Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αntonin Artaud: ζωή μέσα από τις φλόγες

Αntonin Artaud: ζωή μέσα από τις φλόγες

  • A-
  • A+

Οι Eσκιμώοι ζουν ανάμεσα στους πάγους όλη τη ζωή τους, αλλά δεν έχουν ούτε μία λέξη για τον πάγο. Η ανθρώπινη γλώσσα είναι κατά κάποιο τρόπο όμοια προς, αλλά κατ’ άλλους τρόπους αρκετά διαφορετική από άλλα είδη ζωικής επικοινωνίας. Απλώς δεν έχουμε υπόψη μας την ιστορία της εξέλιξής της. Η κυριότερη όμως διαφορά μεταξύ ανθρώπου και ζώου είναι η φαντασία.

Στην ιστορία της εξέλιξης της θεατρικής γλώσσας και φαντασίας, ένα από τα μνημεία της ήταν, είναι, και θα είναι ο Antonin Artaud. Ποιητής, ηθοποιός, σκηνοθέτης, θεωρητικός του θεάτρου, σκηνογράφος, ενδυματολόγος. Δυστυχώς, όπως και άλλοι Γάλλοι, αληθινοί δημιουργοί του θεάτρου, πέθανε παραγνωρισμένος από το κοινό. Όπως οι  Alfred de Musset (1810–1857), Henry Becque (1837–1899), Guillaume Apollinaire (1880–1918). Άλλοι, όπως ο Paul Claudel (1868–1955) ή ο Jules Renard (1864–1910), δεν είδαν παρά πολύ αργά τα έργα τους να παίζονται. Ο Georges Bernanos (1888–1948) ούτε φαντάστηκε πως μπορούσε να γράψει για το θέατρο. Και ο Jean Giraudoux (1882–1944) ευτυχώς συνάντησε τον  Louis Jouvet (1887–1951). O Artaud, παρ’ όλο που δεν κατάφερε να πραγματοποιήσει ο ίδιος το καλλιτεχνικό του όραμα, επηρέασε την εξέλιξη του θεάτρου. Ιδιοφυής και αγνοημένος σαν τρελός.

Γεννημένος στη Μασσαλία το 1896, ο άνθρωπος που συνέλαβε την ιδέα του «Θεάτρου της Σκληρότητας» (Théâtre de la Cruauté), έζησε μια ζωή όμοια με μάρτυρα. Αναστατωμένου μάρτυρα. «Για να αναστατώσεις, πρέπει να είσαι αναστατωμένος», όπως έλεγε άλλωστε ο μεγάλος Ουκρανός κινηματογραφιστής Alexander Dovzhenko (1894–1956). Ο Antonin χτυπήθηκε από μηνιγγίτιδα στην ηλικία των τεσσάρων ετών. Πέρασε μεγάλες περιόδους σε σανατόρια. Εκεί βρέθηκε αντιμέτωπος με το έργο του Poe και του Baudelaire. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής κινδύνεψε από ασιτία. Στο άσυλο Rodez τον υπέβαλλαν σε περισσότερα από 51 ηλεκτροσόκ. Κατά τη διάρκεια κάποιων από αυτές τις «θεραπείες» θα σπάσει το πλευρό του και θα πέσει σε κώμα, για να ξυπνήσει στο νεκροτομείο. Υπέφερε από αιμορραγία στο έντερο, ώσπου τελικά θα πεθάνει το 1948 από υπερβολική δόση ενός φαρμάκου για τον καρκίνο του εντέρου από τον οποίο έπασχε.

Αυτό που μου έκανε εντύπωση στον Artaud, από φωτογραφίες ή τις κινηματογραφικές του εμφανίσεις («La passion de Jeanne d'Arc», 1928 - «Napoléon vu par Abel Gance», 1927 - «Lucrèce Borgia», 1935), ήταν η σύνθεση του προσώπου του. 'Όπως λέει και ο  Shakespeare στον «Ριχάρδο τον ΙΙ», «πείτε να μου φέρουν αμέσως έναν καθρέφτη για να μπορέσω να δω με τι μοιάζει το πρόσωπό μου». Αυτός ο καθρέφτης είναι το θέατρο. Η σύνθεση του προσώπου είναι το αποτύπωμα του παιχνιδιού της φαντασίας, που συνδέει το επάγγελμα του ηθοποιού με του καλλιτέχνη. Η σύνθεση του προσώπου ενέχει επιλογή, παρατήρηση, έρευνα, έμπνευση, έλεγχο (του μέσα και του γύρω του).

Το 1935 ο Artaud θα ιδρύσει το «Θέατρο της Σκληρότητας», ανεβάζοντας τους «Les Cenci» από την τραγωδία του Shelley και το διήγημα του Stendhal. Η παράσταση αυτή ήταν η αφορμή για το αίτημά του για ένα νέο είδος θεάτρου. Του «Μαγικού Θεάτρου», όπου ζητούσε να ξεφύγει από τη λογοτεχνία και να γυρίσει στις αρχέγονες ρίζες του. 'Όπως είχε πει, «αν το θέατρο θέλει να μας ξαναγίνει αναγκαίο, πρέπει να μας δώσει όλα αυτά τα στοιχεία που υπάρχουν στον έρωτα, στο έγκλημα, στον πόλεμο ή στην τρέλα». Ο Artaud θέλησε όχι να διορθώσει το θέατρο, αλλά να το τινάξει στον αέρα και να το ξαναστήσει όρθιο πάνω στις γνήσιες, αρχαίες βάσεις του.

Η τελευταία λέξη της Φαίδρας είναι «αγνότητα».

Οι τελευταίες λέξεις του Ογκίστ είναι «Να λησμονήσει».

Η τελευταία λέξη του 'Αμλετ είναι «σιωπή».

Οι τελευταίες λέξεις του Μάκμπεθ είναι  «Φτάνει πια».

Η τελευταία λέξη του Προμηθέα είναι «αντέχω».

Το γνήσιο καλλιτέχνημα είναι αυτό που λέει τα λιγότερα. Υπάρχει σχέση μεταξύ της εμπειρίας ενός καλλιτέχνη, της σκέψης και  της ζωής του και του έργου του, που αντικατοπτρίζει αυτή την εμπειρία, σχέση που μπορεί να είναι καλή ή κακή. Στην περίπτωση του Artaud μπορούμε με σιγουριά να πούμε ότι ήταν κάτι παραπάνω από καλή, αφού το καλλιτέχνημα αποτέλεσε γέννημα της εμπειρίας, έδρα του διαμαντιού, όπου η εσωτερική λάμψη συνοψίστηκε χωρίς να περιοριστεί. Ένα έργο γόνιμο, εξαιτίας της λανθάνουσας εμπειρίας μέσω της οποίας μαντεύει κανείς τον πλούτο. Και έτσι ο Artaud μάς μύησε στη σημασία αυτού του κανόνα συμπεριφοράς ή μάλλον στη βίωσή του. Και στο τέλος ο μεγάλος καλλιτέχνης είναι πρώτα απ’ όλα ζων (όπου ζω εδώ σημαίνει και διαλογίζομαι γύρω από τη ζωή). Σημαίνει ακόμα τη λεπτή σχέση της εμπειρίας και της συνειδητοποίησής της.

Να πιστέψουμε σ’ εκείνο που μας κάνει να ζούμε. Να πιστέψουμε πως αυτό που γεννιέται στα ανεξερεύνητα βάθη του εγώ μας δεν χρειάζεται να μας απασχολεί μόνιμα, σαν στομαχικός πόνος. Όταν ο Artaud εξέφερε τη λέξη «ζωή», εννοούσε την εύθραστη αλλά ταυτόχρονα παντοδυναμη εστία της. Δεν αναφερόταν στη ζωή όπως τη γνωρίζουμε από την επιφάνεια των πραγμάτων. Ακόμα και σήμερα ξοδεύουμε τον χρόνο μας εμμένοντας στις φόρμες, αντί να μετατραπούμε σε μάρτυρες, καιγόμενοι πάνω σε πυρά που κάνουν σήματα μέσα από τις φλόγες… Σαν τη σημείωση του Camus: «Το να καίω με ξεκουράζει. Δεν είναι μόνο η χαρά που καίει».

*Ηθοποιός, σκηνοθέτης

ΘΕΑΤΡΟ
Αν ο Οιδίποδας ήταν γυναίκα...
H γνωστή σκηνοθέτις παρουσιάζει το βραβευμένο με Fulbright Artist’s Award έργο-υβριδική όπερα με τον προκλητικό τίτλο «Oedipus: Sex with Mum Was Blinding» στη Νέα Υόρκη και στην Αθήνα και εξηγεί γιατί «το σεξ...
Αν ο Οιδίποδας ήταν γυναίκα...
ΘΕΑΤΡΟ
«Κανείς δεν μένει ίδιος μετά την Τρικυμία»
Η θεατρική ομάδα Ρόδα παρουσιάζει την «Τρικυμία» του Σέξπιρ σκηνοθεσία Μαρίας Περετζή την 1η Σεπτεμβρίου στο θέατρο Βράχων του Δήμου Βύρωνα και στις 20 Σεπτεμβρίου στο θέατρο «Δημήτρης Κιντής» στην Ηλιούπολη....
«Κανείς δεν μένει ίδιος μετά την Τρικυμία»
ΘΕΑΤΡΟ
Η αθέατη πλευρά της καλλιτεχνικής Αθήνας του 1910
Μια σειρά από φόνους στο σήμερα, που ερμηνεύονται με το βλέμμα στραμμένο στο παρελθόν. Μια site-specific παράσταση, ένα αστυνομικό θρίλερ της Ιόλης Ανδρεάδη και του Αρη Ασπρούλη γραμμένο με αφορμή το «Βυσσινί...
Η αθέατη πλευρά της καλλιτεχνικής Αθήνας του 1910
ΘΕΑΤΡΟ
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
Η ατυχέστερη καλλιτεχνική στιγμή του φετινού καλοκαιριού στο κατάμεστο αργολικό θέατρο είχε μια αληθινή ηρωίδα, τη μεγάλη ηθοποιό που τιτάνια σήκωσε στους ώμους της, με επαγγελματισμό και αγάπη για το ελληνικό...
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
ΘΕΑΤΡΟ
Είμαι αμείλικτα, ανώμαλα ρομαντικός
Ερμηνεύει τον «Δον Ζουάν» του Μολιέρου στην παράσταση που σκηνοθετεί ο Θέμης Μουμουλίδης και μας εξηγεί γιατί βλέπει τον επικό καρδιοκατακτητή σαν έναν προβοκάτορα που υπονομεύει κανόνες, θεσμούς, κοινωνικά...
Είμαι αμείλικτα, ανώμαλα ρομαντικός
ΘΕΑΤΡΟ
Ο Φέρτης συναντά την Πασπαλά
Το βουκολικό ειδύλλιο «Δάφνις και Χλόη» του Λέσβιου συγγραφέα Λόγγου, παρουσιάζεται στο Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου σε σκηνοθεσία Δημήτρη Μπογδάνου με πρωταγωνιστές τους Γιάννη Φέρτη και Ελλη Πασπαλά.
Ο Φέρτης συναντά την Πασπαλά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας