνει να συστρέφονται και να αγωνιούν από το εσωτερικό τους πλάνταγμα (η κίνηση του Τάσου Καραχάλιου), να καταβυθίζονται από την ανάγκη της ερωτικής αγκαλιάς και του αγγίγματος μέχρι το ταμπού της ανθρωποφαγίας.

Κι ωστόσο στη μέση της σκηνής οι άνθρωποι θα προσπαθήσουν ακόμη να στήσουν όπως-όπως ένα δέντρο ικεμπάνα, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να συγκρατήσουν τη συνοχή τους. Εις μάτην. Οταν η μανία κορυφωθεί, θα χάσουν κάθε επαφή με την ανθρώπινη πλευρά, και το δέντρο τους θα αποκτήσει την δική τους άναρχη εκδοχή. Ενα ελάφι μόνο, δίπλα στα απρόσωπα τομάρια των ζώων, θα κρεμαστεί από τα κλαδιά αυτού του άγριου δέντρου, σαν σύμβολο της αδικημένης βασίλισσας, το μόνο ίσως μνημείο της αθωότητάς της.

Νομίζω πως αυτό είναι η μεγάλη κατάκτηση του σκηνοθέτη. Δεν ακολουθεί τα λόγια της ποιήτριας και δεν τα «εικονοποιεί». Τα σωματοποιεί και σωματοποιώντας τα αποδίδει επί σκηνής τις συνέπειές τους. Χωρίς φραγμούς και χωρίς λογική, χωρίς καν δικές τους λέξεις, τα πρόσωπα του Ιππόλυτου και της Φαίδρας γίνονται τα φερέφωνα μιας μανίας που ξεπερνά το ανθρώπινο και τα διαβρώνει από μέσα. Πώς το λέγαμε παλιά; «- Η αγάπη θα μας σκίσει στη μέση ξανά»... Ισως η πιο κοντινή άλλη Φαίδρα σε αυτή του «Προσκήνιου» δεν είναι παρά εκείνη η Φαίδρα της Σάρα Κέιν.

Τα παραπάνω δεν αποτελούν ασφαλώς παρά μια άκρως υποκειμενική άποψη που άλλωστε οφείλει ο καθένας μας να έχει όταν έρχεται σε επαφή με ένα τόσο αυθεντικό ποιητικό γεγονός. Το μόνο αντικειμενικό που μπορεί να σημειώσει κάποιος είναι οι εξαιρετικές ερμηνείες των ηθοποιών της.

Ο Μιχάλης Σαράντης (Ιππόλυτος) και ο Νίκος Μάνεσης (σύντροφος) αναπτύσσουν μια άριστη σκηνική επικοινωνία, λειτουργώντας όπως τα δύο μέρη της ίδιας κλεψύδρας. Η Στεφανία Γουλιώτη (Φαίδρα) και η Αλεξία Καλτσίκη (Τροφός) παραδίδουν ένα υπόδειγμα διπλής ερμηνείας, η πρώτη σαν τυραννισμένο σώμα, η δεύτερη σαν βασανισμένος νους. Ο Θησέας του Κωνσταντίνου Αβαρικιώτη είναι η στοχαστική παρουσία που μοιάζει να βρίσκεται εκτός του μύθου και παρακολουθεί τα τεκταινόμενά του.

Ενα κείμενο υψηλής ποίησης και μια σκηνοθεσία που συνεχίζει τον δρόμο της Μήδειας και του Οιδίποδα, ενώ ανοίγει νέες προοπτικές για την παραπέρα εξέλιξή της. Η καλύτερη αφετηρία για το «Προσκήνιο».

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΘΕΑΤΡΟ
Σαν σάτιρα ηθών και φάρσα εξαπάτησης
Αν οι «Παίκτες» ενδιαφέρουν έναν σύγχρονο σκηνοθέτη, δεν είναι από μόνοι τους, αλλά σαν βάση για να χτίσει πάνω τους τη δική του πρόταση όπως κάνει και ο Γιώργος Κουτλής.
Σαν σάτιρα ηθών και φάρσα εξαπάτησης
ΘΕΑΤΡΟ
Οι ήρωες του Τενεσί Ουίλιαμς παλεύουν ξανά με τη σκιά τους
Η παράσταση της Μαγκανάρη «Νύχτα της Ιγκουάνα» του Τενεσί Ουίλιαμς έχει τη δύναμη να οδηγήσει τον θεατή της προς την έξοδο της άλλης, ποιητικής, άγριας και, εν τέλει, καθαρτικής πραγματικότητας.
Οι ήρωες του Τενεσί Ουίλιαμς παλεύουν ξανά με τη σκιά τους
ΘΕΑΤΡΟ
Ενα ερμηνευτικό τρίδυμο σε ρεσιτάλ σκηνικής ευελιξίας και αντοχής
Η συγκίνηση από το έργο του Μασίνι πηγάζει από αυτή τη βαθιά διδαχή του, όχι για τον «καπιταλισμό», ούτε για το «πολιτικό σύστημα», αλλά για την αδυναμία του ανθρώπου να χτίσει κάτι που να τον περιέχει και να...
Ενα ερμηνευτικό τρίδυμο σε ρεσιτάλ σκηνικής ευελιξίας και αντοχής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας