Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τέσσερις ώρες με στόχο την κάθαρση

Εύη Σαουλίδου, «Αγαμέμνων» της Ιώς Βουλγαράκη

PATROKLOS SKAFIDAS
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τέσσερις ώρες με στόχο την κάθαρση

  • A-
  • A+
Τρεις άξιες σκηνοθέτριες του σύγχρονου θεάτρου, η Ιώ Βουλγαράκη, η Λίλλυ Μελεμέ, η Γεωργία Μαυραγάνη, με τρεις ξεχωριστές παραστάσεις, που η μια εφάπτεται στην άλλη, έδωσαν μια ολοκληρωμένη, συλλογική πρόταση με δυνατές στιγμές και ερμηνείες.

Δεν είναι πιθανόν ό,τι περιμέναμε ή ό,τι ευχηθήκαμε όταν πρωτοακούσαμε για την πρωτοβουλία του Εθνικού. Είχαμε στο μυαλό μια κοινή δεξαμενή έμπνευσης, εργασίας και γνώσης από τις τρεις σκηνοθέτριες του θεάτρου μας, που θα οδηγούσε τη συνεργασία τους σε ενιαία ερμηνευτική και σκηνική γραμμή.

Κι έτσι όπως προβλήθηκε από αυτή τη συνεργασία το στοιχείο ιδιαίτερα της «γυναικείας» παρουσίας στο τιμόνι, το ενδιαφέρον κατευθύνθηκε αυτόματα σε μια απόδοση που θα αναπτυσσόταν περισσότερο σε θέματα έμφυλης ταυτότητας (εξαιρετικά κρίσιμα στις σπουδές της σύγχρονης παραστασιολογίας), ειδικά όταν μιλάμε για αυτό το έργο, το κομβικό όσον αφορά τη μετακίνηση του ανθρωπολογικού άξονα από τη μητριαρχία στην πατριαρχία και στη θέσπιση του δίκαιου πάνω στη δεύτερη.

Δεν συνέβη λοιπόν ακριβώς αυτό στην παραγωγή του Εθνικού. Πρόκειται για τη συνάντηση τριών άξιων σκηνοθετριών του σύγχρονου θεάτρου μας, μια, ας πούμε, συλλογική κοινή έκθεση για κάθε ένα από τα μέρη της τριλογίας. Το κεντρικό θέμα στην παραγωγή του Εθνικού δεν είναι η τριλογία από τρεις σκηνοθέτριες, αλλά τρεις ξεχωριστές παραστάσεις που η μια εφάπτεται στην άλλη και συνεχίζει την αφήγηση της προηγούμενης στο ύφος της επόμενης.

«Ορέστεια» - Εθνικό Θέατρο - Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου

Αυτό για να βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους. Και κάτι ακόμη. Εφόσον οι τρεις διδασκαλίες δεν φαίνεται να προσέγγισαν την τριλογία «φεμινιστικά» (η μόνη γυναικεία γραφή που παραδέχομαι –όλα τα άλλα μου μοιάζουν εκ του πονηρού), το ότι είναι «γυναίκες» οι σκηνοθέτες έρχεται εκ των υστέρων ως μη καλλιτεχνικό και επομένως αδιάφορο στοιχείο ταυτότητας.

Και πώς θα ήταν δηλαδή αλλιώς; Μεταξύ τους οι τρεις σκηνοθέτριες διαφέρουν και ομοιάζουν όπως διαφέρουν και ομοιάζουν οποιοδήποτε τρεις άλλοι σκηνοθέτες στο πολύβουο θέατρό μας. Τώρα το ότι έχουν πράγματι μερικές καλές ιδέες για τη θέση της γυναίκας στα έργα που παρουσιάζουν δεν γίνεται επειδή είναι «γυναίκες» με ιδιαίτερες ευαισθησίες. Γίνεται μάλλον γιατί είναι έξυπνοι άνθρωποι.

Εχει ορισμένα πολύ θετικά στοιχεία ο «Αγαμέμνων» της Ιώς Βουλγαράκη και θα σταθώ αρχικά σε αυτά. Κατ’ αρχάς είναι από τις σπάνιες περιπτώσεις που αντιμετωπίζει το πρωτότυπο κείμενο καθ’ ολοκληρίαν και μια σε κατά μέτωπο επίθεση, χωρίς περικοπές για χάρη της «οικονομίας». Μπροστά στο σκηνικό πολυεργαλείο του Πάρι Μέξη, μια ξύλινη κατασκευή που θα μεταβληθεί στη συνέχεια της τριλογίας διαδοχικά σε παλάτι του Αργους, αεροστεγές κουκούλι μίσους και κωδωνοστάσιο ελπίδας, στήνεται μια μάσκα Αντρα-βασιλιά, διαβρωμένη από τα χρόνια μα ακόμη κυρίαρχη στον χώρο της.

Ο Χορός της Βουλγαράκη είναι ίσως ένας από τους πιο λεπτομερειακά μελετημένους Χορούς αρχαίου δράματος που είδαμε τα τελευταία έτη: βοηθάει βέβαια πως εδώ έχουμε ορισμένους από τους καλύτερους καρατερίστες μιας ολόκληρης γενιάς του θεάτρου μας μαζεμένους. Κι υπάρχει αληθινά στη στάση τους μια «καζαντζακική» αίσθηση: πολίτες με την πονηριά του ατομικισμού στο μάτι, ο καθείς και η καρεκλίτσα του, με καμώματα κοράκου και ευελιξία φιδιού.

Αφυλη Κλυταιμνήστρα

Και μετά βέβαια έρχεται η Κλυταιμνήστρα της Εύης Σαουλίδου. Είναι η ώρα που μια νέα σκηνοθέτρια, όπως η Βουλγαράκη, θέλει να αφήσει κάποιο ίχνος της στην ορχήστρα, έστω και με μια μικρή γρατσουνιά... Η Κλυταιμνήστρα της έχει αρνηθεί τα γυναικεία της χαρακτηριστικά (η φαλακρή φιγούρα είναι το φετίχ του φεμινιστικού θεάτρου), φοράει παντελόνια και είναι μικρή το δέμας. Το σημαντικό σε αυτήν δεν είναι πως είναι μια άφυλη, αυτοευνουχισμένη μορφή.

Το σημαντικό είναι πως η Κλυταιμνήστρα αποτελεί μια πολύ μοναχική ύπαρξη, πολύ διακριτή και κυρίως «αποκρουστική» στη θέα της. Ναι, αυτό που βαθιά αναρωτηθήκαμε όταν την είδαμε να μπαίνει στην ορχήστρα -«μα τι είναι τώρα αυτό»;- είναι η Κλυταιμνήστρα. Μια μορφή που επιλέγει να κουβαλά τη μνήμη σαν καρκίνο στο αίμα.

Ωραία σκέψη, μα για να εφαρμοστεί χρειάζεται ένα ποιητικό θέατρο που υπηρετείται από άκρη σε άκρη. Ούτε ο Φρουρός του Στέλιου Ιακωβίδη, ούτε ο Κήρυκας του Δημήτρη Γεωργιάδη, ούτε και ο Αίγισθος του Αλέξανδρου Λογοθέτη, στον σύντομο ρόλο του, μοιάζουν τόσο «ποιητικοί» από τη μεριά τους. Είναι μάλλον μια αισθητική ματιά στον κόσμο του αντρικού πολέμου, στην οποία συμμετέχει και η μουσική του Θόδωρου Αμπαζή. Και ο Αγαμέμνων του Αργύρη Ξάφη είναι πάλι μια ειρωνική απόδοση του βασιλιά που κουβαλά μέσα του περισσότερα από όσα δείχνει στο εξωτερικό του. Ο Ξάφης δίνει στον βασιλιά το μεγαλείο της ανθρώπινης μετριότητας.

Κάπως έτσι χτίζεται η σκηνή μεταξύ των συζύγων από τη σκηνοθέτιδα: με μεγάλα λόγια, ακόμα μεγαλύτερους ρόλους, και φανερή έλλειψη ειλικρινούς επαφής μεταξύ τους... Η Κασσάνδρα της Δέσποινας Κούρτη έρχεται για ακόμα μία φορά χωρίς στηρίγματα στη σκηνή. Εχει όμως αποκτήσει σπουδαία εμφάνιση από τον Πάρι Μέξη –και δεν εννοώ μόνο τη μάσκα της Πυθίας που ταιριάζει αρμονικά με τον βωμό στο κέντρο της ορχήστρας.

Είναι που όταν πρωτοβλέπει κανείς την «ξένη», με την ανατολίτικη εμφάνιση, νιώθει περιφρόνηση πριν καν τη γνωρίσει –και ακριβώς αυτός ο κουτός συσχετισμός όλων μας είναι εδώ το ζητούμενο… Ακόμα κι αν δεν συμφωνώ με την απόδοση της έκτασης από την ηθοποιό σαν να έχει πάθει λόξιγκα, στέκομαι στη συνάντηση της με τον Χορό. Εκεί όπου αποδόθηκε καθαρά και με τόση ενάργεια το ζήτημα -πάλι!- μιας γυναίκας ξεχωριστής όσο και απελπιστικά μόνης (άραγε να γνωρίζει η Κλυταιμνήστρα πόσα κοινά έχει με την αμίλητη ξένη;)

Γιάννης Νιάρρος, «Χοηφόρες» της Λίλλυς Μελεμέ

PATROKLOS SKAFIDAS

Οι «Χοηφόρες» δεν μπαίνουν ειρηνικά στην Ορχήστρα. Ερχονται από το βάθος και σπρώχνουν τους αναποφάσιστους γέρους του «Αγαμέμνονα» στο περιθώριο, ακολουθώντας τη μουσική συνοδεία του Σταύρου Γασπαράτου. Τα χρόνια πέρασαν και η Λίλλυ Μελεμέ αποφασίζει να δώσει ένα Αργος διαφορετικό, που αρχίζει στη βία να μοιάζει με εκείνους που το κυβερνούν. Ο Χορός των γυναικών είναι και τώρα κυρίαρχος, πιο λυρικός, σωματικός, εκφραστικός και πιο αγριεμένος από πριν. Η Ηλέκτρα της Μαρίας Κίτσου, κοντοκουρεμένη και συμπαγής, συναισθηματική και έντονη, τον έχει για βοηθό.

Το βάρος όμως πέφτει περισσότερο στον Ορέστη του Γιάννη Νιάρρου, που φοράει άσπρα, είναι νέος και άγουρος. Που απλώνεται ακόμα μόνο σε δύο διαστάσεις, το παρόν και το μέλλον, και αναζητεί εκείνη την τρίτη, το παρελθόν, που θα τον κάνει «άντρα»…

Τα δύο παιδιά αναγνωρίζονται με τα λόγια, κυρίως όμως με την αφή, το άγγιγμα και την ελάχιστη μνήμη της χαράς που τους έχει απομείνει. Την ίδια ώρα ο μόνος προ στιγμήν δραστικός ήρωας, ο βωβός Πυλάδης του Γιώργου Στάμου, απλώνει το μαύρο σάβανο γύρω γύρω και μεταβάλλει την παιδική συνάντηση σε κέντρο στρατηγικών αποφάσεων.

Η βασίλισσα Φιλαρέτη

Η παράσταση τρέχει μάλλον συμβατικά ώσπου έρχεται η ώρα κι αυτή η σκηνοθέτρια να αφήσει το ίχνος της στην Επίδαυρο με μια επιλογή από εκείνες που όπως λέγεται «σηκώνουν συζήτηση». Μετά τη συγκινητική λοιπόν είσοδο της Τροφού της Αγορίτσας Οικονόμου κι αφού ο Ορέστης έχει ξεπαστρέψει με χαρακτηριστική ευκολία τον αντιπαθητικό Αίγισθο του Γιώργου Χρυσοστόμου, έχει φτάσει η στιγμή να σταθεί μπροστά στην Κλυταιμνήστρα… Οχι.

Το σωστό είναι να πούμε: να αντικρίσει για πρώτη φορά μετά από χρόνια τη μάνα του. Και ποια είναι αυτή; Η βασίλισσα της Φιλαρέτης Κομνηνού είναι πια αγνώριστη, ηθικά διεφθαρμένη και εσωτερικά φθαρμένη από τις καταχρήσεις της. Είναι όμως ακόμα κι έτσι η τρίτη διάσταση που λείπει στον Ορέστη, η διάσταση που δεν έρχεται μόνο από έναν χαμένο πατέρα αλλά και από μια χαμένη μητέρα. Ορέστης του Αγαμέμνονος, ναι. Αλλά και Ορέστης της Κλυταιμνήστρας…

Κι έτσι η Κλυταιμνήστρα απλά, εύκολα, τον «καταβάλλει». Ο Ορέστης πέφτει στην αγκαλιά της μόνης μητέρας η οποία μπορεί να του δώσει την υπαρξιακή ειρήνη που του λείπει. Ή μήπως όχι; Αυτή θα του βάλει στα χέρια το ξίφος που θα τον οδηγήσει στην τελική πράξη της ίδια της δολοφονίας της! Σημείο αγάπης λοιπόν ή αφετηρία της κάθαρσης; Οπως και να ’ναι, πρόκειται για μια στιγμή υψηλής υπαρξιακής συνείδησης από τη Μελεμέ. Ο Ορέστης απομένει με ένα σάβανο στα χέρια, με μια πράξη δική του, που αρχίζει να τυλίγεται απειλητικά γύρω του σαν φίδι.

Νίκος Μάνεσης, «Ευμενίδες» της Γεωργίας Μαυραγάνη

PATROKLOS SKAFIDAS

Φτάνουμε έτσι στις «Ευμενίδες» της Γεωργίας Μαυραγάνη… Μάλλον πηδάμε προς αυτές, γιατί το ύφος εδώ είναι πολύ διαφορετικό. Η Μαυραγάνη υπηρετεί ένα θέατρο χορικότητας, αφηγηματικό και μεταδραματικό. Δεν τη νοιάζει ο θεατρικός «ρόλος» (ο δε «χαρακτήρας» την αφήνει παντελώς αδιάφορη) και στον νου της δεν έχει τόσο μια απόδοση, όσο την ερμηνεία του κειμένου.

Για τη Μαυραγάνη οι «Ευμενίδες» γίνονται αισθητές σαν ένα λειτουργικό δράμα, ένα μεσαιωνικό Μυστήριο με τους όρους τους αρχαίου δράματος. Είναι ακόμα μια τελετή όπου καλούνται νεκροί και ζώντες για να κατανοήσουν το νόημα της κοινής ιστορίας τους. Ετσι, οι «Ευμενίδες» εξ αρχής τίθενται μέσα από ένα πρίσμα κατανόησης που δίνει τίτλους σε επιμέρους Επεισόδια. Το αισχυλικό κείμενο συνδέεται με ρήσεις της Βίβλου και η δραματουργική προσέγγιση του Δημοσθένη Παπαμάρκου οδηγεί το πρωτότυπο σε μια εγγύτερη αίσθηση αλλά και σε ένα ειδικό βάρος για το σύγχρονο κοινό.

Λύτρωση και ελευθερία

Είναι νομίζω το σημείο που η παραγωγή φτάνει στην Εξοδό της. Στην εκβολή της «Ορέστειας» όλοι οι προηγούμενοι ήρωες εμφανίζονται σαν βουβά πρόσωπα και παίρνουν σιωπηρά μέρος στην επιμνημόσυνη δέηση. Δεν είναι ο θεός που δικαιώνεται, αλλά ο άνθρωπος, ο Ορέστης, ο ένας και οι πολλοί, που κουβαλά το βάρος της λύτρωσης και το βρίσκει τελικά στο θαύμα της συμφιλίωσης. Οι «Ευμενίδες» τελειώνουν αναπέμποντας ένα βροντερό «Χαρείτε!», σαν το πρώτο βήμα για τη μελλοντική σωτηρία του ανθρώπου από τον Ανθρωπο.

Ενας ποταμός που ξεκίνησε πριν από τέσσερις ώρες με ένα βασανισμένο ανθρωπάκι να μας λέει τα βάσανά του από τις κορυφές του Πύργου, λήγει τώρα με θεούς και δαίμονες συμφιλιωμένους, με τον Ορέστη λυτρωμένο και ελεύθερο, και τον Ανθρωπο να έχει θέσει θεσμούς Ειρήνης εκεί που κάποτε λυσσομανούσε ο δαίμονας της εκδίκησης.

Το Εθνικό αποφάσισε να δείξει τη συλλογική «Ορέστεια» στην περιοδεία του απλωμένη σε όλες, και τις τέσσερις ώρες της, αλλά και κομμένη «στα δύο», με το κενό μίας μέρας να μεσολαβεί μεταξύ «Αγαμέμνονα» και των υπόλοιπων δραμάτων. Θα πρότεινα να ξεκουραστείτε κάποιο μεσημέρι και να τη δείτε ακέραια. Κάποιες φορές η βάσανος της συμμετοχής είναι αναπόσπαστο μέρος του θεατρικού βιώματος.

ΘΕΑΤΡΟ
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
Η ατυχέστερη καλλιτεχνική στιγμή του φετινού καλοκαιριού στο κατάμεστο αργολικό θέατρο είχε μια αληθινή ηρωίδα, τη μεγάλη ηθοποιό που τιτάνια σήκωσε στους ώμους της, με επαγγελματισμό και αγάπη για το ελληνικό...
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
ΘΕΑΤΡΟ
Ο Αριστοφάνης στη νέα εποχή του θεάτρου μας
Βρισκόμαστε, καθώς φαίνεται, στον δρόμο για τη δημιουργία μιας νέας αριστοφανικής παράδοσης στον τόπο μας. Το φανερώνει αυτό όχι μόνο η αλυσίδα παραστάσεων που προσεγγίζουν τον αρχαίο κωμωδιογράφο με φρέσκια...
Ο Αριστοφάνης στη νέα εποχή του θεάτρου μας
ΘΕΑΤΡΟ
Το απόλυτο sold out στην Επίδαυρο
Μυστήριο και αποκάλυψη τυλίγουν την απόδοση της τραγωδίας «Οιδίπους» που σκηνοθετεί εξαιρετικά πρώτη φορά ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης ο οποίος παλιότερα έπαιξε τον κεντρικό ρόλο. Αριστουργηματική η ερμηνεία...
Το απόλυτο sold out στην Επίδαυρο
ΘΕΑΤΡΟ
Ο πόλεμος αφήνει μόνο τα κόκαλα των παιδιών σε μια λάρνακα
Το πολύ ενδιαφέρον και αμοιβαία επωφελές μνημόνιο συνεργασίας του Εθνικού με τον ΘΟΚ εγκαινιάστηκε με μια διπλά συμβολική παράσταση στην Επίδαυρο. Οι «Ικέτιδες» του Ευριπίδη είναι βέβαια ακριβοθώρητες στο...
Ο πόλεμος αφήνει μόνο τα κόκαλα των παιδιών σε μια λάρνακα
ΘΕΑΤΡΟ
Σαμπανιζέ βραδιά ονείρου και φαντασίας
«Ποιητικός Αριστοφάνης» σε ζεστό ακροατήριο από τον Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο, μια παράσταση γεμάτη σάτιρα και διασκέδαση, πάνω στην εξαιρετική νέα μετάφραση του Παντελή Μπουκάλα και μουσική από τον Νίκο Κυπουργό....
Σαμπανιζέ βραδιά ονείρου και φαντασίας
ΘΕΑΤΡΟ
Μνημειακή «Ηλέκτρα»
Ο Θάνος Παπακωνσταντίνου στάθηκε στην Επίδαυρο επίγονος και διάδοχος και έστησε μια καθηλωτική παράσταση, με επιβλητικούς ηθοποιούς και έναν σπουδαίο Χορό που επιβάλλει ένα χαρακτήρα λευκού μυστηρίου.
Μνημειακή «Ηλέκτρα»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας