Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πόσο επικίνδυνο είναι το κλασικό θέατρο;
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πόσο επικίνδυνο είναι το κλασικό θέατρο;

  • A-
  • A+
Ενα ανέβασμα κλασικού έργου εν μέσω πανδημίας μπορεί να ακολουθήσει συντεταγμένες προστασίας του θιάσου και των θεατών, χωρίς να το προδίδει, υιοθετώντας και διερευνώντας πρακτικές από παλαιότερες αναβιώσεις του, με απόσταση των ηθοποιών από το κοινό, αλλά και την υιοθέτηση των ασφαλών αποστάσεων μεταξύ των καλλιτεχνών στη σκηνή

Το κίνημα των απανταχού καλλιτεχνών μεγεθύνεται μέρα με τη μέρα και αποκτά τα χαρακτηριστικά ενθουσιώδους αλληλεγγύης. Τα αίτια είναι προφανώς οικονομικά, «συνδικαλιστικά» όπως θα λέγαμε, προχωρούν όμως βαθύτερα. Αφορούν κάτι που αγγίζει την αξιοπρέπεια του κλάδου και το μέλλον του. Είναι και το τσαγανό από πολλούς καλλιτέχνες που νιώθουν πως δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται καλοί μόνο «για τα πανηγύρια» και να είναι οι πρώτοι που βγαίνουν από το περισκόπιο της κοινωνικής και πολιτικής πρόνοιας κάθε φορά που τα πράγματα σοβαρεύουν.

Δεν είναι ανάγκη να επαναλάβω εδώ όσα επισήμανα τις προηγούμενες εβδομάδες σε αυτήν τη στήλη για τη σημασία και τη βαρύτητα της θεατρικής τέχνης. Κανείς εξάλλου δεν πιστεύει αληθινά πως πίσω από το αναγκαστικό κλείσιμο των θεάτρων και φεστιβάλ υπήρξε κακόβουλη πρόθεση. Και για να είμαστε ειλικρινείς, κανείς δεν θέλει να θέσει σε κίνδυνο τη ζωή ηθοποιών και θεατών για χάρη μιας παράστασης του Ευριπίδη ή του Μολιέρου. Οι ηθοποιοί είναι σύμφωνοι πως πρέπει τα θέατρα να ανοίξουν μόνο εφόσον τηρούνται οι προϋποθέσεις ασφαλούς διεξαγωγής των παραστάσεων για τον καθένα.

Και όσο κι αν αυτό μοιάζει προς το παρόν δύσκολο για τα χειμερινά θέατρα και το συγκεκριμένο ρεπερτόριό τους, για τις θερινές παραγωγές έχει ήδη αναπτυχθεί έντονος διάλογος για την τελική αναγκαιότητα του λοκντάουν.

Θέλω να συμμετάσχω από τη μεριά μου σε αυτόν τον διάλογο, θέτοντας ορισμένα επιχειρήματα που μπορεί πιθανόν να βοηθήσουν. Δεν σχετίζονται ούτε με την οικονομική δυσπραγία που δημιουργεί η αναστολή των παραστάσεων, ούτε με τη γενική αναστάτωση που φέρνει σε ανθρώπους και φορείς το κλείσιμο των φεστιβάλ αυτό το καλοκαίρι.

Η δική μου θέση είναι άλλη. Συγκεκριμένα, το κατά πόσον το ίδιο το πρόβλημα για το οποίο έκλεισαν τα θερινά φεστιβάλ είναι τόσο μεγάλο όσο εκ πρώτης όψεως δείχνει. Ας δούμε γι’ αυτό τα κατά τόπους καλοκαιρινά φεστιβάλ, που διοργανώνονται κάθε χρόνο, έχοντας βέβαια στη μέση το αρχι-φεστιβάλ της Επιδαύρου. Το ρεπερτόριό τους στο μεγαλύτερο μέρος του αποτελείται από κλασικά έργα, του αρχαίου μα και νεότερου δράματος, συνήθως μπόλικος κωμικός και δραματικός Σέξπιρ, Μολιέρος, Γκολντόνι.

Για όλα λοιπόν αυτά τα έργα ας ξαναθυμηθούμε κάποια συστατικά της κλασικής σκηνής, που καθώς φαίνεται μπορεί να λειτουργούν στις μέρες μας θαυμάσια σαν μέσα προφύλαξης από τη μετάδοση του ιού κατά τη διάρκεια της παράστασης.

Κατ’ αρχάς ανάμεσά τους πρώτο και πιο χαρακτηριστικό συστατικό του κλασικού θεάτρου, η μάσκα. Αλλοτε με τη μορφή του αρχαίου προσωπείου κι άλλοτε στην κωμική εκδοχή της κομέντια, κάποτε σε εκείνην της ελισαβετιανής εποχής, ακόμα και παραποιημένη, ώστε να διατηρεί τη στιλιστική απόδοση του λουδοβίκειου «μασκαρεμένου» κόσμου στον Μολιέρο. Φυσικά αυτές οι μάσκες δεν επινοήθηκαν γι’ αυτόν τον σκοπό, ωστόσο μπορούν πιθανόν να επιτελούν και κάτι άλλο από την αρχική τους λειτουργία: μπορούν να καμουφλάρουν τη μάλλον αντιαισθητική παρουσία της αληθινής μάσκας προστασίας των ηθοποιών. Κι όσο για την ακουστική –που λογικό είναι να επηρεάζεται από όλα αυτά–, ας χρησιμοποιηθούν τέλος πάντων μικρόφωνα. Τα επιτρέψαμε τον καιρό του αλευριού, ας τα υποστούμε και τώρα, την εποχή του πίτουρου.

Οι ρόλοι των περισσότερων κλασικών έργων είναι αρκετοί, όμως σε πολλές περιπτώσεις δεν αναλογεί πάντα ο αριθμός τους στον αριθμό των ηθοποιών που τους υποδύονται. Θυμίζω ότι οι τραγωδίες του αρχαίου δράματος είναι εξαρχής φτιαγμένες για να παίζονται από το πολύ τρεις ηθοποιούς, με εναλλαγή των ρόλων, ενώ οι κωμωδίες του Αριστοφάνη θέλουν το πολύ πέντε με έξι ηθοποιούς. Τα έργα του Σέξπιρ και του Μολιέρου είναι ασφαλώς πολυπρόσωπα, ωστόσο και εδώ το ντάμπλινγκ, η παρουσία δηλαδή του ίδιου ηθοποιού σε παραπάνω από δύο ρόλους, είναι δυνατό και συχνό. Θα δώσει αυτό βέβαια μεταξύ άλλων και το έναυσμα για ένα παιχνίδι σκηνοθεσίας και για μια δραματολογική πρόταση. Η επικάλυψη προσώπων και ο μεταξύ τους διάλογος στη διάρκεια του έργου έχει και στο παρελθόν ερευνηθεί επί σκηνής. Το προκείμενο, όμως, είναι άλλο: απ’ ό,τι φαίνεται ο συγχρωτισμός στην παραγωγή ενός από αυτά τα έργα δεν είναι πάντα αναγκαίος.

Τρίτο και καθοριστικό σημείο. Η απόσταση μεταξύ των ηθοποιών στην ώρα της παράστασης. Οσο κι αν σήμερα θεωρούμε δεδομένη την κοντινή γειτνίαση των ηθοποιών και τις συνεχείς επαφές, η ιστορία του θεάτρου φανερώνει πως για αιώνες και για ένα σημαντικό μέρος του κλασικού θεάτρου τα πράγματα ήταν αλλιώς. Οι ηθοποιοί των παλαιότερων εποχών παίζανε γενικά σε απόσταση ο ένας από τον άλλο, και ο καθένας αποτελούσε μια μονάδα, ενταγμένος σε ένα στιλιστικό σύνολο που έπρεπε να βλέπεται από απόσταση (αρχαίο δράμα), να προβάλλει τον κάθε ρόλο στην ατομικότητά του (Σέξπιρ), να ακολουθεί τη θεατρική ρητορική της εποχής (Ρακίνας, Μολιέρος), ακόμα και να προβάλλει τα πλούσια φορέματα (όπως στο θέατρο του χρυσού αιώνα της Ισπανίας) ή και τον/την πρωταγωνιστή/τρια (θέατρο του βεντετισμού).

Τα πολλά «κοντινά» στο θέατρο είναι προϊόν μιας εποχής που αποθέωσε τον ψυχολογισμό, το ομαδικό παίξιμο και τη χαμηλόφωνη παρατήρηση, τον εσωτερικό ρεαλισμό, το θέατρο δωματίου και το κυκλικό θέατρο. Ηθοποιοί δηλαδή που παίζουν ο ένας κοντά, δίπλα ή πάνω στον άλλον είναι μέρη της θεατρικής υποδήλωσης του μοντερνισμού. Και αντιστρόφως, έχουμε τόσο συνηθίσει την απόδοση κάθε παλαιότερου δράματος με αυτόν τον τρόπο, ώστε να μην παρατηρούμε ότι παραβιάζει κάτι από την αρχική του σύμβαση.

Απομένει ο Χορός του αρχαίου δράματος, που κατανοώ ότι προκαλεί και τα περισσότερα ερωτήματα. Μα και πάλι, το ανακάτωμα των μελών του αποτελεί μια μάλλον πρόσφατη, «ρεαλιστικότερη» πρόταση επί της όρχησης που, για να το πούμε χονδρικά, αποτέλεσε την αντιπρόταση σκηνοθετών, όπως ο Κουν, στην αυστηρότερη και ψυχρότερη διάταξη του Χορού και στη φορμαλιστική ορχηστρική διδασκαλία του από σκηνοθέτες, όπως ο Ροντήρης. Μα ας μην μπλέξουμε με αυτά... Γεγονός είναι πως υπάρχει μια ολόκληρη παράδοση αναβίωσης του αρχαίου Χορού που δεν επιβάλλει τη γειτνίαση των μελών του, αντιθέτως τα «προστατεύει», βάζοντάς τους μάσκες ή καθοδηγώντας τα σε μια σεπτή και μελωδική «αποστασιοποίηση».

Οι παραπάνω διαπιστώσεις δεν μπορούν βέβαια να εκληφθούν σαν διευθυντήριο για όποιον/όποια θέλει να επιχειρήσει ένα ανέβασμα κλασικού έργου εν μέσω πανδημίας. Θέλουν όμως να τονίσουν το επιχείρημα πως το ανέβασμα ενός κλασικού έργου μπορεί να ακολουθήσει συντεταγμένες προστασίας του θιάσου και των θεατών, χωρίς να το προδίδει, αλλά αντιθέτως υιοθετώντας στοιχεία εγγενή της δραματουργίας και του ιστορικού πλαισίου του, διερευνώντας πρακτικές από παλαιότερες αναβιώσεις του. Το ίδιο το κλασικό ρεπερτόριο που βλέπουμε στα θερινά θέατρα –κυρίως σε εκείνο της Επιδαύρου, που εγγυάται μεταξύ άλλων και την απόσταση του θιάσου από τους θεατές, αλλά και την υιοθέτηση των ασφαλών αποστάσεων των τελευταίων– διαθέτει στοιχεία αυτοπροστασίας από τη μετάδοση του ιού, ενταγμένα μάλιστα στον σκηνικό κώδικά του. Και όσο για τις πρόβες, εκεί πια, ας υιοθετηθεί η ατομική ευθύνη των καλλιτεχνών κάθε θιάσου. Πιστέψτε με, υπάρχει και περισσεύει στους ανθρώπους της τέχνης.


 

 


 

ΘΕΑΤΡΟ
«Πέρσες» με εξαιρετικό επιτελείο ηθοποιών
Εστω και καθυστερημένα, με όλες τις δέουσες προφυλάξεις και αναστολές, αξιωθήκαμε και φέτος να επισκεφτούμε την Επίδαυρο. Οι «Πέρσες» του Εθνικού ήταν η πρώτη από τις δύο παραγωγές της κρατικής σκηνής, μία από...
«Πέρσες» με εξαιρετικό επιτελείο ηθοποιών
ΘΕΑΤΡΟ
Αρχαίο δράμα σε οπερατικό σκηνικό
Το πρόγραμμα του Φεστιβάλ ολοκληρώθηκε με την παρουσίαση από το Ινστιτούτο Αρχαίου Δράματος του Φεστιβάλ Συρακουσών της τελευταίας διδασκαλίας του Γιάννη Κόκκου στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ». Πρόκειται για...
Αρχαίο δράμα σε οπερατικό σκηνικό
ΘΕΑΤΡΟ
Το γυμνό σώμα της γυναίκας μέσα σε ένα αρχαίο θέατρο
Ηταν μία από τις πιο περίεργες συναντήσεις του φετινού προγράμματος της Επιδαύρου. Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, τον οποίο δεν θυμάμαι ποτέ να ανέβασε κωμωδία, καταπιάστηκε όχι μόνο με τον Αριστοφάνη, αλλά συγκεκριμένα...
Το γυμνό σώμα της γυναίκας μέσα σε ένα αρχαίο θέατρο
ΘΕΑΤΡΟ
Ο βασιλιάς πήρε το σαξόφωνό του
Συνέπεσε να δούμε φέτος στην Επίδαυρο όλο τον Θηβαϊκό Κύκλο και μάλιστα αντιστρόφως… – τώρα πια ξέρουμε ότι είχαμε την ευκαιρία να τον δούμε και ως ρωσική τριφωνία. Η «Αντιγόνη» πρώτα του ρωσοτραφούς Στάθη...
Ο βασιλιάς πήρε το σαξόφωνό του
ΘΕΑΤΡΟ
Ενας πικρός και καθόλου λαϊκός Αριστοφάνης
Ο τρόπος που ο Γιάννης Κακλέας ανεβάζει αρχαία κωμωδία είναι η μεγαλύτερη συμβολή του στο θέατρό μας. Δεν είναι επιθεωρησιακός, δεν εκβιάζει χειροκρότημα, δεν είναι βωμολόχος. Κι όμως, κάνει τη μια εμπορική...
Ενας πικρός και καθόλου λαϊκός Αριστοφάνης
ΘΕΑΤΡΟ
Η Λυσιστράτη πλατσούρισε στα ρηχά
Μετά τους «Πέρσες», η δεύτερη παραγωγή του Εθνικού στην Επίδαυρο ήταν ως όφειλε αφιερωμένη στον Αριστοφάνη, με την «Λυσιστράτη».
Η Λυσιστράτη πλατσούρισε στα ρηχά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας