Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η πολιτική ορθότητα είναι η νέα λογοκρισία στην τέχνη

Ρομπέρ Λεπάζ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η πολιτική ορθότητα είναι η νέα λογοκρισία στην τέχνη

  • A-
  • A+
Ο διάσημος Καναδός σκηνοθέτης παρουσιάζει από σήμερα στο Φεστιβάλ Αθηνών την παράσταση «Kanata - Επεισόδιο 1ο - Η διαμάχη», για την οποία η Αριάν Μνουσκίν τού παραχώρησε τα ηνία του περίφημου «Θεάτρου του Ηλιου» και οι συμπατριώτες του Καναδοί αυτόχθονες τού κήρυξαν τον πόλεμο γιατί δήθεν «ιδιοποιείται» τον πολιτισμό τους.

Και ξαφνικά πέρσι τον Ιούλιο ο Ρομπέρ Λεπάζ, ο σημαντικότερος θεατράνθρωπος του Καναδά, γινόταν αντικείμενο παγκόσμιας προσοχής με δημοσιεύματα στις μεγαλύτερες εφημερίδες, όχι για ακόμα μια εντυπωσιακή παράστασή του, αλλά για ακριβώς το αντίθετο.

Για το ναυάγιο, την αναβολή καλύτερα, μιας πολυαναμενόμενης φιλόδοξης δουλειάς του κάτω από σκληρή πολεμική και καταγγελίες για «cultural appropriation» των αυτοχθόνων της πατρίδας του, του Καναδά -επισήμως ονομάζονται Πρώτα Εθνη. «Πολιτιστική ιδιοποίηση», να τον μάθουμε τον όρο, είναι της μόδας.

Τον συναντούσαμε και πριν από το σκανδαλάκι με τον Λεπάζ, η διάσημη συγγραφέας Λάιονελ Σράιβερ είχε ήδη ξιφουλκήσει εναντίον του, επιμένοντας θυμωμένη ότι θα συνεχίσει να γράφει ό,τι θέλει. Για μαύρους, αν και είναι λευκή. Για άντρες, αν και είναι γυναίκα.

Ποιο το ατόπημα του Λεπάζ; Προσκεκλημένος του «Θεάτρου του Ηλιου» στο Παρίσι, ο πρώτος σκηνοθέτης στον οποίο -τι τιμητικό!- παρέδιδε η Αριάν Μνουσκίν τα ηνία στα 54 χρόνια της θρυλικής ομάδας της, είχε αποφασίσει να παρουσιάσει την τριλογια «Kanata» («Κανάτα» προφέρεται», μας λέει), που θα αφορούσε 200 χρόνια καναδικής ιστορίας με έμφαση στους αυτόχθονες.

Με την Αριάν Μνουσκίν

Δική τους άλλωστε, των ινδιάνων Ιροκουά, είναι η λέξη, σημαίνει «χωριό» και από αυτή βγήκε και η ονομασία της χώρας. Να όμως που στον ακραία πολυεθνικό θίασο της Μνουσκίν, Καναδοί αυτόχθονες δεν υπήρχαν! Ετσι δεκαοχτώ αυτόχθονες καλλιτέχνες και διανοούμενοι και δώδεκα ακόμα συμμαχοί τους επιτέθηκαν με επιστολή τους στον Λεπάζ και μέσα στον χαμό αποσύρθηκε από το πρότζεκτ ένας μεγάλος χορηγός. Η πρεμιέρα αναβλήθηκε, αλλά η Μνουσκίν αντεπιτέθηκε.

«Οι πολιτισμοί δεν ειναι ιδιοκτησία κανενός» δήλωσε. «Κανένας λαός, ακόμα και ο πιο απομονωμένος, δεν μπορεί να διεκδικήσει την απόλυτη αγνότητά του.

Οι ιστορίες των λαών, των εθνών, των φυλών δεν είναι προστατευμένες περιοχές. Η μεγάλη ανθρώπινη ιστορία είναι το πεδίο της τέχνης, όλοι οι πολιτισμοί είναι οι πηγές μας, πίνουμε από αυτούς με σεβασμό και ευγνωμοσύνη και δεν επιτρέπουμε σε κανέναν να μας το απαγορεύσει. Θα ήταν ένας τρομακτικός πνευματικός, καλλιτεχνικός και πολιτικός κατήφορος».

Ετσι το «Kanata», με κάποια καθυστέρηση, έκανε την πρεμιέρα του τον Δεκέμβριο του 2018 στο θεάτρο της Μνουσκίν, στο Cartoucherie de Viencennes, με τίτλο «Kanata - Επεισόδιο 1ο - Η διαμάχη» και με κάποιες αλλαγές. Μας τις εξηγει παρακάτω ο αγαπημένος του ελληνικού κοινού σκηνοθέτης, αφού η πολυσυζητημένη παράσταση είναι από τα high lights του Φεστιβάλ Αθηνών (από σήμερα και μέχρι τη Δευτέρα, στο Μέγαρο Μουσικής).

• Πώς πήρατε την απόφαση να κάνετε μια παράσταση με αναφορές στην Ιστορία του Καναδά; Περάσατε από την προσωπική σας ιστορία, το εξομολογητικό αριστουργηματικό one man show «887», που είδαμε στην Αθήνα, σε κάτι πιο μεγάλο και συλλογικό.

Είχα τη μεγάλη ευκαιρία να εργαστώ με το «Θέατρο του Ηλιου». Η Αριάν Μνουσκίν με προσκάλεσε να συνεργαστώ με την καταπληκτική και πολυπληθή ομάδα της στο Παρίσι. Ετσι το «Κανάτα» είναι μια συλλογική δουλειά. Οσο κι αν έργο και σκηνοθεσία είναι δικά μου, το αρχικό όραμα ανήκει στην Αριάν. Εψαξα λοιπόν να βρω κάτι που να είναι... επικό, γιατί τέτοιου είδους θεάματα, μεγάλα και επικά, κάνει το Θέατρο του Ηλιου.

Επίσης ήλπιζα να ασχοληθώ με ένα θέμα το οποίο κάτι θα είχε να διδάξει στους ηθοποιούς της ομάδας και σκεφτόμουνα διάφορα, ίσως κάποιον πόλεμο με τους Βρετανούς... Ως Καναδός, ένιωθα ότι έχω ευθύνη να φέρω στο Θέατρο του Ηλιου το καναδικό μου υπόβαθρο και παρελθόν, που είναι κομμάτι και της προσωπικής μου ιστορίας. Ετσι άρχισα να τους μιλάω για τα Πρώτα Εθνη του Καναδά και πόσο σημαντικοί είναι για την κληρονομιά μας οι αυτόχθονες της χώρας, Ινδιάνοι, Εσκιμώοι...

Δεν τους μίλησα όμως μόνο για Ιστορία, πολέμους και συγκρούσεις, προβλήματα του παρελθόντος, αλλά και για τη σημερινή πραγματικότητα των Πρώτων Εθνών, πώς ζουν, τι αντιμετωπίζουν, τι διεκδικούν. Γιατί είναι κι αυτά στοιχεία κεντρικά της ζωής στον Καναδά.

• Δεν υπήρχε όμως και κάποιος αυτόχθων του Καναδά στον θίασο να σας συνδράμει.

Φυσικά και δεν υπάρχουν στο Θέατρο του Ηλιου ηθοποιοί που να ανήκουν στα Πρώτα Εθνη του Καναδά, γαλλική θεατρική ομάδα είναι και μάλιστα με λίγους καθαρόαιμους Γάλλους. Οι περισσότεροι είναι είτε πρόσφυγες (από το Αφγανιστάν και άλλα μέρη με πολέμους) είτε έρχονται από όλο τον κόσμο, τη Χιλή, το Ιράκ...

Σκέφτηκα όμως ότι ακριβώς αυτό είναι που έχει ενδιαφέρον για την παράσταση που είχα στο μυαλό μου. Πιθανότατα αυτοί θα καταλάβαιναν, θα σχετίζονταν αμέσως με πολλά από τα προβλήματα των αυτοχθόνων του Καναδά διαμέσου των αιώνων.

Nα παραδεχτώ όμως ότι δεν μου έφτανε αυτό. Σκέφτηκα ότι θα ήταν χρήσιμο να πάρω μαζί μου στον Καναδά τους ηθοποιούς του Θεάτρου του Ηλιου, να καταλάβουν μόνοι τους και από κοντά πώς έχουν τα πράγματα με τους αυτόχθονες. Το κάναμε το ταξίδι, πήγαμε σε όσα περισσότερα μέρη μπορούσαμε, κυρίως στη Δύση, τα μέρη που ζούσαν τα Πρώτα Εθνη.

• Ησαστε δηλαδή λιγάκι υποψιασμένος και σε κάποια εγρήγορση; Περιμένατε αντιδράσεις από αυτόχθονες;

Δεν περίμενα αντιδράσεις. Ομως η διαδικασία του «Kanata» ήταν από την αρχή πολύ σύνθετη και για μένα, γεμάτη αντιφάσεις. Ενιωθα βέβαια ότι έχω το δικαίωμα να πω ιστορίες για άλλους λαούς και πολιτισμούς.

Αυτό άλλωστε δεν κάνει το θέατρο, αυτή δεν είναι η φύση του, να προσπαθεί να καταλάβει τον Αλλο με το να είναι ο Αλλος, με το να παίζει τον Αλλο και να παίρνει τη θέση του; Την ίδια στιγμή όμως είχα και μεγάλη κατανόηση για αυτούς, που, όπως οι αυτόχθονες του Καναδά, είναι μπουχτισμένοι και εξοργισμένοι με τους ανθρώπους που λένε την ιστορία τους.

Τους έχουν απεικονίσει με τόσο διαφορετικούς τρόπους, που οι ίδιοι δεν είχαν στην πραγματικότητα ποτέ τη δυνατότητα και ευκαιρία να μιλήσουν για τους εαυτούς τους. Καταλαβαίνοντας λοιπόν τη στάση τους, έβαλα αμέσως τον εαυτό μου σε περίεργη και δύσκολη θέση.

• Δεν διστάσατε πάντως να καταδικάσετε τότε τις ενέργειες των αυτοχθόνων ως «χτύπημα στην καλλιτεχνική σας ελευθερία». Δεν επιμένετε σ’ αυτή τη δήλωση;

Δεν χωράει συζήτηση ότι ήταν πλήγμα στην καλλιτεχνική μου ελευθερία. Είναι ένα παράδοξο που όλο και συχνότερα πια αντιμετωπίζουμε οι καλλιτέχνες, όχι μόνο στο θέατρο, αλλά και στο σινεμά και στη λογοτεχνία. Και δεν πρέπει να το παίρνουμε ελαφρά, αντίθετα είναι πολύ σοβαρό. Αναφέρομαι στo ερώτημα σε ποιο βαθμό επιτρέπεις στον εαυτό σου να δανειστεί για το έργο σου ιστορίες και εμπειρίες ζωής άλλων ανθρώπων και σε ποιο βαθμό τούς επιστρέφεις όσα σου έδωσαν.

Δεν ξέρω αν θυμάστε, τέλη ’70, αρχές ’80 , αυτό το τεράστιο κίνημα στη μουσική βιομηχανία, κυρίως στην Αγγλία, όπου οι ροκ σταρ, που ένιωθαν ότι χρωστούσαν πολλά στη μουσική της Αφρικής και άλλων χωρών του Τρίτου Κόσμου, αποφάσισαν κάτι να τους δώσουν πίσω με έσοδα από ηχογραφήσεις;

Ε, νομίζω ότι κάπως έτσι θα εξελιχθεί στο εξής η κατάσταση. Για κάθε πολιτιστική επιρροή που θα έχεις, θα υποχρεώνεις τον εαυτό σου να λέει: «Τα πρόσωπα που συνεισέφεραν στη δουλειά μου πρέπει να αποζημιωθούν με κάποιον τρόπο». Αλλά, στο τέλος τέλος, το μόνο πραγματικό και άξιο λόγου επιχείρημα στην τέχνη είναι το ίδιο το έργο. Πιστεύω ότι εγώ και το Θέατρο του Ηλιου κάναμε μια δουλειά δίκαιη και γεμάτη σεβασμό για τους αυτόχθονες του Καναδά.

• Μηπως η τέχνη αντιμετωπίζει πια ένα νέο κύμα λογοκρισίας, που δεν προέρχεται, όπως παλιά, από αυταρχικές ή συντηρητικές κυβερνήσεις, αλλά από δυναμικές ομάδες μειονοτήτων με σαφή ιδεολογία και πολιτική ορθότητα;

Συμφωνώ απολύτως ότι οι τάσεις λογοκρισίας και ελέγχου προέρχονται συχνά από την πλευρά της πολιτικής ορθότητας. Είχαμε συνηθίσει να φοβόμαστε την Ακρα Δεξιά, τώρα τέτοια προβλήματα έρχονται ολοένα και συχνότερα από την άκρα Αριστερά κλονίζοντας τον τρόπο που κάναμε μέχρι τώρα τη δουλειά μας.

Στον Καναδά σήμερα πολλοί άνθρωποι του θεάτρου δυσκολεύονται να κάνουν προγραμματισμό γιατί πολύ ακραίες φεμινιστικές ομάδες απαιτούν το καστ να είναι 50-50 άντρες-γυναίκες. Και λες, οκ, να είναι, αλλά εξαρτάται από το έργο! Οι άνθρωποι του θεάτρου ήταν και είναι οι μεγαλύτεροι σύμμαχοι των διαφόρων κοινωνικών κινημάτων, δεν μπορείς να τους στοχοποιείς, να τους πυροβολείς, είναι παράλογο.

Αυτό δεν μπορούσα να καταπιώ στην ιστορία με το «Kanata», ήμουν πάντα υπέρμαχος των ανθρώπινων δικαιωμάτων και έχω πολλές φορές συνεργαστεί με αυτόχθονες και ξαφνικά με «έδειξαν» σαν κάποιον που τους εκμεταλλεύεται. Με τοποθέτησαν στο αντίπαλο στρατόπεδο, ενώ ανήκουμε στο ίδιο.

• Ηταν εντυπωσιακός πάντως ο τρόπος που η Αριάν Μνουσκίν, γνωστή γυναίκα της Αριστεράς, στάθηκε στο πλευρό σας παίρνοντας ένα ρίσκο. Πώς το εξηγείτε;

Η Αριάν ζει σε μια κοινωνία, τη γαλλική, όπου το ζήτημα της «πολιτισμικής ιδιοποίησης» στην τέχνη είναι θέμα διαλόγου, αλλά δεν επιβάλλεται με τόσο βάναυσο τρόπο όπως στον Καναδά, που ως βρετανική αποικία είναι πιο ευαίσθητος σε τέτοια θέματα.

Οσο μεγαλύτερη πίεση ένιωθα από πολλές και διάφορες πλευρές, τόσο πιο κοντά μου στεκόταν η Αριάν, να με καθοδηγεί, να με βοηθάει να καταλάβω τι συμβαίνει, να βρω τη δική μου άποψη για το θέμα και να το αντιμετωπίσω. Ηταν πολύ υποστηρικτική και σε καλλιτεχνικό επίπεδο από τη στιγμή που αποφασίσαμε να προχωρήσουμε στην παράσταση με ό,τι οικονομικά μέσα μάς είχαν μείνει.

• Τελικά τι ακριβώς είναι το «Kanata» ως έργο, έχει στόρι, έχει χαρακτήρες; Και ποια είναι η πρόθεσή του, καυτηριάζει, ας πούμε, τις συνέπειες της αποικιοκρατίας;

Ξεκινήσαμε με την Αριάν έχοντας στο μυαλό μας ένα σχέδιο για μια πολύ μεγάλη παράσταση, διάρκειας έξι ωρών και σε τρία διαφορετικά μέρη, που θα έπιαναν 300 χρόνια καναδικής ιστορίας. Φυσικά μετά τη διαμάχη με τους αυτόχθονες, αναγκαστήκαμε να το περιορίσουμε, γιατί δεν είχαμε πια τα οικονομικά μέσα για τριλογία. Ετσι κάναμε μόνο ένα τμήμα, που αφορά τον σύγχρονο Καναδά.

Ειναι μια πολυσύνθετη ιστορία για σημερινούς ανθρώπους, αυτόχθονες και μη, που ζουν στη Δυτική ακτή, στο Βανκούβερ, τη σχέση τους με το αλκοόλ και τα ναρκωτικά, αλλά και με την εξαφάνιση αυτοχθόνων γυναικών. Στα τέλη του προηγούμενου αιώνα πολλές αυτόχθονες γυναίκες, οι περισσότερες πόρνες, κακοποιούνταν ή δολοφονούνταν και υπήρξε όντως ένας περιβόητος σίριαλ κίλερ, ο Ρόμπερτ Πίκτον.

Στην παράσταση χρησιμοποιούμε την ιστορία του Πίκτον σαν παράδειγμα και τη βλέπουμε μέσα από τα μάτια των λευκών, κυρίως ενός ζευγαριού Γάλλων καλλιτεχνών, που έρχονται να ζήσουν στο Βανκούβερ και συνειδητοποιούν το μεγάλο πρόβλημα με τις συνθήκες ζωής των αυτοχθόνων. Γιατί αυτό με ενδιέφερε κυρίως. Το πώς νιώθουν οι λευκοί για τους αυτόχθονες, το αν και πώς συμπάσχουν μαζί τους.

• Θα πάτε την παράσταση στον Καναδά;

Πρέπει να μας προσκαλέσουν κάπου, σε ένα φεστιβάλ για παράδειγμα, γιατί είναι μια μεγάλη παραγωγή. Αλλά στην πραγματικότητα λίγοι θα τολμούσαν να μας καλέσουν (γελάει).

• Ευτυχώς για μας έρχεστε όμως στην Ελλάδα.

Η Ελλάδα είναι σημαντική για έναν καλλιτέχνη που έρχεται από τον Καναδά, και ειδικά το Κεμπέκ, όπου έχουμε μια μεγάλη κρίση ταυτότητας. Ο Καναδάς είναι μια σχετικά νέα χώρα, μόνο 150 χρόνων, και έχει ακόμα δρόμο μέχρι να χτίσει μια γερή μυθολογία. Σ’ αυτό ένα πράγμα με βοηθάει, να επιστρέφω στις ρίζες μας. Ετσι κάτι με τραβάει στην Ελλάδα, μου αρέσει να προσπαθώ να καταλάβω πώς η κληρονομιά σας επηρεάζει τη σύγχρονη πραγματικότητα.


info: Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Σάββατο και Δευτέρα στις 9 μ.μ., Κυριακή στις 7 μ.μ.

ΘΕΑΤΡΟ
Από τα στενά της Αντισθένους σε όλη την Αθήνα
Ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, ελεύθερος από το άγχος του Φεστιβάλ Αθηνών, μπορεί να αφοσιωθεί πλήρως στην τέχνη του και στο θέατρό του, που όμως έχει γιγαντωθεί με συνεργασίες και συμπαραγωγές και παρουσία σε...
Από τα στενά της Αντισθένους σε όλη την Αθήνα
ΘΕΑΤΡΟ
Σεξ και πάθος για την Ντιράς
Από τη δεκαετία του '90 η Βρετανίδα σκηνοθέτις Κέιτι Μίτσελ κυριαρχεί στο ευρωπαϊκό θέατρο ανατρέποντας τις βασικές του πατροπαράδοτες συμβάσεις. Αυτές τις μέρες, που η θεατρική καρδιά της Ευρώπης χτυπάει στο...
Σεξ και πάθος για την Ντιράς
ΘΕΑΤΡΟ
Το θεατρικό κείμενο ξαναβρίσκει τη σημασία του
Καλλιτεχνική διευθύντρια του Φεστιβάλ «Αναλόγιο» η Σίσσυ Παπαθανασίου μας μιλά για τα μυστικά της φετινής διοργάνωσης. Μέχρι κι ένα... σενάριο του Καζαντζάκη θα δούμε σε μορφή περφόρμανς. Το φεστιβάλ, που...
Το θεατρικό κείμενο ξαναβρίσκει τη σημασία του
ΘΕΑΤΡΟ
«Η Φαίδρα είναι σύμβολο σαν τη Μέριλιν Μονρόε»
Από αύριο και για τρεις μέρες ο κορυφαίος Πολωνός σκηνοθέτης θα παρουσιάζει στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση την παράσταση «Phaedra(s)». Με πρωταγωνίστρια την Ιζαμπέλ Ιπέρ, γιατί, όπως μας λέει, ήθελε η ηρωίδα...
«Η Φαίδρα είναι σύμβολο σαν τη Μέριλιν Μονρόε»
ΘΕΑΤΡΟ
Γεύση από την ψυχή της Αγίας Πετρούπολης
Τρεις παραστάσεις του 10ου Διεθνούς Φεστιβάλ «Θεατρική σεζόν Αγίας Πετρούπολης» θα παιχτούν στο Εθνικό (ήδη τα εισιτήρια έχουν σχεδόν εξαντληθεί). Και εκτός από θεατρικό, οι Ρώσοι μάς δίνουν και μάθημα...
Γεύση από την ψυχή της Αγίας Πετρούπολης
ΘΕΑΤΡΟ
Η οικογένεια του Λιρ στην Αθήνα του 2016
Ο τίτλος «Young Lear» τα λέει και δεν τα λέει όλα γι' αυτό που θα δούμε. Ναι, έχουμε έναν νέο ηθοποιό, τον Μιλτιάδη Φιορέντζη, που παίζει τον ρόλο του γερο-βασιλιά. Από κει και πέρα όμως, ξεχάστε ό,τι ξέρατε....
Η οικογένεια του Λιρ στην Αθήνα του 2016

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας