• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 11.0°C / 14.7°C
    2 BF
    62%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 6.6°C / 10.3°C
    1 BF
    70%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 14.0°C / 16.8°C
    5 BF
    70%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 4.9°C / 4.9°C
    1 BF
    87%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 8.9°C / 8.9°C
    3 BF
    66%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.0°C / 9.6°C
    0 BF
    80%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    3°C 2.4°C / 4.5°C
    2 BF
    75%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 11.8°C / 15.6°C
    2 BF
    69%
  • Ηράκλειο
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    16°C 15.2°C / 18.1°C
    3 BF
    84%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 10.9°C / 11.9°C
    0 BF
    66%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.8°C / 17.4°C
    6 BF
    72%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.8°C / 11.8°C
    5 BF
    64%
  • Κεφαλονιά
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    4 BF
    71%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 10.5°C
    0 BF
    87%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 9.0°C / 11.7°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 13.8°C / 18.8°C
    2 BF
    70%
  • Χαλκίδα
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 11.2°C / 14.9°C
    4 BF
    65%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    9°C 5.3°C / 11.0°C
    1 BF
    62%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    9°C 6.7°C / 10.4°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    3°C 2.8°C / 2.8°C
    1 BF
    93%
THOMAS DASKALAKIS
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μυστικιστικό παραμύθι για τη γέννηση της Τέχνης, με τα «εργαλεία» του Μαρμαρινού

  • A-
  • A+
«Ιχνευταί» του Σοφοκλή - Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου ● Η λέξη «θαύμα» περιτριγύριζε καθετί που αφορά σ’ αυτό το σατυρικό δράμα του Σοφοκλή από τότε που εντοπίστηκαν οι 400 σωζόμενοι στίχοι του κι αυτό διαχειρίστηκε ο σκηνοθέτης βυθίζοντας το κοινό σταδιακά κι απρόβλεπτα στο δικό του δημιουργικό σύμπαν κι εντοπίζοντας τελικά την αλήθεια στην τέχνη.

Το σημαντικότερο τόλμημα του φετινού φεστιβάλ και πιθανόν το περισσότερο καλλιτεχνικά ενδιαφέρον είναι οι σπάνιοι και πολύτιμοι «Ιχνευταί» του Σοφοκλή, διδαγμένοι από τον Μιχαήλ Μαρμαρινό το περασμένο τριήμερο για πρώτη φορά στην Επίδαυρο. Μερικά χρόνια μετά την συγκλονιστική «Νέκυια», όπου ο σκηνοθέτης δοκίμασε να απλώσει ιαπωνικό μετάξι στην αργολική πέτρα, ο ίδιος επανέρχεται τώρα σε μια ακόμη «ειδική αποστολή», σε μια ακόμη ανίχνευση. 

Λίγα γνωρίζουμε για το μόνο και μερικώς σωζόμενο σατυρικό δράμα του Σοφοκλή και όσα γνωρίζουμε φτάνουν σε εμάς σαν από θαύμα. Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως απροσδόκητα στις αρχές του περασμένου αιώνα τους περίφημους παπύρους της Οξυρρύγχου και αυτοί με τη σειρά τους ανέσυραν από την τύρβη αιώνων τους στίχους ενός ξεχασμένου έργου. Οι «Ιχνευταί» αφηγούνται τη νέα περιπέτεια των Σατύρων και του πατέρα τους, Σιληνού, που τη φορά αυτή καλούνται από τον Απόλλωνα να βρουν τα χαμένα βόδια του, με ανταμοιβή χρυσάφι και την πολυπόθητη ελευθερία. 

Πράγματι η δυνατή όσφρηση και η ζωώδης ενέργεια θα τους φέρουν κοντά στην Κυλλήνη (Ζήρεια), όπου θα ανακαλύψουν, δίπλα στην εκεί ομώνυμη νύμφη, τον ένοχο. Δεν είναι άλλος από τον νεογέννητο θεό Ερμή, που, καθώς φαίνεται, από νωρίς έχει φανεί αντάξιος της μελλοντικής του φήμης. Αυτός λοιπόν, έξι ημερών μονάχα βρέφος, έκλεψε και έκρυψε τα βόδια του αδελφού του. Και όχι μόνο αυτό... Καθώς πλησιάζουν οι Σάτυροι τη σπηλιά του, μια περίεργη αίσθηση αναδύεται, μια επινόηση πρωτάκουστη και θαυμαστή. Το θείο βρέφος είναι ο πρώτος δημιουργός της λύρας και μαζί ο πρώτος διδάξας της ενόργανης μουσικής σύνθεσης. Αυτά θα τα χαρίσει μεγαλόψυχα στον Απόλλωνα, μετά την αποκάλυψη της κλοπής, για να γίνουν, μέσω εκείνου, γνωστά σε θεούς και ανθρώπους. Οι ίδιοι οι Σάτυροι θα ανταμειφθούν όπως τους έταξε ο Απόλλωνας, ενώ στον Σιληνό θα δοθεί το χρυσό στεφάνι του θεού. 

THOMAS DASKALAKIS

Η κεντρική λέξη εδώ είναι χωρίς άλλο η λέξη «θαύμα». Για το καθετί που περιτριγυρίζει το έργο. Τετρακόσιοι σωζόμενοι στίχοι που ξεθάφτηκαν λιποθυμισμένοι και απόκτησαν, από τη θαυμαστή εργασία της επιστήμης, ανάσα, όγκο και νόημα... Κι έπειτα, ένα θέατρο και ένα είδος που, παρόλο που δεν άφησαν άμεσους απογόνους, ανασαλεύει κάτω από πέπλο της σκηνικής απορίας. Θαύμα, τέλος, για τους Ιχνευτές τους ίδιους, που άρεσαν τόσο στους φιλολόγους και θεατράνθρωπους μιας εποχής, στον Μεσοπόλεμο, λόγω της ιδιαίτερης διαδρομής τους, ίσως -το πιθανότερο- λόγω του θέματός τους, που συνάδει με τις αναζητήσεις του Συμβολισμού στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα. 

Κυρίως όμως σε κάτι άλλο βρίσκεται το «θαύμα». Στο ότι, όπως συμβαίνει εδώ, το ίδιο το ζήτημα της ανασκαφής, ανεύρεσης και αναβίωσης, αφορά πέρα από την περιπέτεια του αρχαίου κειμένου, το ίδιο το θέμα του. Σαν τον πάπυρο της Οξυρρύγχου, το αληθινό μήνυμα των Ιχνευτών βρίσκεται στη γη, διαβάζεται σαν χθόνια διαδικασία ανακάλυψης. Αφορά όχι μόνο την κλοπή και απόκρυψη κλοπιμαίων, στην οποία μάλιστα το κτηνώδες στοιχείο βαραίνει το ένα ζύγι της υπολογισμένης ισορροπίας του αρχαίου κόσμου, αλλά και την ανακάλυψη μαζί, -και αυτή κρυμμένη, θαμμένη, μυστική- της ικανότητας ενός νεκρού ζώου -κέρατα, άντερα, δέρμα και καύκαλα- να δημιουργεί, «κλέβοντας» και ανασυντάσσοντας την εμπειρία, κάτι εντελώς νέο, κάτι «θαυμαστό», που μπορεί να φέρει στον κόσμο την άλλη, την ανερμήνευτη όψη της αλήθειας του. 

Παρασύρθηκα στην ανάλυσή μου, μα φταίει γι’ αυτό η παράσταση της Επιδαύρου. Είναι εξάλλου το ίδιον του Μαρμαρινού να εκπλήσσει πάντα στην αρχή, δίνοντας μια εικόνα μακριά από τις προσδοκίες μας. Και μετά να μας κατακτά σταδιακά, βυθίζοντάς μας στο δικό του, δημιουργικό σύμπαν. Η μετάφραση που η παράστασή του ακολούθησε είναι η παλιά έμμετρη απόδοση του Εμμανουήλ Δαυίδ, του 1933, μετάφραση τόσο χαρακτηριστική της εποχής της, εν μέσω Χορτάτση στο Εθνικό από τον Πολίτη, και δημοτικιστικής μεταρρύθμισης στην εκπαίδευση από τον Παπανδρέου. Αυτή με τη σειρά της ακολουθεί την παλιότερη γερμανική μετάφραση και συμπλήρωση του Carl Robert, που πήρε τους σωζόμενους στίχους του Σοφοκλή και επιχείρησε να ανασυνθέσει δοκιμιακά το υπόλοιπο μέρος του έργου. 

Κανονικά η ίδια μετάφραση θα οδηγούσε άλλους στο περιβάλλον του βουκολικού δράματος, με τη φύση να οργιάζει τριγύρω, και το γλέντι να πλέκεται στον δεκαπεντασύλλαβο: η Λαϊκή Σκηνή του Κουν δεν είναι πιθανόν μακριά. Μα στον Μαρμαρινό η ίδια η φύση της Κυλλήνης έρχεται αποδομημένη, διαλυμένη, επιτηδευμένα άχαρη (σκηνικά και κοστούμια του Γιώργου Σαπουντζή). Σε ένα λευκό σεντόνι βρίσκουμε ξεχωρισμένα λίγο χώμα, κάποιες γλάστρες πιο κει, στοιχεία που παραπέμπουν περισσότερο στη διακοπή παρά στη συνέχεια του περιβάλλοντος χώρου του Θεάτρου. 

Κάτι δεν πάει καλά... Μια αόριστη μελαγχολία, στη θέση της χαριτωμένης ατμόσφαιρας του δράματος διαρρέει προς την ορχήστρα. Μακριά από την αρχική μας πρόβλεψη βρίσκεται και η πρώτη εικόνα των Σατύρων (Λάμπρος Γραμματικός, Adrian Frieling, Αλεξάνδρα Καζάζου, Τάσος Καραχάλιος, Χρήστος Κραγιόπουλος, Αγγελος Νεράντζης, Ηλέκτρα Νικολούζου, Μάνος Πετράκης, Θεοδώρα Τζήμου, Ανδρομάχη Φουντουλίδου) να πλησιάζουν τον πληθωρικό Σιληνό (Σταμάτης Κραουνάκης). Μα μήπως και ο ίδιος Απόλλωνας (Χάρης Φραγκούλης) δεν προκαλεί εντύπωση με την εμφάνισή του; Μακριά κι αυτός από το είδωλό του, σέρνεται στο χώμα, συμπεριφέρεται και σκέφτεται σαν αληθινός γελαδάρης! Και το χρυσό στεφάνι του που αιωρείται επί σκηνής μοιάζει κι αυτό το ίδιο αταίριαστο σε αυτόν, όσο και στους δούλους του. Η μόνη που μένει έξω από αυτό το κλίμα της αποξένωσης είναι η Κυλλήνη (Αμαλία Μουτούση): η νύμφη μα και οδηγός του αληθινού «ευρήματος».

Ναι, λείπει κάτι από το σύμπαν. Και τώρα, μετά την παράσταση του Μαρμαρινού, είμαστε σε θέση πια να το ονομάσουμε. Είναι πρώτα η ελευθερία. Κι είναι, έπειτα, η γενναιοδωρία. Λείπει ακόμα η χαρά, η φυσική και ανείπωτη, που ξεπερνά τον γρυλισμό της εκτόνωσης και τη βιαιότητα του κεφιού. Και λείπει πάνω από όλα το θαύμα της ομορφιάς. Αν σε αυτά προσθέσουμε το τραύμα του ίδιου του σπαράγματος των Ιχνευτών, αν προσμετρήσουμε τη θλίψη μιας τέχνης χαμένης για πάντα, μπορούμε να φτάσουμε στον κόσμο των Ιχνευτών του Μαρμαρινού. Ενας κόσμος αφανέρωτος και πρωτεϊκός, όχι τραγικός μα ούτε και γελοίος, κόσμος με το προπατορικό χάσμα να φανερώνεται στα βήματα και τα λόγια του. Ενας κόσμος που δεν γνωρίζει κι όμως λαχταρά τη συμφιλίωσή του. 

Κι ο κόσμος του Διόνυσου, από την άλλη; Μην τον ξεχνάμε. Οσο βρισκόμαστε στο θέατρο του, άλλωστε, το αφεντικό παραμένει αυτός. Αυτός είναι που κάνει τον Απόλλωνα να σέρνεται, κι αυτός επιβάλλει στον Σιληνό να τρώει αμέριμνος το γιαουρτάκι του την πιο σοβαρή στιγμή, την ώρα τέλεσης της παράδοσης της Μουσικής από τον Ερμή στον Απόλλωνα! Αυτός είναι που διατάζει να εμφανιστεί στη σκηνή ρεαλιστικότατη η κοπριά μα και τον θεό να αλείφεται με αυτήν σαν ίασμα. Ο Διόνυσος, πάντα... Προς τον οποίο θα τρέξει ο Χορός στο τέλος, φανερά χαρούμενος, πλήρης και φωτεινός. Για πρώτη φορά νιώθοντας ελεύθερος. Και μάρτυρας-πρωτακουστής της ομορφιάς του κόσμου. Αν ο Μαρμαρινός έχει δίκιο, είναι αληθινά κρίμα που ο Νίτσε δεν πρόλαβε την ανακάλυψη των Ιχνευτών. 

Γιατί στο σμίξιμο του Ερμή με τον Απόλλωνα υπό το βλέμμα του Διόνυσου βρίσκεται η υπερβατικότητα που κρύβεται σε σκοτεινές σπηλιές, μυρίζει βοδίσια κοπριά και γεννιέται από τα σφάγια σαν θαύμα. Η Τέχνη μυστικιστικά ανάβει τη φλόγα της στην ορχήστρα. Η ορχήστρα γίνεται με τη σειρά της παλίμψηστο που κρύβει έναν άλλο κόσμο. Και στην επιφάνειά της εμφανίζεται η υπερβατική παρουσία του Ερμή (Steve Katona)... Να τος λοιπόν ο μυθικός θεός μπροστά μας, με σάρκα και οστά, ιδεατή φιγούρα, σημείο πως η τέχνη επιβεβαιώνει κάποτε το αληθινό. 

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΘΕΑΤΡΟ
«Φοίνισσες» σε γκρο πλαν
Ο Ευριπίδης έχει φέτος την τιμητική του στο Φεστιβάλ της Επιδαύρου. Μα για το Εθνικό ειδικά οι «Φοίνισσες» έχουν ιδιαίτερη σημασία. Εχουν συνδεθεί στενά όχι μόνο με το κρατικό μας θέατρο, μα και με έναν από...
«Φοίνισσες» σε γκρο πλαν
ΘΕΑΤΡΟ
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
Η ατυχέστερη καλλιτεχνική στιγμή του φετινού καλοκαιριού στο κατάμεστο αργολικό θέατρο είχε μια αληθινή ηρωίδα, τη μεγάλη ηθοποιό που τιτάνια σήκωσε στους ώμους της, με επαγγελματισμό και αγάπη για το ελληνικό...
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
ΘΕΑΤΡΟ
Ο Αριστοφάνης στη νέα εποχή του θεάτρου μας
Βρισκόμαστε, καθώς φαίνεται, στον δρόμο για τη δημιουργία μιας νέας αριστοφανικής παράδοσης στον τόπο μας. Το φανερώνει αυτό όχι μόνο η αλυσίδα παραστάσεων που προσεγγίζουν τον αρχαίο κωμωδιογράφο με φρέσκια...
Ο Αριστοφάνης στη νέα εποχή του θεάτρου μας
ΘΕΑΤΡΟ
Το απόλυτο sold out στην Επίδαυρο
Μυστήριο και αποκάλυψη τυλίγουν την απόδοση της τραγωδίας «Οιδίπους» που σκηνοθετεί εξαιρετικά πρώτη φορά ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης ο οποίος παλιότερα έπαιξε τον κεντρικό ρόλο. Αριστουργηματική η ερμηνεία...
Το απόλυτο sold out στην Επίδαυρο
ΘΕΑΤΡΟ
Ο πόλεμος αφήνει μόνο τα κόκαλα των παιδιών σε μια λάρνακα
Το πολύ ενδιαφέρον και αμοιβαία επωφελές μνημόνιο συνεργασίας του Εθνικού με τον ΘΟΚ εγκαινιάστηκε με μια διπλά συμβολική παράσταση στην Επίδαυρο. Οι «Ικέτιδες» του Ευριπίδη είναι βέβαια ακριβοθώρητες στο...
Ο πόλεμος αφήνει μόνο τα κόκαλα των παιδιών σε μια λάρνακα
ΘΕΑΤΡΟ
Τέσσερις ώρες με στόχο την κάθαρση
Δεν είναι πιθανόν ό,τι περιμέναμε ή ό,τι ευχηθήκαμε όταν πρωτοακούσαμε για την πρωτοβουλία του Εθνικού. Είχαμε στο μυαλό μια κοινή δεξαμενή...
Τέσσερις ώρες με στόχο την κάθαρση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας