Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μαζί στη σκηνή Ακαδημία Αθηνών και Εθνικό Θέατρο
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μαζί στη σκηνή Ακαδημία Αθηνών και Εθνικό Θέατρο

  • A-
  • A+
Δύο από τους σημαντικότερους πνευματικούς φορείς στην Ελλάδα ενώνουν για πρώτη φορά τις δυνάμεις τους σ’ ένα ερευνητικό έργο. Τη χαμένη στο μεγαλύτερο μέρος της τριλογία του Αισχύλου «Μυρμιδόνες», «Νηρηίδες», «Φρύγες», εμπνευσμένη από το έπος της Ιλιάδας. Τόπος συνάντησης των δύο οργανισμών είναι η Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου.

Το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής και Λατινικής Γραμματείας της Ακαδημίας Αθηνών συναντά τη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου με ειδικό αντικείμενο μια χαμένη στο μεγαλύτερο μέρος της τριλογία του Αισχύλου, η οποία όμως βασίζεται σε προγενέστερο, πλήρως σωζόμενο υλικό, την Ιλιάδα.

Ο Νίκος Μανουσάκης, μεταδιδακτορικός ερευνητής στον Τομέα Κλασικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ αλλά και ως επιστημονικός συνεργάτης στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής και Λατινικής Γραμματείας της Ακαδημίας Αθηνών, δούλεψε με τους τριτοετείς σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου. Τα μαθήματα σταδιακά μετεξελίχτηκαν σε σεμινάριο. Στη συνέχεια άρχισαν οι πρόβες στη σκηνή και τον Ιούνιο η παράσταση θα παρουσιαστεί στο «Ειρήνη Παππά», ενταγμένη στις πτυχιακές εξετάσεις των σπουδαστών.

Η συγκεκριμένη αισχύλεια τριλογία δεν σώζεται. Ωστόσο, σώζονται αποσπάσματα των έργων («Μυρμιδόνες», «Νηρηίδες», «Φρύγες»), αλλά και μια σειρά από μαρτυρίες για το περιεχόμενό τους – γεγονός που επιτρέπει να αντιληφθούμε σε ποια στοιχεία στάθηκε ο Αισχύλος στη σύνθεσή του. Το υλικό αυτό (οι ραψωδίες της Ιλιάδας, τα αποσπάσματα του Αισχύλου και οι αρχαίες μαρτυρίες) βρίσκεται στο κέντρο της συνεργασίας της Ακαδημίας Αθηνών με το Εθνικό Θέατρο, για τη φιλολογική και σκηνική διερεύνηση της αισχύλειας τριλογίας.

Για τη σύνθεση του κειμένου που προέκυψε στη διάρκεια του πρότζεκτ χρησιμοποιείται η μετάφραση της Ιλιάδας του Δ. Ν. Μαρωνίτη. Η μετάφραση των αποσπασμάτων του Αισχύλου είναι του υπεύθυνου του έργου από την πλευρά του Κέντρου της Ακαδημίας, Νίκου Μανουσάκη, ο οποίος αυτόν τον καιρό είναι φιλολογικός σύμβουλος του Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη στον «Οιδίποδα Τύραννο» που θα παρουσιαστεί το καλοκαίρι στην Επίδαυρο.

«Η συναίνεση στη συνεργασία, τόσο από την Ακαδημία όσο και από το Εθνικό Θέατρο, έγινε ύστερα από έναν δόκιμο προβληματισμό», λέει ο Νίκος Μανουσάκης. «Kαι οι δύο φορείς φέρουν έναν σαφή κώδικα τον οποίο υπερασπίστηκαν, ωστόσο έδωσαν χώρο και χρόνο για να δοκιμάσουμε, να πειραματιστούμε. Η Ακαδημία επιζητά να επαναπροσδιορίσει τη θέση της στον ερευνητικό και εκπαιδευτικό χάρτη ως ζωντανό κύτταρο.

Κι αυτή η παιδαγωγική διάσταση κάνει ενδιαφέρουσα τη συνεργασία. Το Εθνικό Θέατρο διεκδικούσε από την πλευρά του η πρόταση να μην περιοριστεί σε “ακαδημαϊκά” χαρακτηριστικά. Το γεγονός ότι έχω εργαστεί στη θεατρική πράξη έπαιξε ρόλο. Πρόκειται λοιπόν για κίνηση ανοίγματος της Ακαδημίας, μια προσπάθεια επικοινωνίας με άλλους θεσμικούς χώρους, ερευνητικούς φορείς. Μακάρι να συνεχιστεί στο μέλλον, ν’ ανοίξει ο δρόμος για επόμενες συμπράξεις».

Αλλά είναι εφικτή η ανασύνθεση της τριλογίας όταν έχουν σωθεί μόνο εκατό στίχοι και από τις τρεις τραγωδίες; Το κείμενο πόσο κοντά μπορεί να είναι στο χαμένο πρωτότυπο; Και πώς μπορεί να είναι παραστάσιμο, ενδιαφέρον προς το κοινό κι όχι μια φιλολογική πραγματεία που απευθύνεται στους ειδικούς; Προβληματισμοί που «αίρονται» εφόσον το πεδίο πειραματισμού είναι αυτό της εκπαίδευσης, η Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου.

«Ανέλαβα το διασκευαστικό μέρος, τη σκηνοθεσία ο Αρης Τρουπάκης, δάσκαλος των παιδιών, και ο Καμίλο Μπετανκόρ την κίνηση», λέει ο Νίκος Μανουσάκης. «Μ’ έναν τρόπο δουλέψαμε όπως και ο Αισχύλος όταν διασκεύαζε την Ιλιάδα. Το ίδιο υλικό που είχε εκείνος μπροστά του είχαμε και εμείς. Προέκυψε ένα ενδιαφέρον κείμενο, τολμώ να πω εντελές.

Τα τρία έργα είναι περιορισμένα σε σχέση με το αρχαίο – χωρίς τα λυρικά μέρη βέβαια. Συνεργαστήκαμε απρόσμενα καλά με τους σπουδαστές στα μαθήματα και αργότερα στις πρόβες. Εξ όσων γνωρίζουμε, ο πρώτος που μετέγραψε ποτέ για τη σκηνή ένα έργο άλλου λογοτεχνικού είδους, που δημιούργησε δηλαδή –με σύγχρονους όρους– μια παράσταση δραματοποιημένης λογοτεχνίας, ήταν ο Αισχύλος τον 5ο αιώνα π.Χ.

Ο ποιητής δραματοποίησε σε μια τριλογία το αρχαιότερο σωζόμενο σήμερα έπος, την Ιλιάδα, εστιάζοντας στις ραψωδίες που αφορούν ειδικά τις πράξεις και το πεπρωμένο του Αχιλλέα, όπως π.χ. ο θάνατος του αγαπημένου του Αχιλλέα Πάτροκλου, η επιστροφή του ήρωα στο πεδίο της μάχης έπειτα από μακρά αποχή, η ολοθυμική τελική συνάντηση Αχιλλέα και Πρίαμου, αναδεικνύοντας έτσι τις εγγενώς δραματικές πτυχές του έπους».

Από πού αντλούνται οι αρχαίες μαρτυρίες πάνω στα συγκεκριμένα έργα που προστέθηκαν στο υλικό των σωζόμενων αποσπασμάτων και της Ιλιάδας από την οποία εμπνεύστηκε ο ποιητής;

«Για παράδειγμα, για το πρώτο έργο της τριλογίας εντοπίζουμε ένα σχόλιο στους "Βατράχους" του Αριστοφάνη, στην αψιμαχία μεταξύ Ευριπίδη και Αισχύλου όταν ο πρώτος κοροϊδεύει τον δεύτερο για τη στάση του Αχιλλέα: “Βάζεις τον Αχιλλέα να κάθεται σιωπηλός τόση ώρα”… Μας δίνει δηλαδή μια σημαντική λεπτομέρεια για τη σκηνοθεσία του Αισχύλου, στοιχείο ενδιαφέρον φιλολογικά αλλά και σκηνικά».

Τρία έργα βασισμένα στην ιστορία του Αχιλλέα, το ηρωικό πρότυπο μιας ολόκληρης εποχής. Ο Αχιλλέας, ως άνθρωπος που υποφέρει, θυμώνει, ερωτεύεται, συγχωρεί, διαχειρίζεται τον θάνατο του αγαπημένου του Πάτροκλου, επιστρέφει στη μάχη, παραδίδει με τα χέρια του το σώμα του Εκτορα στον πατέρα του, τον βασιλιά της Τροίας, τον Πρίαμο. Την τριλογία διατρέχει η ιδέα του σώματος. Τρία έργα, τρία σώματα: του Αχιλλέα, του Πάτροκλου, του Εκτορα.

«Πάνω στο σώμα εναλλάσσεται η αίσθηση της θνητότητας. Σώματα ρωμαλέα αλλά όχι απρόσβλητα. Οι Ελληνες διεκδικούν το σώμα του Αχιλλέα πίσω στη μάχη για να κερδίσουν τον πόλεμο, το σώμα του αγαπημένου Πάτροκλου πρέπει να σωθεί, το σώμα του Εκτορα πρέπει να παραδοθεί στον πατέρα του Πρίαμο από τα χέρια του ίδιου του φονιά, του Αχιλλέα. Αριστουργηματικές είναι οι σκηνές σχέσης μάνας-γιου. Η Θέτις με τον Αχιλλέα, το μοιρολόι της Εκάβης για τον δικό της γιο, τον Εκτορα.

Επίσης το σημείο όπου ο Φοίνικας, παιδαγωγός του Αχιλλέα, ικετεύει τον ήρωα να επιστρέψει στη μάχη: “Θα φύγω τώρα γιατί καμιά μουσική στα λόγια μου δεν είναι ικανή να σε πείσει”. Η λέξη “επωδός”, σαν μουσική και συγχρόνως σαν ένα ξόρκι. Σαν να του λέει “τα μάγια των λόγων μου δεν σε μεταπείθουν”. Αντίστοιχα έπη είχαν γραφεί πολλά. Η Ιλιάδα σώθηκε γιατί είχε δραματουργική δομή. Αν ο Σοφοκλής ήταν κορυφαίος δραματουργός, ο Αισχύλος υπήρξε μέγας ποιητής, μυαλό ανοιχτό κι αυτό φαίνεται στον τρόπο που χειρίζεται τον μύθο».

ΝΙΚΟΣ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ

«Οι τραγωδίες γράφτηκαν για να παρασταθούν»​​​​​​

• Πόσο διαφορετική είναι η προσέγγιση του φιλόλογου-μελετητή πάνω στο αρχαίο δράμα από εκείνη του σκηνοθέτη που εργάζεται πάνω στο έργο με στόχο να παρασταθεί; «Τα κείμενα είναι εντελέστατα, δεν χρειάζονται διορθώσεις, προσθήκες» ακούμε συχνά από τη μια πλευρά, «φιλολογικές εμμονές» αντιτείνουν οι άνθρωποι του θεάτρου που παλεύουν για ένα σκηνικό αποτέλεσμα.

Η διαφορά είναι χαοτική. Οταν ο φιλόλογος διαβάζει το πρωτότυπο ξεδιπλώνεται μπροστά του ξεκάθαρα η πρόθεση του ποιητή. Μην ξεχνάμε ότι οι τραγικοί έγραφαν μέσα σε μια δοσμένη φόρμα (Πρόλογος, Πάροδος, Επεισόδιο, Στάσιμο, Εξοδος). Μα ούτε οι παρηχήσεις είναι τυχαίες.

Ο Σοφοκλής παρηχεί το γράμμα «τ». («Τυφλός τα τ' ώτα τον τε νουν τα τ' όμματα ει»). Ο Ευριπίδης, στη «Μήδεια», το «σ», έτσι που είναι σαν ν’ ακούγεται συριγμός φιδιού. Ο μεταφραστής πρέπει να είναι αριστοτέχνης για να τα σώσει στη μετάφραση. Το διακρίνεις σε κάποιες μεταφράσεις του Βολανάκη. Είναι δύσκολο να μεταφέρεις την πλήρη αίσθηση του πρωτότυπου.

Οι άνθρωποι του θεάτρου έχουν μια καχυποψία ότι ο φιλόλογος θα «αστυνομεύσει» τον καλλιτέχνη προστατεύοντας την ιερότητα του κειμένου κ.λπ. Δεν λέω ότι αυτό δεν μπορεί να συμβεί, όμως είναι λάθος εξαιτίας αυτού του φόβου να αποκλείεις έναν κόσμο που μπορεί να συντρέξει τη δραματουργία προσφέροντας χρήσιμες πληροφορίες. Οι τραγωδίες γράφτηκαν για να διδαχτούν, για να παρασταθούν.

Ο θεατής δεν έχει ανάγκη ν’ ακούει τον φιλόλογο να μιλάει για το αρχαίο δράμα. Το ζήτημα είναι η παράσταση. Πώς ο άνθρωπος της σκηνής μένει ανοιχτός στις δονήσεις, πώς αφουγκράζεται τον κραδασμό, εκμεταλλεύεται τη δυναμική του πεδίου.

Είναι ανώφελο να υπερασπίζεσαι μονολιθικά την παρθενία των κειμένων, να στέκεσαι απέναντι ως ο επί γης εκπρόσωπος των τραγικών ποιητών. Μα ούτε και οι ίδιοι θα το ήθελαν αυτό. Ομως πρέπει να έχεις στέρεη άποψη του τι υπερασπίζεσαι με μια συγκεκριμένη επιλογή, να ξέρεις γιατί το κάνεις, με πόση πίεση το κάνεις ώστε να μη σπάσει και εκείνο και εσύ.

• Ωστόσο ισχύει πως τα κείμενα είναι ανοιχτά σε πολλές ερμηνείες. Εχουμε δει ακραίες διασκευές και σκηνοθετικές αναγνώσεις στο όνομα της πρωτοπορίας.

Για να παρουσιάσεις κάτι που έχει γεννηθεί αιώνες πριν, πρέπει να το φορτίσεις με τη δική σου ματιά. Δεν θα πετύχει κανείς τη σκηνοθεσία του Σοφοκλή, κι ίσως αυτό να μην έχει νόημα στις μέρες μας. Ξέρουμε πως οι παραστάσεις Μινωτή-Παξινού ήταν όσο πιο κοντά γινόταν στο κείμενο. Κι αυτό οδήγησε στη διαφορετική, νεωτεριστική όπως λέμε, προσέγγιση. Από την άλλη μεριά υπάρχει το πολύσημον του κειμένου που δίνει τη δυνατότητα να ανοιχτείς.

Το αν ο χορός φοράει στολές αστροναύτη ή αν θα κρέμεται από τα δέντρα, είναι διάσταση που δεν αφορά το κείμενο. Η ωραιότερη «Μήδεια» που έχω δει ώς τώρα ήταν χωρίς λόγια, του Δημήτρη Παπαϊωάννου.

Κι ενώ κανένα στόμα δεν άνοιγε, το κείμενο ήταν εκεί, το «άκουγες». Το ίδιο και στην «Αντιγόνη» του Λευτέρη Βογιατζή, ενός σκηνοθέτη που σεβάστηκε το κείμενο - η παράστασή του έδειχνε ότι γνώριζε την πρόθεση του Σοφοκλή, γνώριζε το έργο όχι απλώς λέξη λέξη αλλά γράμμα γράμμα. Παρ' όλα αυτά αναγνώριζες τη ροή του σκηνοθέτη μέσα στο κείμενο.

Κι όμως ήταν το έργο του Σοφοκλή, κυρίως στο μέρος των χορικών. Η ειδοποιός διαφορά, όπως κι αν ανεβάσεις το έργο, είναι να γνωρίζεις την πρόθεση του ποιητή. Κι αυτή φαίνεται στα εξάμετρα, στους αναπαίστους, στους διασκελισμούς.

Αλλιώς παραδέχεσαι πως παραγκωνίζεις την πρόθεση του ποιητή, πως δεν σ’ ενδιαφέρει αυτό που ήθελε εκείνος, είτε γιατί το βρίσκεις παλιακό είτε γιατί δεν μπορείς να το αντιμετωπίσεις ως έχει, και δηλώνεις τίμια ότι κάνεις κάτι με αφορμή το κείμενο. Σ’ αυτή την περίπτωση δεν κρίνεσαι γι’ αυτή σου την επιλογή αλλά για το καλό ή κακό αποτέλεσμα της παράστασης.

• Αλλά σ’ αυτά τα έργα αναγνωρίζεις κάθε φορά και το προσωπικό στοίχημα του σκηνοθέτη, του ερμηνευτή.

Κατά τη γνώμη μου το στοίχημα σε σχέση με το κείμενο και την παράσταση είναι να ελέγξει ο καλλιτέχνης τη ματαιοδοξία που έτσι κι αλλιώς υπάρχει. Πώς γίνεται να μη μιλάμε για την ερμηνεία της Παξινού ως Κλυταιμνήστρας αλλά για την Κλυταιμνήστρα μέσω της ερμηνείας; Αν το πιστέψεις μπορείς να το μεταβολίσεις.

Αλλά πρέπει να επιθυμεί ο ίδιος ο ηθοποιός να υπερασπιστεί την ποίηση του κειμένου. Αν δεχτείς ότι το κείμενο σε ξεπερνά, αν αποφασίσεις να το φωτίσεις ως αίνιγμα, δεν είναι καθόλου λίγο. Είναι θέμα πρόθεσης: επιθυμώ να φανεί το κείμενο ή εγώ μέσα από το κείμενο;

Ο Σπύρος Ευαγγελάτος θαύμαζε τα κείμενα -ακόμα και τα σημεία στίξης-, ήθελε να ακουστούν καθαρά. Φεύγοντας ο θεατής να έχει μπει στον κόσμο του έργου κι όχι του σκηνοθέτη ακόμα κι αν δεν είχε δει κάτι συγκλονιστικό, κάτι που ράγισε την καρδιά του.

• Υπάρχουν μεταφράσεις που προτίθενται να «βελτιώσουν» το πρωτότυπο;

Υπάρχουν, όπως και κάποιες που «δικαιωματικά» προσθέτουν έναν στίχο που όμως συνδέεται με το μεδούλι του έργου. Οπως του Γ. Χειμωνά στη «Μήδεια» όταν γράφει: «Αυτή είναι η τελευταία μου μέρα. Θα νυχτώσει και θα είναι πια για πάντα νύχτα». Οπως και οι παρατηρήσεις του Βολανάκη στον «Οιδίποδα», ένα έργο με κεντρικό ζήτημα αυτό που ο άνθρωπος προσπαθεί να κρύψει από τον εαυτό του. Αυτό που θα του διαφεύγει αιωνίως.

• Ο «ντετέκτιβ» Οιδίπους που αναζητώντας τον ένοχο οδηγείται τελικά στον εαυτό του.

Είναι η πρώτη αστυνομική ιστορία με σασπένς που γράφεται στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ενώ στα περισσότερα έργα έχουμε δίπολα, όπως Αντιγόνη-Κρέων, Δηιάνειρα-Ηρακλής, εδώ η σχέση είναι: Οιδίπους-Οιδίπους.

Εχει ισχύ η φράση «όποιος κι αν είναι ο φονιάς του Λαΐου θα πληρώσει». Στον αρχαίο πολιτισμό ο όρκος έχει την εξουσία να δημιουργεί μια κοσμική μοίρα. Οι όρκοι που αθέτησε ο Ιάσων, όπως λέει η Μήδεια, δεν είναι οι όρκοι που ανταλλάσσουμε εμείς σήμερα. Ενας κόσμος διερράγη όταν εκείνος τους καταπάτησε κι αυτό πρέπει να τακτοποιηθεί.

 

ΘΕΑΤΡΟ
«Μονάχα ένα κορίτσι υπάρχει σ' ολόκληρο τον κόσμο»
Ακόμα ένα μυθιστόρημα του παππού του, Μ. Καραγάτση, ανεβάζει ο Δημήτρης Τάρλοου μετά τη «Μεγάλη χίμαιρα». Με πρωταγωνιστή τον Γιάννη Στάνκογλου στον ομώνυμο ρόλο, τη νεαρή Θάλεια Σταματέλου στον ρόλο της αθώας...
«Μονάχα ένα κορίτσι υπάρχει σ' ολόκληρο τον κόσμο»
ΘΕΑΤΡΟ
«Η Επίδαυρος, ένα μάτι ανοιχτό στον ουρανό»
Ενας από τους σημαντικότερους δημιουργούς του θεάτρου στην Ευρώπη παρουσιάζει στις 17 και 18 Αυγούστου στην Επίδαυρο την τραγωδία του Σοφοκλή «Οιδίπους επί Κολωνώ». Ο Γιάννης Κόκκος έχει συνεργαστεί ως...
«Η Επίδαυρος, ένα μάτι ανοιχτό στον ουρανό»
ΘΕΑΤΡΟ
Ηλέκτρα που γεννά πολέμους
Την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή παρουσιάζει το Εθνικό Θέατρο την Παρασκευή και το Σάββατο στην Επίδαυρο, σε σκηνοθεσία Θάνου Παπακωνσταντίνου, στην πρώτη του δουλειά στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου.
Ηλέκτρα που γεννά πολέμους
ΘΕΑΤΡΟ
«Η χώρα σου είσαι εσύ ο ίδιος»
Μια «Αντιγόνη» που σχεδιάστηκε έτσι ώστε ο τόπος και οι άνθρωποί του να παίζουν τον βασικό ρόλο στον τρόπο προσέγγισής της θα δούμε στο Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Ντέλλα. Μας μιλά ο...
«Η χώρα σου είσαι εσύ ο ίδιος»
ΘΕΑΤΡΟ
«Κοντά στους αισχρούς τα αισχρά μαθαίνεις»
Η ηθοποιός που έχει δοκιμάσει επανειλημμένα τις δυνάμεις της στο αρχαίο δράμα δίπλα σε σπουδαίους σκηνοθέτες που πάλευαν εμμονικά με τα κείμενα, όπως ο Ανατόλι Βασίλιεφ και ο Λευτέρης Βογιατζής, πρωταγωνιστεί...
«Κοντά στους αισχρούς τα αισχρά μαθαίνεις»
ΘΕΑΤΡΟ
Ο μύθος των Ευμενίδων το ξημέρωμα
Η ηθοποιός Στεφανία Γουλιώτη και ο μουσικός Δημήτρης Καμαρωτός συμπράττουν για μια παράσταση που βάζει πολλά στοιχήματα και θα ξεκινήσει στις 6 τα ξημερώματα. Μια πολύ ενδιαφέρουσα παράσταση θα...
Ο μύθος των Ευμενίδων το ξημέρωμα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας