Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το γέλιο ενός παλιάτσου, η κραυγή ενός βασιλιά
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το γέλιο ενός παλιάτσου, η κραυγή ενός βασιλιά

  • A-
  • A+
Το αριστουργηματικό μυθιστόρημα του Φραντς Κάφκα μεταφέρεται στη σκηνή σε σκηνοθεσία του Ορέστη Τάτση, βάζοντας τους θεατές στο κέντρο της καφκικής κοσμολογίας και αγγίζοντας το «θέατρο του παραλόγου».

Ακολουθώντας το πνεύμα των προηγούμενων αναζητήσεων του σκηνοθέτη Ορέστη Τάτση, θα πρέπει να αντιληφθούμε κι αυτήν την παράσταση του «Πύργου» στον Κεραμεικό ως μέρος μιας γενικότερης πνευματικής συζήτησης.

Ξεκινώντας από μια ρήση του Καστοριάδη για τον «Πύργο» (ως πιθανόν το μόνο βιβλίο στο οποίο ρινίσματα του γνωστού κόσμου αρκούν για να συνθέσουν ένα δεύτερο, ανοίκειο σύμπαν), ο σκηνοθέτης μαζί με τη δραματουργό Ελσα Ανδριανού προχωρούν σε μια μεταφορά του Κάφκα, που από τη μια αγγίζει το «θέατρο του παραλόγου», ενώ από την άλλη βαθαίνει στη ερμηνεία της καφκικής κοσμολογίας.

Το περίεργο βέβαια με τον «Πύργο» είναι πως εξαρχής έδωσε -περισσότερο από τα άλλα κείμενα του συγγραφέα- πρόσφορο υλικό για το θέατρο.

«Ο Πύργος» - Σύγχρονο Θέατρο

Περίεργο, γιατί όσοι έχουν πρόσφατη τη νουβέλα θα θυμούνται πως πρόκειται για το πιο «βαρύ» από τα έργα του, δύσθυμο ακόμα και για τον δημιουργό του, ημιτελές και αφόρητα στατικό, σαν να παραδίδεται και το ίδιο στην αίσθηση ματαίωσης που αφηγείται στις σελίδες του. Κι ωστόσο, ακόμα κι έτσι, έχει καθώς φαίνεται ορισμένα κρυφά χαρακτηριστικά που ωθούν τη γραφή να ξεκολλήσει από το χαρτί και να δανειστεί ύλη από τον κόσμο του θεάτρου.

Το πρώτο από αυτά έχει να κάνει με το γεγονός πως, σε αντίθεση με τα άλλα έργα του Κάφκα, ο «Πύργος» μοιάζει να επεκτείνεται σε θέματα ανθρώπινα και ο ήρωάς του, ο άμοιρος χωρομέτρης Κ., μοιάζει να εμπλέκεται σε καταστάσεις καταρχάς πιο εύληπτες και μεταδόσιμες στον καθένα.

Ο δεύτερος ωστόσο, και ίσως πιο ουσιαστικός, λόγος σχετίζεται με την αρχιτεκτονική του «Πύργου». Υπάρχει μια χωροταξία του κόσμου που παραπέμπει από μόνη της στο θέατρο: ένα κάστρο από τη μια πλευρά και ένα χωριό από την άλλη.

Κι ωστόσο η διαδρομή από το έναν χώρο στο άλλο ούτε απλή είναι, ούτε απλά «παραβολική»: ο ένας χώρος μπορεί να σημαίνει για τον άλλο τον δαίδαλο της εξουσίας, το τοτέμ της αρχής, το απατηλό κέντρο του συστήματος, το αέναο κυνήγι του νοήματος, τη χαοτική εξέλιξη του κοινωνικού ελέγχου, το διάκενο μεταξύ φυσικής και μεταφυσικής… Ορεξη να ’χει κανείς και μπορεί πάνω στην απλή ιστορία τού Κ. να χτίσει τους δικούς του Πύργους...

Φοβάμαι πως θα την πατήσει κι αυτός στο τέλος, όπως ο ήρωάς μας... Θα μείνει πάντα στα περίχωρα μεταξύ κολαούζων και αγγελιοφόρων του «νοήματος», χωρομέτρης της σκιάς του. Δεν νομίζω πως υπάρχει κάτι στον Πύργο που «απαντιέται»… Ο Πύργος υπάρχει μόνο για όσο τον κοιτάζεις από μακριά και αγωνίζεσαι να τον φτάσεις, όπως το τέλος του ουράνιου τόξου. Προχωράς κι ανακαλύπτεις πως στέκεσαι πάντα στο ίδιο σημείο.

Είναι –πιθανόν– μια μοναδική και αληθινά μεγάλη ανακάλυψη εκ μέρους του Κάφκα, που καθορίζει τα όρια της ανθρώπινης γνώσης και το τέλος των αναλύσεών μας: οι δρόμοι της ερμηνείας μας χάνουν από κάποιο σημείο και μετά τον προσανατολισμό και την ευθυγράμμιση, γίνονται δαιδαλώδεις και φαύλοι. Η ζωή μοιάζει τότε με άσχημο παιχνίδι, με ρόλους αλλά και όρους που επιθυμείς να τελειώσουν αλλά όχι και να αποφύγεις.

Κι ας μην ξεχνάμε πως στον Πύργο δεν χρειάζεται «χωρομέτρης». Ο χωρομέτρης είναι ο προπομπός της εξέλιξης -και εδώ ούτε όρεξη για εξέλιξη υπάρχει, ούτε μπορεί να χτιστεί ποτέ κάτι το νέο. Αυτή η ακινησία, η αίσθηση της αιώνιας σταθερότητας είναι ό,τι ο σύγχρονος άνθρωπος σιχαίνεται όσο και επιθυμεί κατά βάθος. Αυτό που έχει, θέλει να αποφύγει και που όμως νιώθει πως ίσως είναι το φάρμακο της ασθένειάς του. Για να αντιληφθούμε άλλωστε τι σημαίνει ο Πύργος για τον Κ. δεν χρειάζεται να κοιτάμε προς εκεί. Πρέπει να μάθουμε κι από πού ο Κ. έρχεται.

Εδώ κάπου βρίσκεται η γραμμή διδασκαλίας του Πύργου από την ομάδα του Κεραμεικού. Ο Κ. ξεκινάει σαν ηθοποιός που δεν γνωρίζει ακόμα το έργο, που αναζητεί ατάκες, θυμίζοντας κάποιον που ζητά να αυτοσχεδιάσει όταν όλα είναι εξ αρχής συνταγμένα και ρυθμισμένα. Ψάχνει να βρει τον «Πύργο» για να συναντήσει μια σειρά από πρόσωπα-φιγούρες που ερμηνεύουν παραπάνω από έναν ρόλο ο καθένας. Αυτό το γκροτέσκ, άγριο θέατρο που τον περιβάλλει δεν μπορεί παρά να του προσφέρει την προσαρμογή του σε μια δύναμη αόρατη και σεβαστή, τη μακάρια περιφορά του γύρω από ένα ανόητο, παντοδύναμο και αύταρκες κέντρο.

Πρόκειται επομένως για κάτι παραπάνω από μια «θεατρική μεταφορά» του Πύργου -πρόκειται για την εν θεάτρω ερμηνεία του. Αυτό δικαιολογεί προφανώς ότι απουσιάζει εδώ το τυπικό καφκικό κλίμα, η χαρακτηριστική παγωμάρα τού μέσα και έξω τοπίου, η εκλέπτυνση της υπερευσθησίας στις περιγραφές και η αμείλικτη αργοπορία της εξέλιξης.

Στη θέση τους έχουμε μια Φάρσα που κι αν παραπέμπει στον Ιονέσκο και στον Μπέκετ, διεκδικεί το δικό της ίχνος: γρήγορες εναλλαγές σκηνών, τραχύτητα και αιφνιδιασμός, συνεχής ροή της μιας σκηνής στην επόμενη, εξπρεσιονιστική μονοκοντυλιά… Πάνω απ’ όλα: ο παράγοντας της μεταμόρφωσης, του παιχνιδιού και -γιατί όχι;- της βιρτουοζιτέ των ηθοποιών στις μεγάλες πόζες, στα γκέστους, στις αλλαγές της μάσκας. Ομοια και το σκηνικό του Κωνσταντίνου Ζαμάνη αποδίδει με μια σειρά ντέξτερ το αρχειοτάξιο πριν αυτό γίνει δωμάτιο, τείχος, φυλακή...

Υπάρχει εδώ μια σοβαρή υπενθύμιση. Η ίδια αίσθηση της άκρης του κόσμου υπάρχει και στο θέατρο βέβαια. Μόνο που το θέατρο έχει αναπτύξει δικούς του τρόπους για να μεταβάλει το άγχος και τη ματαίωση σε ρυθμό, δίνοντας την απάντηση στο γέλιο ενός παλιάτσου και στην κραυγή ενός βασιλιά.

Αν και ο Νίκος Γιαλελής δεν έχει το τυπικό σουλούπι καφκικού ήρωα, μεταφέρει στην ερμηνεία του την απορία και τον θυμό του Κ., την έλξη και απώθησή του προς τον «Πύργο». Ο δικός του Κ., όπως ο υπηρέτης του, καθορίζεται κι αυτός από έναν εσωτερικό διπολισμό.

Οι υπόλοιποι ηθοποιοί παίζουν από δύο και τρεις ρόλους ο καθένας, σε ένα παιχνίδι που μοιάζει άγριο και χαριτωμένο: ο Δημήτρης Μηλιώτης ερμηνεύει τον Σβάρτσερ και τον Βαρνάβα, ο Ιάκωβος Μηνδρινός τον ρόλο των δύο βοηθών αλλά και του Μπίργκελ, η Σεμίνα Πανηγυροπούλου τη Φρίντα και την Αμαλία, η Ναταλία Στυλιανού τις δύο ξενοδόχες, η Λυγερή Ταμπακοπούλου την Ολγα και την Πέπη. Ολες ιδιαίτερα μελετημένες ερμηνείες. Στέκομαι όμως ιδιαίτερα στον Αρη Τρουπάκη, που παίζει τον μπαλαντέρ αυτής της φάρσας σαν Κοινοτάρχης, Δάσκαλος, Μόμους και Ερλάνγκερ! Μια πιο προσεκτική ματιά θα αποδείξει ότι δεν είναι μόνο ζήτημα ρόλων. Πρόκειται για την κατάληψη από το θέατρο της πραγματικότητας, για την επιβολή σε αυτήν των δικών του κανόνων.

Αυτή η απόδοση του Πύργου θα μπορούσε να λέγεται λοιπόν «η Φάρσα του χωρομέτρη κυρίου Κ. όταν επισκέφτηκε τον Πύργο». Μοιάζει μικρή; Προφανώς δεν έχουμε καταλάβει ακόμη πως η φάρσα λειτουργεί κάποτε και ως καταπέλτης.

ΘΕΑΤΡΟ
Ο καλύτερος Τσέχοφ των τελευταίων χρόνων
Με μια ομάδα δεμένη που αποδίδει τα μέγιστα, η Μαρία Μαγκανάρη έστησε μια εξαιρετική παράσταση, ζητώντας από τους θεατές να δουν πίσω από τους ρόλους ανθρώπους και πίσω από τους κανόνες όρους ζωής.
Ο καλύτερος Τσέχοφ των τελευταίων χρόνων
ΘΕΑΤΡΟ
Στον κόσμο των κωφών και του έρωτα
Ο Τάκης Τζαμαργιάς δίνει ζωή σε όσα «εκστομίζονται» και σε όσα σιωπούν εγκλωβισμένα στο σώμα των ηθοποιών στο υπέροχο βρετανικό έργο της Νίνα Ρέιν, όπου ξεχωρίζει η ερμηνεία του Μάνου Καρατζογιάννη στον ρόλο...
Στον κόσμο των κωφών και του έρωτα
ΘΕΑΤΡΟ
Πώς ο Περλέγκας ανανέωσε τον Πιραντέλο
​Αξίζει να στρέψουμε την προσοχή μας στην παράσταση του Γιάννου Περλέγκα στο Θέατρο Τέχνης όχι τόσο γιατί είναι μια αναντίρρητα «επιτυχημένη», όσο γιατί είναι μια καλλιτεχνικά γενναία πρόταση. Φέτος ειδικά,...
Πώς ο Περλέγκας ανανέωσε τον Πιραντέλο
ΘΕΑΤΡΟ
Ενας σοφός έφηβος αποκαλύπτει την τρέλα των μεγάλων
Η παράσταση του Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου με την «οσκαρική» ερμηνεία του Γιάννη Νιάρρου, που μας κλείνει στον κόσμο του «αυτιστικού» Κρίστοφερ, αποδεικνύει πως στο θέατρο ό,τι αγγίζουμε στον Αλλον είναι η μορφή μας
Ενας σοφός έφηβος αποκαλύπτει την τρέλα των μεγάλων
ΘΕΑΤΡΟ
Το πεντάμορφο τέρας
Ο Δημήτρης Λάλος σκηνοθετεί μοναδικά και έξυπνα ένα έργο σε δύο επίπεδα θέλοντας να παρουσιάσει την τραγικότητα στην καθημερινότητα ενός ανθρώπου με χιούμορ, δίνοντας έμφαση στις κοινωνικές σχέσεις και στη...
Το πεντάμορφο τέρας
ΘΕΑΤΡΟ
Μια γενιά αφοπλισμένη από το όνειρο
Στο έργο της Λούλας Αναγνωστάκη με τη σκηνοθετική ματιά του Μάνου Καρατζογιάννη μπορούμε να αισθανθούμε πως κάτι δεν πάει καλά και να ανησυχούμε. Η αγία ελληνική οικογένεια διαλύεται και στον πάτο ζει μια...
Μια γενιά αφοπλισμένη από το όνειρο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας