Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Ευριπίδης και οι τρεις ριζοσπάστες νέοι του

Αριστερά: σκηνή από την παράσταση

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Ευριπίδης και οι τρεις ριζοσπάστες νέοι του

  • A-
  • A+
Η Κομεντί Φρανσέζ κατεβαίνει για πρώτη φορά στην Επίδαυρο (26 και 27 Ιουλίου) με την παράσταση «Ηλέκτρα/Ορέστης» και σκηνοθέτη τον ρηξικέλευθο σταρ του θεάτρου, Ιβο βαν Χόβε. Εχει ήδη κάνει πρεμιέρα στο Παρίσι και μεγάλο θόρυβο. Μάλλον δικαιολογημένα, από όσα μας λέει ο αγαπημένος και του ελληνικού κοινού Βέλγος δημιουργός.

Εχουν έρθει οι Αγγλοι (με το Εθνικό τους Θέατρο και με το Ολντ Βικ του Κέβιν Σπέισι), έχουν έρθει οι Γερμανοί (με τη Σαουμπίνε τους), έχουν έρθει Γιαπωνέζοι, Ολλανδοί, Ρώσοι, Κινέζοι, όλοι με μεγάλους θεατρικούς οργανισμούς και σκηνοθέτες. Οι Γάλλοι, όμως, μόνο το Μπαλέτο της Εθνικής Οπερας του Παρισιού, που χόρευε Πίνα Μπάους, είχαν δει να μπαίνει στο περιζήτητο δικό μας αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου.

Το δικό τους ιστορικό θέατρο, το «Σπίτι του Μολιέρου», η Comedie Francaise με την τριών αιώνων ιστορία και τη μεγάλη παράδοση στο κλασικό γαλλικό θέατρο, με τις «Φαίδρες» και τις «Μήδειές» του, μόλις αυτό το καλοκαίρι συμμετέχει για πρώτη φορά στο Φεστιβάλ Επιδαύρου. Είναι, βέβαια, μια ιστορική στιγμή και για τα δύο μέρη, χάρη σε μια πρωτοβουλία του Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου, καλλιτεχνικού διευθυντή του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, και του Ερικ Ριφ, γενικού διευθυντή του πρώτου τη τάξει κρατικού γαλλικού θεάτρου.

Με τολμηρό και μοντέρνο πρόσωπο κατεβαίνει η Κομεντί Φρανσέζ στο αρχαίο αργολικό θέατρο. Με τραγωδία, ναι, αλλά στην πιο ανανεωτική γραμμή του ευρωπαϊκού θεάτρου. Στις 26 και 27 Ιουλίου θα παρουσιαστεί η παράσταση «Ηλέκτρα/Ορέστης» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία του μάλλον πιο διάσημου και δραστήριου αυτή την εποχή Ευρωπαίου σκηνοθέτη, του Βέλγου Ιβο βαν Χόβε.

Αυτός επέλεξε να συνδυάσει σε κοινή παράσταση δύο μαζί τραγωδίες του Ευριπίδη στη δεύτερη συνεργασία του με την Κομεντί Φρανσέζ, μετά τον θρίαμβο που γνώρισε σε παγκόσμιο επίπεδο η πρώτη δουλειά του εκεί: οι «Καταραμένοι» του Βισκόντι, επίσης όχημα για ακόμα μια ιστορική στιγμή της Κομεντί Φρανσέζ. Με εκείνη την παράσταση του Ιβο βαν Χόβε, καλοκαίρι του 2016, ο θεατρικός οργανισμός επέστρεψε στο Φεστιβάλ της Αβινιόν μετά από 23 ολόκληρα χρόνια απουσίας.

Ο τυχερός Ιβο βαν Χόβε ανέλαβε και την κάθοδο στην Επίδαυρο της Κομεντί Φρανσέζ. Συνηθισμένος από «λαμπρά γεγονότα» ο Βέλγος πρωτοπόρος του θεάτρου που εκτινάχτηκε στην κορυφή από το δικό του θέατρο στο Αμστερνταμ, το περίφημο δημοτικό Toneelgroep Amsterdam. Το έχουμε κι εμείς απολαύσει δύο φορές στην Ελλάδα, και τις δύο με παραστάσεις βασισμένες σε ταινίες του Μπέργκμαν, την πρώτη στη Στέγη του Ιδρύματος Ωναση (2011, «Σκηνές από έναν γάμο»), τη δεύτερη μόλις πέρυσι, πάλι στο Φεστιβάλ Αθηνών («Μετά την πρόβα - Περσόνα»).

Τραγωδία του, όμως, δεν έχουμε ξαναδεί κι ας έχει ανεβάσει αρκετές, ανάμεσά τους και την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή με πρωταγωνίστρια την Ζιλιέτ Μπινός! Φέρνει και στην Επίδαυρο τεράστια ονόματα του γαλλικού θεάτρου, όπως τον Ντενί Πονταλιντές (Μενέλαος) με τις ελληνικές ρίζες, την Ελζά Λεπουάβρ (Κλυταιμνήστρα), τον Ερίκ Ζενοβέζ (Φρύγα), αλλά και τον νεαρό Κριστόφ Μοντενέζ (Ορέστη), που αναδείχθηκε χάρη στη συγκλονιστική ερμηνεία του στους «Καταραμένους», και τη Σιλιάν Μπραχίμ (Ηλέκτρα), με τον μπαμπά από το Μαρόκο, άλλο αστέρι αυτή της Κομεντί Φρανσέζ. «Φέρνει» στην ορχήστρα της Επιδαύρου και τον μέγα και τόσο δημοφιλή στην Ελλάδα Βέλγο χορογράφο Βιμ Βαντεκέιμπους... Αλλά ας αφήσουμε τον Ιβο βαν Χόβε να μας εξηγήσει την παράστασή του.

● Δεν είναι η πρώτη σας τραγωδία. Εχετε, άραγε, φτάσει σε κάποια συμπεράσματα για το πώς σκηνοθετεί κανείς σήμερα αυτό το αρχαίο είδος θεάτρου; Σας επιβάλλει μια φόρμα, λόγω των ιδιαιτεροτήτων του (ποίηση, χορός, μουσική); Ή αντιμετωπίζετε κάθε έργο χωριστά;

Και ναι και όχι. Κάθε φορά ανακαλύπτεις νέα πράγματα για την αρχαία τραγωδία, όσα κι αν ξέρεις ήδη, όσο κι αν κάποια συμπεράσματα έχεις ήδη βγάλει. Αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση, του συνδυασμού «Ηλέκτρας» και «Ορέστη» σε μια ενιαία παράσταση, ένιωθα πολύ ευτυχής γιατί το εγχείρημα μου έδινε επιπλέον ελευθερία. Με κάποιον τρόπο ένιωθα ότι μπορώ να συνδεθώ πιο προσωπικά με την παράσταση.

Καμιά φορά αυτή η προσωπική εμπλοκή είναι πολύ δύσκολη με την τραγωδία, γιατί τα έργα μπορεί να είναι υπερβολικά τελετουργικοί, σχεδόν κλειστοί κόσμοι. Αλλά στην «Ηλέκτρα» και τον «Ορέστη» του Ευριπίδη μπορούσα πραγματικά να βρω προσωπικές αναφορές, μπορούσα να τα συνδέσω με όσα συμβαίνουν σήμερα στον κόσμο χωρίς, φυσικά, να το δηλώνω ξεκάθαρα, απερίφραστα. Ηθελα εδώ και χρόνια να τα ανεβάσω, με ενδιέφεραν πολύ, αλλά δεν έβρισκα την ευκαιρία, τις σωστές συνθήκες, τον σωστό τόπο.

● Ξέρατε ότι υπάρχει περίπτωση η παραγωγή της Κομεντί Φρανσέζ να έρθει στην Επίδαυρο;

Ναι, αυτή η πιθανότητα υπήρχε από την αρχή. Είναι κάτι ανάλογο με την πρώτη μου συνεργασία με την Κομεντί Φρανσέζ, όταν μου ζήτησαν να κάνω κάτι που θα έδινε την πρεμιέρα του στην Cour d’ Honneur, στο Φεστιβάλ της Αβινιόν, και άρχισα να ψάχνω για να καταλήξω στους «Καταραμένους» του Βισκόντι. Το ίδιο περίπου έγινε και τώρα. Μου ζήτησαν μια τραγωδία που θα είχε την ευκαιρία να πάει στην Επίδαυρο.

● Αρα, όσο σκηνοθετούσατε για τη Salle Richelieu, είχατε στο πίσω μέρος του μυαλού σας και το ανοιχτό θέατρο της Επιδαύρου;

Δεν το είχα ποτέ μου επισκεφθεί και ούτε έχω δει παράσταση εκεί. Κάθε φορά που ερχόμουν καλοκαίρι στην Ελλάδα έκανα μόνο διακοπές (γελάει). Τώρα βλέπω παραστάσεις σε βίντεο και, φυσικά, επισκέφθηκα το θέατρο, εντελώς άδειο. Και πρέπει να πω ότι ήταν μια σαρωτική, συγκλονιστική εμπειρία, πολύ βαθύτερη απ’ όσο περίμενα. Εκανα, λοιπόν, μια παράσταση που θα μπορούσε να λειτουργήσει το ίδιο καλά σε μια συμβατική αίθουσα, όπως στο Παρίσι, αλλά και στην Επίδαυρο. Ο σκηνογράφος μου, o Jan Versweyveld, που είναι πολύ καλός σε αυτό, έφτιαξε έναν χώρο κάθε άλλο παρά κλειστό, έναν χώρο ανοιχτό με πολύ απλό σκηνικό, που, άλλωστε, νομίζω πως ήταν ό,τι έπρεπε για την Επίδαυρο - ξέραμε ότι τα μεγάλα, βαριά σκηνικά απαγορεύονται.

● Η «Ηλέκτρα» και ο «Ορέστης» είναι πολύ διαφορετικά έργα, το πρώτο μια «κανονική» τραγωδία, το άλλο σχεδόν ακατάτακτο, βίαιο, παράλογο.

Ναι, υπάρχει εμφανής διαφορά μεταξύ τους, αλλά η ιστορία έχει μια συνέχεια. Ο «Ορέστης» ξεκινά μόλις πέντε μέρες μετά το τέλος της «Ηλέκτρας». Φυσικά, κάναμε διασκευή, κάποιες περικοπές, πολλά πράγματα στο δεύτερο μέρος έχουν ήδη γίνει και εξηγηθεί στο πρώτο. Επρεπε να επιταχυνθεί ο ρυθμός από τη μια τραγωδία στην άλλη. Γιατί για μένα υπάρχει ένα κεντρικό θέμα και στις δύο τραγωδίες και δεν είναι άλλο από τρεις νέους ανθρώπους στη διαδικασία ριζοσπαστικοποίησής τους.

Είναι εντυπωσιακό που ο Ευριπίδης, τόσους αιώνες πριν, μιλάει γι’ αυτή τη διαδικασία με έναν τόσο μοντέρνο τρόπο. Η Ηλέκτρα ριζοσπαστικοποιείται γιατί νιώθει ότι η μητέρα της τη μεταχειρίζεται άθλια, η ριζοσπαστικοποίησή της είναι ένα είδος εκδίκησης προς την Κλυταιμνήστρα - και την καταλαβαίνω. Γιατί ήταν μια πριγκίπισσα, που έμενε στο παλάτι, και τώρα είναι παντρεμένη με έναν φτωχό αγρότη, σχεδόν δεν έχει να φάει. Νιώθει ότι τιμωρήθηκε από τη μητέρα της με ακραίο τρόπο.

Για τον Ορέστη τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Μπορεί να εξορίστηκε πριν από δεκαπέντε χρόνια από το Αργος, γιατί αποτελούσε κίνδυνο για την Κλυταιμνήστρα, αλλά αυτός τουλάχιστον έγινε δεκτός σε ένα άλλο παλάτι, στη Φωκίδα, σπούδασε, έζησε μια ζωή μέσα στις ανέσεις. Ριζοσπαστικοποιείται, όμως, κι αυτός γιατί, όπως και η Ηλέκτρα, νιώθει ξένος, απόβλητος, διωγμένος από την κοινωνία, ότι του έκλεψαν τον θρόνο του.

● Και ο Πυλάδης; Τι λόγους έχει να ριζοσπαστικοποιηθεί, να ακολουθήσει τον Ορέστη;

Για μένα αυτός είναι η πιο περίεργη περίπτωση, γιατί ζει στο παλάτι της Φωκίδας ανέμελα, μέσα στην πολυτέλεια. Νομίζω ότι μπαίνει στην περιπέτεια του Ορέστη γιατί θέλει να βρει τον εαυτό του, να ζήσει συγκινήσεις, να βρει κίνητρο και στόχο σε μια άδεια ζωή. Είναι πραγματικά τόσο δύσκολο στους νέους να βρουν έναν σκοπό, γιατί και ο Ορέστης και η Ηλέκτρα νιώθουν χαμένοι και ξεχασμένοι.

● Η Κομεντί Φρανσέζ έχει μεγάλη παράδοση στα δικά της τραγικά κείμενα, Κορνήλιο και Ρακίνα. Αυτή η πείρα των ηθοποιών σάς βοήθησε ή το αντίθετο, το δικό τους, γαλλικό κλασικό υπόβαθρο δυσκόλεψε την ερμηνεία της ελληνικής τραγωδίας, αλλά και το δικό σας, μοντέρνο θεατρικό σύμπαν;

Εκανα μαζί τους με μεγάλη επιτυχία τους «Καταραμένους» του Βισκόντι, γιατί όχι και Ευριπίδη; Αν οι ηθοποιοί της Κομεντί Φρανσέζ ξέρουν να κάνουν πολύ καλά ένα πράγμα, αυτό είναι η τραγωδία. Θα το δείτε και μόνοι σας πώς υπηρετούν το τραγικό Ηθος, άσχετα αν στον Ρακίνα και τον Κορνήλιο είναι πολύ πιο στιλιζαρισμένο από την ελληνική τραγωδία, που για μένα αποτελείται κυρίως από σκληρά, ρεαλιστικά έργα. Ετσι, είχα με τους ηθοποιούς μια βαθιά σύνδεση και οι πρόβες κύλησαν εύκολα.

● Πώς αντιμετωπίζετε τον Χορό, μόνιμο πρόβλημα και για τους Ελληνες σκηνοθέτες; Είναι, για παράδειγμα, πολυπληθής; Τι ζητήσατε από τον κορυφαίο χορογράφο Βιμ Βαντεκέιμπους;

Εχω έξι-οχτώ γυναίκες, ανάμεσά τους κι έναν άνδρα με γυναικεία ρούχα, στις μέρες μας στο θέατρο δεν έχει νόημα να κάνεις διαχωρισμούς. Tον Βιμ τον ξέρω πάρα πολλά χρόνια, γιατί είμαστε και δύο Βέλγοι, παρακολουθώ και θαυμάζω τη δουλειά του, αυτές τις φανταστικές χορογραφίες, γεμάτες ζωτικότητα και άγρια ενέργεια. Κι αυτό ακριβώς του ζήτησα, έναν χορό με σχεδόν βαρβαρική ενέργεια. Γιατί κι αυτές οι γυναίκες ριζοσπαστικοποιούνται παρέα με την Ηλέκτρα. Η κορυφαία τους είναι μια πραγματική εξτρεμίστρια ιδεολόγος. Ηθελα όλη η αγριότητα και η ενέργεια του Ευριπίδη να περνάει μέσα από τον χορό, ο χορός να είναι αυτός που κυρίως οδηγεί την κλιμάκωση της βίας. Και ο Βιμ και οι ηθοποιοί έκαναν θαύματα.

● Τόσο που η κριτική των «Νιου Γιορκ Τάιμς» για την παράσταση είχε τίτλο «Ξεχάστε το Game of Thrones, κανείς δεν είναι τόσο καλός στη βία όσο ο Ευριπίδης». Αλήθεια, πώς νιώσατε με αυτή τη σύνδεση;

Πρέπει να παραδεχτώ ότι ίσως είμαι ο μοναδικός άνθρωπος στον πλανήτη που δεν έχει δει ούτε ένα επεισόδιο του Game of Thrones. Αλλά, φυσικά, η επισήμανση των ΝΥΤ ήταν σωστή, το στοιχείο της βίας είναι κρίσιμο στην παράσταση. Και τα δύο έργα για τη βία μιλούν, για το πώς καταστρέφει όχι μόνο τους ανθρώπους, αλλά και τις κοινωνίες, με τον διχασμό που φέρνει. Ηταν πολύ σημαντικό για μένα η βία στη σκηνή να είναι απολύτως αληθοφανής. Αν το κοινό δεν την πίστευε, θα είχα αποτύχει.

● Το στοιχείο της λάσπης, στην οποία κυλιούνται οι πάντες, πώς το εξηγείτε;

Δυστυχώς, στην Επίδαυρο θα υπάρξει μια μικρή αλλαγή, γιατί δεν το ξέραμε, δεν το περιμέναμε, ήταν πραγματικά έκπληξη για μας, αλλά δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιήσουμε στην ορχήστρα πραγματική λάσπη. Ετσι βρήκαμε μια άλλη λύση, ένα παρόμοιο υλικό, που να μπορεί να αναπαράγει μια πραγματικά αφόρητη συνθήκη, που κανείς να μην μπορεί να ζήσει σ’ αυτήν, που να δείχνει πόσο χαμηλά μπορεί να πέσει ένας άνθρωπος.

«Ζω στις λάσπες», λέμε, και εννοούμε στο περιθώριο, σε ακραία φτώχεια. Την ίδια στιγμή, η «λάσπη» σημαίνει και κάτι κυριολεκτικό, τη βρομιά, που επιβάλλεται και λερώνει και τους ανθρώπους με λεφτά, τον Τυνδάρεω, τον Μενέλαο, την Κλυταιμνήστρα. Καταφτάνουν με τα ωραία τους κοστούμια και πρέπει να πέσουν μέσα στη λάσπη, που γίνεται έτσι σημάδι της αμαρτίας τους.

● Και κάτι τελευταίο. Ποια είναι για σας σήμερα η έννοια του τραγικού; Δεν έχουμε πια θεούς να μας τιμωρήσουν και να αποφασίσουν για τη μοίρα μας.

Σήμερα έχουμε τον εαυτό μας, είναι ο μόνος που μπορεί να μας τιμωρήσει, ο μόνος που μπορεί να μας καταστρέψει και να καταστρέψει και τους άλλους. Είναι το ίδιο πράγμα. Και, άλλωστε, ήδη στα έργα του Ευριπίδη, κυρίως στον «Ορέστη», οι θεοί έχουν έναν περιορισμένο, πολύ συγκεκριμένο ρόλο να παίξουν. Είναι οι άνθρωποι αυτοί που στο τέλος της μέρας παίρνουν τις αποφάσεις.

O περίφημος για τον νεωτερισμό του Ευριπίδης πηγαίνει πολύ πιο πέρα από τον Αισχύλο, λέει ότι δεν είναι η μοίρα όσο οι πράξεις των ανθρώπων που καθορίζουν τις ζωές τους, ότι τη μοίρα εμείς τη δημιουργούμε. Και νομίζω ότι αυτή είναι η τραγωδία της εποχής μας. Είμαστε υπεύθυνοι για όλα.

ΘΕΑΤΡΟ
Η μοίρα, ο Οιδίποδας και οι υπέρτιτλοι
Να που καμιά φορά μια τυχαία τεχνική βλάβη μπορεί να βγάλει μέσα από την Επίδαυρο τον κακό εαυτό, με τις κραυγές και τα γιούχα από το κοίλον, που θα θέλαμε να μην ξαναζήσουμε πια ποτέ.
Η μοίρα, ο Οιδίποδας και οι υπέρτιτλοι
ΘΕΑΤΡΟ
Ο Ευριπίδης ξεπερνά το Game of Thrones
Ο Βέλγος Ιβο Βαν Χόβε, γνωστός στους Ελληνες θεατρόφιλους από παλιότερες δουλειές του σε Στέγη και Μέγαρο, ανέβασε ήδη (στις 29 Απριλίου) στην παρισινή αίθουσα Ρισελιέ σε μια κοινή παράσταση τις τραγωδίες...
Ο Ευριπίδης ξεπερνά το Game of Thrones
ΘΕΑΤΡΟ
Με χρώμα μοβ και «Αντιγόνη»
Στη δεύτερη κιόλας θητεία του στο τιμόνι του Φεστιβάλ της Αβινιόν μπήκε ο Ολιβιέ Πι. Με την άνεση που του δίνει η βεβαιότητα ότι δεν θα φύγει από την Πόλη των Παπών παρά το 2021, ανακοίνωσε το ενδιαφέρον και...
Με χρώμα μοβ και «Αντιγόνη»
ΘΕΑΤΡΟ
«Η Πειραιώς 260 δεν είναι το χαϊδεμένο μου παιδί»
Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, μάς κάνει παρέα σε έναν πρώτο απολογισμό της φετινής διοργάνωσης, της πρώτης ουσιαστικά στην οποία μπόρεσε να αναπτύξει το...
«Η Πειραιώς 260 δεν είναι το χαϊδεμένο μου παιδί»
ΘΕΑΤΡΟ
Το γυμνό σώμα της γυναίκας μέσα σε ένα αρχαίο θέατρο
Ηταν μία από τις πιο περίεργες συναντήσεις του φετινού προγράμματος της Επιδαύρου. Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, τον οποίο δεν θυμάμαι ποτέ να ανέβασε κωμωδία, καταπιάστηκε όχι μόνο με τον Αριστοφάνη, αλλά συγκεκριμένα...
Το γυμνό σώμα της γυναίκας μέσα σε ένα αρχαίο θέατρο
ΘΕΑΤΡΟ
Ο βασιλιάς πήρε το σαξόφωνό του
Συνέπεσε να δούμε φέτος στην Επίδαυρο όλο τον Θηβαϊκό Κύκλο και μάλιστα αντιστρόφως… – τώρα πια ξέρουμε ότι είχαμε την ευκαιρία να τον δούμε και ως ρωσική τριφωνία. Η «Αντιγόνη» πρώτα του ρωσοτραφούς Στάθη...
Ο βασιλιάς πήρε το σαξόφωνό του

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας