Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ιφιγένεια εν συγχύσει...
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ιφιγένεια εν συγχύσει...

  • A-
  • A+
Η ερμηνεία της Ανθής Ευστρατιάδου στον ρόλο της Ιφιγένειας, η πιο ευχάριστη στιγμή της παράστασης σε σκηνοθεσία Γιάννη Καλαβριανού, μια πρόταση που έμεινε ώς το τέλος μετέωρη μεταξύ ειρωνείας κι αστειότητας, θεατρικά αταξίδευτη και εν πολλοίς αμετάγγιστη στο κοινό.

Κανείς δεν αμφισβητεί πως το ακροτελεύτιο έργο του Ευριπίδη, ενός διανοούμενου εκτός της πνευματικής κοιτίδας του και στο τέλος μιας περιδίνησης που κράτησε για εκείνον μια ολόκληρη ζωή, αυτή η «Ιφιγένεια» θα παραμείνει ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα του αρχαίου δράματος. Δεν είναι μόνο που η νεαρή κοπέλα θα μετατρέψει μια ανθρωποθυσία σε πατριωτική πράξη σε μια και μόνο αποστροφή του νου και του λόγου της. Υπάρχει στον μύθο της μια σκοτεινή πλευρά που τον κάνει ταυτόχρονα φρικιαστικό και συναρπαστικό για τους θεατές της (ώστε να φτάσει κάποτε να ενταχθεί μέχρι και στον νεομεσαιωνικό κόσμο του Game of Thrones!).

Στα χέρια όμως του Ευριπίδη ο μύθος αποκτά πια τα χαρακτηριστικά μιας ελαφρά κυνικής, ειρωνικά μελοδραματικής ατμόσφαιρας. Ενας πατέρας δέχεται να θυσιάσει την κόρη του για χάρη του πολέμου. Οι λόγοι πίσω από αυτήν την εκκωφαντικά αφύσικη απόφαση είναι πολλοί: μια πεισματωμένη θεά, ένας δημαγωγός ιερέας, ένας όχλος καταστροφής που ξεκίνησε για αίμα και πλιάτσικο και τον αφήνουν τώρα να βολοδέρνει στις αμμουδιές της Χαλκίδας... Λόγοι που πιθανόν να είναι υπαρκτοί, αλλά για να είμαστε ειλικρινείς, πιο πολύ ακούγονται ως προφάσεις. Θα αρκούσε ένας Κάλχας με σάρκα και οστά επί σκηνής για να μας πείσει πως έστω ένα από τα επιχειρήματα του Αγαμέμνονα έχει πράγματι υπόσταση και βάρος. Μα αυτό τότε θα ήταν Σοφοκλής, όχι Ευριπίδης.

Με τον Ευριπίδη δεν μπορεί να είσαι ποτέ σίγουρος... Ο Αγαμέμνων ξέρει πως 100.000 στρατιώτες στην παραλία δεν ζητούν μόνο «στρατηγό». Ζητούν αρχιμακελάρη που έχει προχωρήσει πέρα από την ανθρώπινη φύση, σε κάτι που ανήκει στον χώρο του ζωντανού θρύλου. Η θυσία της Ιφιγένειας δεν αποτελεί μόνο «μετάβαση» για την ίδια. Είναι και μια μετάβαση για τον πατέρα της, που αρνείται την ανθρώπινη φύση, την αδυναμία, τα όρια του εαυτού και της ηθικής, για να φανεί στα μάτια των στρατιωτών του ικανός να ηγηθεί. Αλλωστε ο Αγαμέμνων ξέρει ήδη με τι άλλους ήρωες πρέπει να συγκριθεί...

Και τι θα μπορούσε να είναι περισσότερο ειρωνικό από τη μεριά του άοπλου παιδιού που έρχεται για να παντρευτεί και βρίσκεται να ικετεύει για τη ζωή, παρά να στερήσει από τον πατέρα του τη μύχια βάση της φιλοδοξίας του; Μια εθελούσια θυσία της Ιφιγένειας, στο όνομα μάλιστα της «πατρίδας» και του «στρατού», παίρνει όλη τη δόξα από εκείνον και τη μεταθέτει σε αυτήν. Το πρόσωπο είναι πλέον εκείνη. Κι αυτός ένας αμήχανος, «αδειασμένος», παραλίγο δολοφόνος της.

Ευτυχώς να λέμε που η θυσία δεν ολοκληρώνεται με το δικό της αίμα. Τουλάχιστον έτσι φαίνεται να μένουν όλοι ευχαριστημένοι: Οι στρατηγοί, πρώτα, που έδειξαν την αποφασιστικότητά τους όταν χρειάστηκε. Οι ιερείς, έπειτα, που επέβαλαν στον ευσεβή λαό την ισχύ τους. Ο στρατός, τέλος, που φαντάζεται πως ξεκινά την εκστρατεία του με ένα θαύμα.

Αυτό πάνω κάτω είναι το ειρωνικό στοιχείο του έργου, που επισημαίνει ο σκηνοθέτης Γιάννης Καλαβριανός. Για τη ρώμη της προσέγγισή του δεν έχω καμιά αμφιβολία -ιδιαίτερα αν στην αναγνωρισμένη οξύνοια του σκηνοθέτη προσθέσω τον μεταφραστή της «Ιφιγένειας», Παντελή Μπουκάλα... Μου φαίνεται ωστόσο πως τη φορά αυτή η συσσώρευση τόσου πνευματικού φόρτου ζητούσε χρόνο για να ωριμάσει. Προς το παρόν βρίσκεται στην ίδια περίπου σύγχυση στην οποία βρίσκονται οι ερευνητές λίγο πριν ξεκινήσουν να γράφουν τη διατριβή τους... ακριβώς στο σημείο όπου σκέφτονται να την παρατήσουν.

Bασιλιάς στο μπουντουάρ

Πρόθεση εδώ ήταν να φανεί ο άξονας της ειρωνείας και της συνεχούς μετακίνησης του ύφους από το τραγικό στο κωμικό, στο παραμυθικό, στο πολιτικό, στο πατριωτικό, στο διδακτικό, μελοδραματικό κ.ο.κ. Πρέπει όμως γι’ αυτό η «σύγχυση», που υπάρχει στην «Ιφιγένεια» -και που της κόστισε άλλωστε ήδη από την αρχαιότητα μια κρύα υποδοχή-, να οδηγήσει σε μια ομοίως «συγχυσμένη» πρόταση; Είμαι σίγουρος πως αν υπήρχε κι άλλος χρόνος θα βρισκόταν σκηνικός τρόπος να αποδοθεί το σαλεμένο σύμπαν του Ευριπίδη στις όχθες της Αυλίδας, στο μυαλό ενός στρατηγού, στο πεπρωμένο του έθνους που εναντιώνεται στους βαρβάρους με τις δικές του απολύτως πολιτισμένες ανθρωποθυσίες...

Ο Αγαμέμνων του Γιώργου Γλάστρα είναι ένας βασιλιάς στο μπουντουάρ του. Θα μπορούσε να μην είναι καν εκτός αλλά εντός της σκηνής του, να φοράει τη ρομπ-ντε-σαμπρ και να φουσκώνει εμπρός στους υποτελείς του. Είναι βέβαια διαφορετικός από τον μνημειώδη εκείνο στρατάρχη που οι περισσότεροι έχουμε κατά νου με το άκουσμά του. Ο ίδιος ξέρει πως δεν είναι «γεννημένος στρατάρχης» -κανείς δεν είναι... Είναι όμως αποφασισμένος να γίνει, ακόμη και με τον πιο απαίσιο τρόπο.

Τα γράφω αυτά μα δεν φαντάζομαι πως πείθουν όσους είδαν τον Αγαμέμνονα του ΚΘΒΕ. Αντίκρισαν ένα βασιλιά σε ρόλο έργου του Νιλ Σάιμον, να τσακώνεται με τον αδελφό του, Μενέλαο, ερμηνευμένο από τον επίσης «χαμηλό» για τον ρόλο Νικόλα Μαραγκόπουλο, για κάποιο γράμμα (που ο μετανιωμένος βασιλιάς στέλνει για να ειδοποιήσει την γυναίκα του), και να τα κανονίζει με τον Πρεσβύτη του Γιώργου Καύκα σαν να πρόκειται για ερωτοδουλειά.

Το οικογενειακό δράμα συνεχίστηκε με μια βασίλισσα, την Κλυταιμνήστρα της Μαρίας Τσίμα, σε μια πιο μελοδραματική εκδοχή της από ό,τι την έχουμε μάθει. Με έναν «ομορφονιό» Αχιλλέα, τον Θανάση Ραφτόπουλο, να εκστομίζει λόγια της στιγμής και προφανώς να τα παίρνει πίσω «σε μια δεύτερη σκέψη» (και εδώ υπάρχει βέβαια κάποιος θυμωμένος στρατός που πιέζει...). Μα αυτά όλα είναι μόνο ρόλοι ενός μελοδράματος, που θα κινηθεί στην κόψη της παρεξήγησης, στην έξαψη της ανατροπής και στο συναίσθημα που εκλύει το δίδυμο της «αδικημένης μάνας και κόρης».

Στο κέντρο όμως υπάρχει ακόμα η Ιφιγένεια... Αθώα στην αρχή, ανυποψίαστη και ειρωνικά προσδεμένη στον μπαμπά της... Η Ανθή Ευστρατιάδου -η πιο ευχάριστη στιγμή της παράστασης- αποδίδει ίσως τον μόνο ρόλο (μαζί με τον Αγγελιαφόρο του Χρίστου Στυλιανού) που παραμένει ακόμα αναγνωρίσιμος από τον κόσμο. Η ερμηνεία της είναι επεξεργασμένη σε δύο μέρη: στο πρώτο είναι η «μέσα» Ιφιγένεια του οίκου: εύθραυστη, αντιηρωική, πυρετώδης -ένα παιδί.

Στο δεύτερο όμως είναι η «έξω» Ιφιγένεια της πολιτικής και πατριωτικής μυθολογίας. Που θα πάρει το μικρόφωνο από το χέρι της παράξενης μορφής με το κεφάλι του ελαφιού που τριγυρνάει στο παρασκήνιο της ιστορίας (σύμβολο ίσως της αναγωγής μιας στρατηγικής επιλογής σε συλλογική ιδέα ή εικόνα) και θα αναγγείλει η ίδια την απόφασή της.

Προφανώς και υπάρχει αηδία εδώ, ανάμεικτη με απορία. Υπάρχει όμως ακόμη κι εκείνη η ηρωική ευθύνη του ενός απέναντι στην ανάγκη ενός έθνους να τραφεί με τους μύθους του.

Χορός στα μαύρα

Λίγα από όλα αυτά περνούν στο κοινό, φοβάμαι. Ο Καλαβριανός έχει τη δική του πορεία που δεν συγκλίνει κατ’ ανάγκην με τις ανάγκες κλιμάκωσης και ανοικτότητας της Επιδαύρου. Κοντά στις επιτυχημένες επιλογές της σκηνογραφίας από τις Αλεξάνδρα Μπουσουλέγκα και Ράνια Υφαντίδου (ωραία τα κρινάκια της αμμουδιάς, που γίνονται στεφάνια στα μαλλάκια των κοριτσιών!), υπάρχουν κι άλλες, αμφιλεγόμενες. Σαν τα κοστούμια... Μα γιατί να ’ναι όλα μαύρα φέτος στην Επίδαυρο; Γιατί ο Χορός από κοπέλες που τρέχουν να δουν τους πιν-απ ήρωες της Ιλιάδας να φορούν μαύρα;... Γιατί μια μητέρα με την κόρη που καταφτάνουν για τον υποτιθέμενο αρραβώνα, με τον Ορέστη ακόμη στην αγκαλιά, να φορούν μαύρα;... Ας μην παρασυρόμαστε από τη σύγκλιση γαμήλιων και νεκρικών τελετών, καθώς λέει το πρόγραμμα. Κάθε κοινωνία ξέρει πολύ καλά να ξεχωρίζει το τεράστιο μεταξύ τους χάσμα.

Ο Χορός είναι καλά ασκημένος και υπεύθυνος για τα δύσκολα χορικά του έργου. Η ξαφνική όμως έξαψή του με σηκωμένα φουστάνια και δήθεν ερωτική υποδήλωση διόλου δεν πείθει -και δεν αρέσει και αισθητικά. Ωραία ωστόσο η μουσική Θοδωρή Οικονόμου.

Αυτά ανάμεσα σε άλλα (σαν τα ξαφνικά μπλακ-άουτ κατά τη διάρκεια της παράστασης) καθιστούν την παράσταση του ΚΘΒΕ να μοιάζει τελικά «σκηνοθετισμένη», να παραμένει εν πολλοίς αμετάγγιστη, κι από ένα σημείο και μετά να γίνεται απλώς ανιαρή στο κοινό της. Ακόμη, ανώριμη αισθητικά και υφολογικά, η «Ιφιγένεια» του ΚΘΒΕ, μένει ώς το τέλος μετέωρη μεταξύ ειρωνείας και αστειότητας. Μια πρόταση θεατρικά αταξίδευτη.

ΘΕΑΤΡΟ
Το απόλυτο sold out στην Επίδαυρο
Μυστήριο και αποκάλυψη τυλίγουν την απόδοση της τραγωδίας «Οιδίπους» που σκηνοθετεί εξαιρετικά πρώτη φορά ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης ο οποίος παλιότερα έπαιξε τον κεντρικό ρόλο. Αριστουργηματική η ερμηνεία...
Το απόλυτο sold out στην Επίδαυρο
ΘΕΑΤΡΟ
Η θερμοκρασία ανεβαίνει... στην Πειραιώς
Το πρώτο sold out στην Πειραιώς 260 υπογράφει ο Θωμάς Μοσχόπουλος, από τους κορυφαίους σκηνοθέτες μας, διασκευάζοντας εξαιρετικά το έργο του Ρέι Μπράντμπερι, που μας μεταφέρει σε ένα δυστοπικό μέλλον όπου τα...
Η θερμοκρασία ανεβαίνει... στην Πειραιώς
ΘΕΑΤΡΟ
Με κριτική ματιά στην εκάστοτε εξουσία
Η παράσταση σε σκηνοθεσία του πρωταγωνιστή Αιμίλιου Χειλάκη αλλά και του Μανώλη Δούνια θα μείνει στη μνήμη όλων μας, σαν διαλεκτικό επιχείρημα περί αληθινού πατριωτισμού, γενναιότητας και ιστορίας, και με τη...
Με κριτική ματιά στην εκάστοτε εξουσία
ΘΕΑΤΡΟ
«Πέρσες» σε χρόνο ενεργού ενεστώτα
Ο Αρης Μπινιάρης δημιούργησε μια παράσταση υψηλή και μαζί λαϊκή, με κύριο πρωταγωνιστή τον Χορό, έναν Χορό πολεμιστών με άφθονη τεστοστερόνη που κάποτε είχαν κατακτήσει τον μισό κόσμο, κρατώντας ο ίδιος τη...
«Πέρσες» σε χρόνο ενεργού ενεστώτα
ΘΕΑΤΡΟ
Βουτιά στην άβυσσο του Μπέκετ
Ο Δημήτρης Κουρτάκης δεν επιδίωξε ακόμη μια αναφορά στον Ιρλανδό στοχαστή, αλλά δημιούργησε στην Πειραιώς μια εξαιρετική εγκατάσταση λόγου και χώρου που εγκλώβισε και ανέδειξε τον γνωστό μας κύριο με το αρχικό...
Βουτιά στην άβυσσο του Μπέκετ
ΘΕΑΤΡΟ
Δοξαστική λειτουργία για τον μάρτυρα οδοιπόρο
Η τέταρτη κάθοδος του Σταύρου Τσακίρη στο κοίλον της Αργολίδας είναι πιθανόν και η πλέον απαιτητική. Ο σκηνοθέτης στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» δημιούργησε έναν «ψαλμό», με την ποιητική γλώσσα του Δημήτρη...
Δοξαστική λειτουργία για τον μάρτυρα οδοιπόρο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας