Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Πέρσες» με εξαιρετικό επιτελείο ηθοποιών
MARILENA ANASTASIADOY
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Πέρσες» με εξαιρετικό επιτελείο ηθοποιών

  • A-
  • A+
Λυδία Κονιόρδου, Νίκος Καραθάνος, Αργύρης Ξάφης, Αργύρης Πανταζάρας. Μια διανομή ονομάτων και ο Χορός αληθινός δευτεραγωνιστής στην παράσταση, υπό το πρίσμα του σκηνοθέτη Δημήτρη Λιγνάδη για την αναβίωση του αρχαίου δράματος και με τα μέτρα λόγω κορονοϊού να μεταλλάσσονται σε κινησιολογική άποψη

ΕΘΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ - ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΕΠΙΔΑΥΡΟΥ

Επιτέλους. Εστω και καθυστερημένα, με όλες τις δέουσες προφυλάξεις και αναστολές, αξιωθήκαμε και φέτος να επισκεφτούμε την Επίδαυρο. Οι «Πέρσες» του Εθνικού ήταν η πρώτη από τις δύο παραγωγές της κρατικής σκηνής, μία από τις τρεις συνολικά που θα δούμε στο μεγάλο αρχαίο θέατρο, σε πείσμα και αντίσταση όσων προηγήθηκαν και εξακολουθούν να ισχύουν και σήμερα. Κατά κάποιον τρόπο, βέβαια, η αναγκαστική μερική αναστολή του Φεστιβάλ έχει και τα καλά της. Επιτρέπει για λίγο στα μάρμαρα να ηρεμήσουν, αφήνει να μιλήσει μέσα μας για λίγο το ουσιώδες. Η Επίδαυρος γίνεται ξανά τόπος του ακριβοθώρητου, η παλιά εκδρομή μας στα μεγάλα και ακριβά.

Η εκκίνηση έγινε με το αρχαιότερο σωζόμενο δράμα, σε μια παράσταση που από κάθε μεριά φανέρωνε τη γενική άποψη του σκηνοθέτη Δημήτρη Λιγνάδη για την αναβίωση του αρχαίου δράματος. Γερή φιλολογική παιδεία ως βάση, μεταφραστική και δραματολογική συνέπεια στην απόδοση, ανάδυση της κρυμμένης θεατρικότητας του κειμένου επί σκηνής. Από κοντά και άλλες παράμετροι: εξαιρετικό επιτελείο ηθοποιών στη διανομή. Και εμφανής χρήση των μέτρων λόγω του κορονοϊού, μεταλλαγμένων έστω σε κινησιολογική άποψη για το έργο.

Χρειάζονται λίγα λεπτά της παράστασης για να γίνει σε όλους μας φανερό πως στο μυαλό του Λιγνάδη οι «Πέρσες» δεν αποτελούν έργο αναπαράστασης των ιστορικών γεγονότων της Σαλαμίνας, «ντοκουμέντο» των ηττημένων στα Σούσα. Αποτελεί έργο αφήγησης και αναστοχασμού, στην ουσία και τους στόχους του έργο «ποιητικό». Είναι άλλωστε εξαρχής γραμμένο για να παρουσιαστεί επετειακά εν μέσω εορτής, όχι μόνο για να ανακαλέσει και να δοξάσει την περίλαμπρη νίκη των Ελλήνων, όσο για να την τοποθετήσει στη σωστή της διάσταση. Την απομακρύνει δηλαδή από τον ιστορικό, ευθύγραμμο χρόνο και την τοποθετεί στον ενιαυτό κύκλο της ζωής. Με αυτόν τον τρόπο οι «Πέρσες» διδάσκονται σαν έργο που ανήκει στο παρελθόν, το παρόν και κυρίως στο μέλλον της πόλης.

Γιατί αν ο Λιγνάδης διδάσκει τώρα έτσι τους «Πέρσες», το ερώτημα είναι ποιος τάχα να δίδαξε αυτόν σε αυτή τη θεώρηση. Η απάντηση έρχεται από μόνη της: είναι ο Θουκυδίδης. Παρατηρείστε ένα μικρό τόσο δα αντικείμενο να λάμπει στη μέση της ορχήστρας. Είναι ένας Παρθενώνας-σουβενίρ που φέρνει στη σκηνή η Ατοσσα. Από την άποψη της ιστορίας πρόκειται βέβαια για λάθος. Μα δραματικά είναι ιδιοφυές. Ο ίδιος ο Αισχύλος έφερε στην ίδια σκηνή τα Σούσα και την Περσέπολη για να ενώσει ζώντες Πέρσες με τον νεκρό βασιλιά Δαρείο. Με τον ίδιο τρόπο, η παράσταση φέρνει κοντά το παρόν και το μέλλον των θεατών της. Ας μη το ξεχνάμε: Οσα ο Αισχύλος περιγράφει στις ακτές της Σαλαμίνας, αναστραμμένα μα και απαράλλακτα θα πραγματοποιηθούν χρόνια μετά στις ακτές της Σικελίας.

Πρόκειται για πραγματοποιηθείσα προφητεία, «κατά τας γραφάς». Γι’ αυτό και η γραφή βρίσκεται εδώ εγχάρακτη, κεντημένη για την ακρίβεια από την Εύα Νάθενα στα ρούχα των μελών του Χορού ή στο ρούχο του ηττημένου Ξέρξη. Τα ονόματα των νεκρών πρέπει να παραμείνουν όσο το δυνατόν στη μνήμη, στο δέρμα. Μόνο τότε μπορούμε να ελπίζουμε πως οι νεκροί θα συνεχίσουν να διδάσκουν.

Μα δεν είναι μόνο η γραφή. Είναι και ο λόγος του Αισχύλου. Στην περίφημη μετάφραση του Θεόδωρου Στεφανόπουλου επιχειρείται να αποδοθεί το δικό του θαυμαστό γλωσσικό αίσθημα. Στη μετρική διδασκαλία σε ερασμιακή προφορά των στίχων μεταφέρεται το τρικύμισμα της γλώσσας και το τελετουργικό της διαδικασίας. Και στα «ελληνικά» των Περσών ακούγονται γνώριμα όσο κι ανοίκεια στοιχεία – και, όσον αφορά την παράθεση των ξενόηχων ονομάτων των στρατηγών, επίσης, πολύ τρομακτικά…. Είχα πει κάποτε πως το αντίστοιχο για κάποιον που θα κουβαλούσε στη μνήμη του τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο θα ήταν ένα κείμενο που θα μετέφερε γλωσσικά τους ήχους ερπύστριας. Στο άκουσμα και μόνο τέτοιων ονομάτων θα έπρεπε να βλέπει ένα τεθωρακισμένο να βαδίζει καταπάνω του.

Φτάνουμε έτσι στο βαθύτερο νόημα των «Περσών» του Εθνικού. Ο στόχος δεν είναι η εθνική περηφάνια αλλά η απορία, διατυπωμένη μάλιστα με τους πιο ανθρώπινους όρους: «- Μα είναι ποτέ δυνατόν να νικήσαμε εμείς ένα τέτοιο θηρίο;...» Η αιτία της νίκης δεν είναι η τόλμη, η γενναιότητα, η στρατιωτική αρετή, η «δημοκρατία»... Κάπου αλλού βρίσκεται η αιτία της (δικής μας) νίκης, πολύ κοντά στους λόγους της (δικής τους) ήττας. Κάτι άλλο μεγαλύτερο και βαθύτερο πρέπει να συνέβη, που κύλισε τον τροχό της ιστορίας, ακούει στο όνομα της ύβρεως και είναι αυτό που μεταφέρει ένα ιστορικό γεγονός στο πεδίο της τραγωδίας.

Ετσι περνούμε στο κέντρο της παράστασης, στους ερμηνευτές αυτής της τραγωδίας. Μιλήσαμε και παραπάνω πως πρόκειται για διανομή ονομάτων – κι όπως συμβαίνει συνήθως σε αυτές τις περιπτώσεις, δύσκολα μπορούμε να έχουμε συντονισμένη απόδοση. Πρώτα η Ατοσσα της Λυδίας Κονιόρδου έρχεται στη σκηνή ογκώδης και αλύγιστη στο κοστούμι του θεσμικού της ρόλου, ρόλος μέσα σε ρόλο... Ο θρήνος και η συμφορά την εξανθρωπίζουν, όπως και ο φόβος. Μα η Ατοσσα κι αν κλονίζεται, δεν ραγίζει. Η Κονιόρδου παραδίδει στην Επίδαυρο μια γυναίκα που μιλάει πίσω από πολλά προσωπεία, κι ωστόσο η αληθινή φωνή της φτάνει ακόμη καθαρή σε εμάς.

Η ερμηνεία του Δαρείου από τον Νίκο Καραθάνο βρίσκεται αλλού, παραμένει όμως από μόνη της εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Θυμίζω πως ο Καραθάνος έχει υποδυθεί μέχρι σήμερα άλλους δύο «ανατολίτες»: τον Φρύγα πρώτα, στον «Ορέστη» του Χουβαρδά, τον Ξέρξη έπειτα, στους «Πέρσες» του Γκότσεφ. Κι εννοεί να βάλει και τους δύο στον τωρινό Δαρείο, κλιμακωτά, σε μια απόδοση που θα ξεκινά από τόνους του κωμικού και θα ανεβαίνει. Ανεβαίνει… Στο τέλος ο Δαρείος του προφητεύει τα μέλλοντα σε μια εξωπραγματική διάσταση, κινούμενος πάνω από τα ανθρώπινα. Σαν μια μορφή ψαλμωδίας, ένα είδος λειτουργικού δράματος (όπου άλλωστε παραπέμπει το κοστούμι του), που στο μυαλό έφερε τον τρόπο με τον οποίο απέδιδαν οι ηθοποιοί του Γκροτόφκσι άλλοτε δικά τους φαντάσματα, μιας άλλης Ακρόπολης… Η δε Εξοδος του Δαρείου από τον ηθοποιό, να χάνεται στο φως και στη σκόνη, υπήρξε αληθινά αποκαλυπτική. Οχι για τους «Πέρσες». Για τα ανθρώπινα.

Παρόμοιο τόνο λειτουργικού δράματος φέρνει στη σκηνή ο Ξέρξης του Αργύρη Ξάφη. Ο θρήνος του έχει γίνει τραγούδι και οι γοές του ψαλμός – έτσι μόνο το πάθος λειτουργεί διδακτικά. Είναι επίτευγμα για τον ηθοποιό πως είδαμε έναν Ξέρξη αξιοπρεπή, να κουβαλά πάνω του τα ονόματα των νεκρών στρατηγών και συντρόφων ως αποδείξεις της τραγικής πτώσης του. Βασιλιάς ακόμα, μα τόσο μόνος… Ο Ξέρξης καλεί τον Χορό να τον συντροφέψει στον θρήνο. Εις μάτην καλεί – η μοίρα του θυμίζει πια τη μοίρα του τραγικού προσώπου.

Ο Αγγελος του Αργύρη Πανταζάρα αποκτά όχι μία, αλλά τρεις εισόδους. Πρώτα επίσημος αγγελιοφόρος (κακών) ειδήσεων, μετά προσωποποιημένο θύμα της ύβρεως, στο τέλος βίωμα μοιρασμένο στα άλλα μέλη του Χορού. Εκείνοι μεταδίδουν πια τα λόγια του, εκείνοι ανοίγουν την εμπειρία του στα ανώνυμα θύματα του πολέμου.

Καταλήγουμε έτσι σε έναν Χορό που εμφανίζεται σαν ο αληθινός δευτεραγωνιστής της παράστασης. Είναι μαζί ο ένας και οι πολλοί, ένα αρθρωτό σώμα (χορογραφία Κωνσταντίνου Ρήγου), ακόμα και αν η απόσταση που δίνουν τα ραβδιά γίνεται σημάδι μιας πολιτείας που δεν θα ενωθεί ποτέ αληθινά, καθώς απουσιάζει σε αυτήν η έννοια του «πολίτη». Απομένουν στο τέλος ένα σύνολο χωρίς φωνή και με τόση μαζεμένη οργή, ώστε να λάμπει στο βάθος κάτι σκοτεινό και ατελεύτητο.

Η τραγωδία θα ξεκινήσει έτσι πάλι από την αρχή, στον κυκλικό της χρόνο. Μα όχι μάταια. Η σπείρα της ανθρώπινης εμπειρίας με τη νέα αυτή στροφή θα προχωρήσει, θα σκάψει ελπίζουμε βαθύτερα.

ΘΕΑΤΡΟ
Ενας πικρός και καθόλου λαϊκός Αριστοφάνης
Ο τρόπος που ο Γιάννης Κακλέας ανεβάζει αρχαία κωμωδία είναι η μεγαλύτερη συμβολή του στο θέατρό μας. Δεν είναι επιθεωρησιακός, δεν εκβιάζει χειροκρότημα, δεν είναι βωμολόχος. Κι όμως, κάνει τη μια εμπορική...
Ενας πικρός και καθόλου λαϊκός Αριστοφάνης
ΘΕΑΤΡΟ
Πόσο επικίνδυνο είναι το κλασικό θέατρο;
Ενα ανέβασμα κλασικού έργου εν μέσω πανδημίας μπορεί να ακολουθήσει συντεταγμένες προστασίας του θιάσου και των θεατών, χωρίς να το προδίδει, υιοθετώντας πρακτικές από παλαιότερες αναβιώσεις του.
Πόσο επικίνδυνο είναι το κλασικό θέατρο;
ΘΕΑΤΡΟ
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
Η ατυχέστερη καλλιτεχνική στιγμή του φετινού καλοκαιριού στο κατάμεστο αργολικό θέατρο είχε μια αληθινή ηρωίδα, τη μεγάλη ηθοποιό που τιτάνια σήκωσε στους ώμους της, με επαγγελματισμό και αγάπη για το ελληνικό...
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
ΘΕΑΤΡΟ
Αρχαίο δράμα σε οπερατικό σκηνικό
Το πρόγραμμα του Φεστιβάλ ολοκληρώθηκε με την παρουσίαση από το Ινστιτούτο Αρχαίου Δράματος του Φεστιβάλ Συρακουσών της τελευταίας διδασκαλίας του Γιάννη Κόκκου στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ». Πρόκειται για...
Αρχαίο δράμα σε οπερατικό σκηνικό
ΘΕΑΤΡΟ
Συζυγικό κρεβάτι πάνω σε κρατήρα
Το Θέατρο Τέχνης επιστρέφει «θριαμβευτικά» στην Επίδαυρο, όπως δείχνει και η προσέλευση του κοινού, μετά από επτά χρόνια. Η Μαρία Ναυπλιώτου και ο Χάρης Φραγκούλης κρατάνε το γεμάτο κοίλον για δύο ώρες χωρίς...
Συζυγικό κρεβάτι πάνω σε κρατήρα
ΘΕΑΤΡΟ
Από την ατομική ταυτότητα στη συλλογική χοάνη
Ο τολμηρός Εκτορας Λυγίζος, σκηνοθέτησε την παράσταση που τρέχει γρήγορα, υπερβολικά γρήγορα, για θεατές που πρέπει να γνωρίζουν καλά το έργο. Η κάθοδος του ΔΗΠΕΘΕ της Λάρισας στην Αργολίδα ήταν μια...
Από την ατομική ταυτότητα στη συλλογική χοάνη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας