Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Διαρρηγνύοντας το κέλυφος του «αμερικανικού ονείρου»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Διαρρηγνύοντας το κέλυφος του «αμερικανικού ονείρου»

  • A-
  • A+
Ο Γιώργος Παπαγεωργίου στήνει μια παράσταση προσθέτοντας νότες φιλμικού εξπρεσιονισμού στο εμβληματικό έργο του Τενεσί Ουίλιαμς που με «ωμό ρεαλισμό» μετέφρασε ο Αντώνης Γαλαίος. Με μια ενδιαφέρουσα υφολογική κλιμάκωση μας οδηγεί όχι στο νόημα, αλλά στην «εντύπωση», εκεί όπου αδυνατούμε να δούμε σε ποια πλευρά στέκει το ψέμα και σε ποια η αλήθεια.

Με τον Τενεσί Ουίλιαμς συμβαίνει συνήθως ό,τι συμβαίνει και με τους άλλους συγγραφείς του μεγέθους του. Δεν μας αρκεί μόνο να τους ανεβάζουμε. Θέλουμε κατά βάθος να συζητάμε γι’ αυτούς. Μέχρις ότου ο βίος κάθε συγγραφέα να χάσει τα ευκρινή του όρια και εκείνος να αναμειχτεί με τα πλάσματα του μύθου του. Από κάποια στιγμή και μετά, σαν μια νάρκωση της σκέψης, νιώθουμε τον ίδιο τον δημιουργό να βυθίζεται στο σύμπαν της δημιουργίας του.

Να, για παράδειγμα τώρα… Είναι πολύ δύσκολο να σχολιάσεις το «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι» στον Νέο Κόσμο και να μην επεκταθείς στην εισαγωγή σου. Μα ας κάνει αυτή τη δουλειά το φροντισμένο πρόγραμμα της παράστασης. Θα βρει σε αυτό άλλωστε ο φιλότιμος θεατής όσα στοιχεία χρειάζεται για τον Τόμας Λανιέ Ουίλιαμς, τον συγγραφέα που για «κατά κόσμον» όνομα διάλεξε τον τόπο καταγωγής του.

Θα βρει ακόμα και μερικά σπουδαία κείμενα για το ίδιο το έργο. Ειδικά το «Ξαφνικά», γραμμένο λίγο πριν από το γέρμα της θριαμβευτικής του πορείας, σηματοδοτεί κάτι που αρχίζει να διαφαίνεται στον Τενεσί και διαρρηγνύει το κέλυφος του «αμερικανικού ονείρου». Κάτι σκοτεινότερο, απελευθερωτικό και αυτοκαταστροφικό, κάτι καταραμένο ακούγεται στο βάθος, που ο ίδιος αφουγκράζεται στα μυστικά ταξίδια του. Ολοι μαζί ρίχνουν κλεφτές ματιές προς την άβυσσο. Ο Τόμας, ο Τενεσί, και τα πλάσματά τους.

Πρώτα, όμως, η άβυσσος μέσα μας. Στο «Ξαφνικά» ο κόσμος είναι πλασμένος από την ύλη της μνήμης, ζει στο παρελθόν. Αυτό που βλέπουμε είναι μια αλλόκοτη απεικόνιση του τότε στο τώρα, τόσο παραμορφωμένη από την ένταση του συναισθήματος, τόσο παραισθητική, ώστε να μην μπορούμε να καταλήξουμε σε ποια πλευρά του κόσμου ανήκει η «πραγματικότητα».

Η κάπως αλλόκοτη οικογένεια των Βενάμπλ από τη μια, που τίποτα πάνω της, στην υπόσταση, τον ελιτισμό, στην αριστοκρατική της χαύνωση, μα και στο μητρικό, συγγενικό, ταξικό και καθαρά προσωπικό συμφέρον των μελών της, δεν εγγυώνται την «αλήθεια».

Κι από την άλλη, η μαρτυρία μιας κοπέλας, της Κάθριν, πιθανόν διαταραγμένης, που αφηγείται μια αληθινά απίστευτη ιστορία υπό την επήρεια μάλιστα της ψυχοτρόπου ενέσεως που της έχει κάνει προηγουμένως ο γιατρός-ανακριτής της! Ποιον να πρωτοπιστέψουμε;… Στο κέντρο βρίσκεται το φάσμα του εξαϋλωμένου πλάνητα ποιητή Σεμπάστιαν, δανδή και μποέμ, καταπιεστή και καταπιεσμένου, που θα γνωρίζει στο τέλος έναν θάνατο τόσο μακάβριο, τόσο εξωφρενικό, ώστε η προηγούμενη συζήτηση γι’ αυτόν να ωχριά.

Η αλήθεια είναι πως σαν κάποιο καλό από εκείνα τα φιλμ νουάρ του καλού καιρού το «Ξαφνικά» αποδίδει τα μέγιστα σε όσους κυρίως δεν γνωρίζουν το τέλος του. Πάντως όσες φορές και να το δει κανείς μένει στο τέλος το ίδιο μετέωρος. «Μα τι ακριβώς θέλει να πει το έργο; Και πέρα από την πρώτη εντύπωση, τι;…»

Δεν τολμώ να απαντήσω σε αυτό το «τι», παρά μόνο με μια υπόθεση. Πιθανόν ιστορίες σαν αυτήν που υπάρχει στο «Ξαφνικά» κρύβουν κάτι άλλο πέρα από απλή σαγήνη. Κάτι αληθινά καθοριστικό για την ερμηνεία εκείνου του άλλου κόσμου όπου ο άλλος εαυτός μας κατοικεί.

Ο Γιώργος Παπαγεωργίου κατανόησε πως σε αυτό το έργο το κέντρο βάρους δεν βρίσκεται στην απάντηση, αλλά στην ερώτηση. Το αρχικό έργο ζητά την υγρή ατμόσφαιρα ενός εξωτικού κήπου. Στην κεντρική σκηνή του Νέου Κόσμου έχουμε όμως αντ’ αυτού ένα άλλο «θερμοκήπιο». Ενα οικιακό μαυσωλείο με τα προσωπικά αντικείμενα του Σεμπάστιαν που στοιβάζει η μητέρα του. Μικρά ενθυμήματα-αφιερώματα της λατρείας της προς τον γιο της, στον ναό του.

Εξ αρχής αντιλαμβανόμαστε πως για εκείνη τουλάχιστον, τη Βάιολετ Βέναμπλ, ο Σεμπάστιαν δεν βρίσκεται πια ούτε ανάμεσα στους ζωντανούς, μα ούτε κι ανάμεσα στους νεκρούς. Το πνεύμα του παραμένει ζωντανό, σαν είδος αγίου. Θέλει αφοσίωση, μνήμη και λειτουργιά. Ειδικά όταν, όπως συμβαίνει τώρα, η αμόλυντη πηγή του φωτός του κινδυνεύει να κηλιδωθεί από όσα διηγείται γι’ αυτόν η ξαδέλφη του η Κάθριν.

Δεν φτάνουμε όμως από την αρχή σε αυτά. Υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα υφολογική κλιμάκωση που μας οδηγεί. Στη βάση βρίσκεται ο νατουραλισμός, που λειτουργεί στην ανάδυση όλων των «ενοχλητικών» υπονοούμενων περί της σεξουαλικής ταυτότητας του Σεμπάστιαν, αλλά και των υπόγειων αιμομικτικών επιθυμιών της οικογένειάς του. Ο τόνος της σκηνοθεσίας ωστόσο καθώς μπαίνουμε παραμέσα στις σχέσεις των συγγενών αλλάζει.

Κάποια στιγμή το πάνω χέρι παίρνει ο γνωστός «ωμός ρεαλισμός», που δεν διστάζει να διασκευάσει το έργο και να βουτήξει τη θαυμάσια μετάφραση του Αντώνη Γαλαίου στις βωμολοχίες, στη χυδαιότητα, στο συμφεροντολογικό κυνισμό του τυπικού ενδοοικογενειακού «γεύματος». Τέλος, καταλήγουμε σε μια ενδιαφέρουσα απόπειρα του Παπαγεωργίου να προσθέσει στην παράστασή του νότες από τον φιλμικό εξπρεσιονισμό: φωτοσκιάσεις, αυτοσχέδιοι προβολείς, υπερμεγέθεις σκιές, συναισθηματικές εκρήξεις.

Το τελικό αποτέλεσμα, είπαμε, δεν βρίσκεται στο νόημα, αλλά στην «εντύπωση»… Η εντύπωση ότι αδυνατούμε να δούμε σε ποια πλευρά στέκει το ψέμα και σε ποια η αλήθεια, ότι ένας κόσμος εξαϋλώνεται και εκμαγεύεται. Στο τέλος, όταν τα αντικείμενα σκορπούν στο πάτωμα της σκηνής, ακούμε το κέλυφος της μιας πραγματικότητας να σπάει για να φανεί από μέσα η άλλη αλήθεια.

Κι αυτό φροντίζουν να μας το θυμίσουν οι καλοί ηθοποιοί του Νέου Κόσμου. Η Θέμις Μπαζάκα στέκει το γερό κλωνάρι από το οποίο κρατιούνται οι υπόλοιποι. Η Βάιολετ Βέναμπλ της είναι η τυπική μητέρα-αράχνη που πλέκει το κουκούλι γύρω από τον γιο της, μα είναι ταυτόχρονα και η πρώτη ιερουργός του λειψάνου του. Απέναντί της έχει την Κάθριν της Μαίρη Μηνά στο μεταίχμιο τρέλας και πραγματικότητας. Το αν η Κάθριν έζησε ή φαντάστηκε τα όσα λέει, περνά σε δεύτερη μοίρα.

Σημασία έχει αν εμείς σε αυτήν αντικρίζουμε ένα ξένο ψέμα ή δικές μας, απόκρυφες, αληθινές φοβίες. Η επιτυχία του Παναγιώτη Εξαρχέα στον ρόλο του γιατρού Τζον Κιούκροβιτς βρίσκεται στο ότι έχει βάλει στην ερμηνεία του την εξής ποιότητα: ο ρόλος λάμπει από εσωτερική ομορφιά. Δεν είναι άλλο από το θάμβος του νέου ρεζονέρ που θα κληθεί να αντικρίσει το σκοτεινό φως μιας αποκάλυψης. Η Αθηνά Αλεξοπούλου και ο Γιάννης Λατουσάκης στηρίζουν το έτερο ζεύγος μάνας-γιου ως αντίστιξη στο ζεύγος Σεμπάστιαν και Βάιολετ. Είναι ρόλοι υλικοί, απόλυτα υπολογισμένοι.

Οπως συμβαίνει σταθερά πια στις παραστάσεις μας, ένας μουσικός (τη βραδιά που επισκέφτηκα το θέατρο, ο Δημήτρης Χατζηζήσης) αναλαμβάνει να επιδώσει επί σκηνής την αίσθηση του μουσικού παρόντος. Στην ατμόσφαιρα της παράστασης συμμετέχουν ισομερώς η μουσική του Φώτη Σιώτα, οι φωτισμοί του Αλέκου Αναστασίου, τα σκηνικά της Ευαγγελίας Θεριανού και τα εξαιρετικής επιμέλειας κοστούμια της Βασιλικής Σύρμα.

Αξίζει να αναρωτηθούμε σε πόσα μέρη σε αυτό το έργο κρύβεται ο κανιβαλισμός. Σε φυτά και πράγματα, ανθρώπους και ζώα, σε πλούσιους και φτωχούς… Κυριολεκτικά και μεταφορικά, συμβολικά ή απολύτως ρεαλιστικά μια σφαγή συμβαίνει κάτω από έναν μαύρο ουρανό. Μπορεί να είναι μια αλήθεια που κατά βάθος γνωρίζουμε και αποδεχόμαστε. Ισως πάλι αποδιώξουμε τη ριπή κι αυτού του κακού ονείρου, κι αναπαυμένοι αλλάξουμε πλευρό.

ΘΕΑΤΡΟ
Ενα «μαγικό παραμύθι» για θεατές κάθε εποχής
Το έργο της Ξένιας Καλογεροπούλου, από τα σημαντικότερα της θεατρικής λογοτεχνίας μας, με την έξοχη ματιά του Θωμά Μοσχόπουλου και της Σοφίας Πάσχου, είναι μια σχεδόν επική, «στοχαστική» παράσταση, όπου τα...
Ενα «μαγικό παραμύθι» για θεατές κάθε εποχής
ΘΕΑΤΡΟ
«Τρεις αδελφές» μεστές
Από τις πιο επιδραστικές φωνές του θεάτρου μας, ο Δημήτρης Καραντζάς στην τελευταία του κατάθεση πάνω στο κλασικό έργο του Αντον Τσέχοφ τοποθέτησε τολμηρά στη θέση τριών εικοσάχρονων αδελφών τρεις κορυφαίες...
«Τρεις αδελφές» μεστές
ΘΕΑΤΡΟ
Το γαλλικό μελόδραμα στα καλύτερά του
Ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος με ένα επιτελείο δεξιοτεχνών ηθοποιών παρουσιάζει τον κόσμο του Φλοριάν Ζελέρ, με το κοινό της πλατείας να ζει μια βραδιά ψυχικής φόρτισης, προσήλωσης και ταύτισης τέτοιας ισχύος ώστε...
Το γαλλικό μελόδραμα στα καλύτερά του
ΘΕΑΤΡΟ
Ο καλύτερος Τσέχοφ των τελευταίων χρόνων
Με μια ομάδα δεμένη που αποδίδει τα μέγιστα, η Μαρία Μαγκανάρη έστησε μια εξαιρετική παράσταση, ζητώντας από τους θεατές να δουν πίσω από τους ρόλους ανθρώπους και πίσω από τους κανόνες όρους ζωής.
Ο καλύτερος Τσέχοφ των τελευταίων χρόνων
ΘΕΑΤΡΟ
Το γέλιο ενός παλιάτσου, η κραυγή ενός βασιλιά
Το αριστουργηματικό μυθιστόρημα του Φραντς Κάφκα μεταφέρεται στη σκηνή σε σκηνοθεσία του Ορέστη Τάτση, βάζοντας τους θεατές στο κέντρο της καφκικής κοσμολογίας και αγγίζοντας το «θέατρο του παραλόγου».
Το γέλιο ενός παλιάτσου, η κραυγή ενός βασιλιά
ΘΕΑΤΡΟ
Στον κόσμο των κωφών και του έρωτα
Ο Τάκης Τζαμαργιάς δίνει ζωή σε όσα «εκστομίζονται» και σε όσα σιωπούν εγκλωβισμένα στο σώμα των ηθοποιών στο υπέροχο βρετανικό έργο της Νίνα Ρέιν, όπου ξεχωρίζει η ερμηνεία του Μάνου Καρατζογιάννη στον ρόλο...
Στον κόσμο των κωφών και του έρωτα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας