Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Η Επίδαυρος, ένα μάτι ανοιχτό στον ουρανό»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Η Επίδαυρος, ένα μάτι ανοιχτό στον ουρανό»

  • A-
  • A+

Ο Οιδίποδας, αυτοεξόριστος αλλά και διωγμένος από τη Θήβα ως μίασμα, φτάνει ικέτης στον Κολωνό. Στην Αθήνα αναζητά όχι ζωή αλλά τόπο ταφής. Ο βασιλιάς της πόλης θα τον δεχτεί για λόγους ηθικής αλλά και συμφέροντος για την πόλη.

Ο Γιάννης Κόκκος έχει συνεργαστεί ως σκηνογράφος, ενδυματολόγος, σκηνοθέτης με σημαντικούς καλλιτέχνες και τα μεγαλύτερα λυρικά θέατρα (Σκάλα του Μιλάνου, Κόβεντ Γκάρντεν, Μαριίνσκι, Οπερα Γκαρνιέ, Τεάτρο Ρεάλ, Κρατική Οπερα Βιέννης, Οπερα Σαν Φρανσίσκο κ.ά.). Μετά την «Ορέστεια» του Αισχύλου (2001) και τη «Μήδεια» του Κερουμπίνι (2007) επιστρέφει στην Επίδαυρο με τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» του Σοφοκλή.

Ο σκηνοθέτης βλέπει την τραγωδία ως διαλογισμό πάνω στο ανθρώπινο πεπρωμένο και συγχρόνως ως ύμνο στην Αθήνα. Μια τραγωδία για τα σύνορα, πραγματικά και μεταφυσικά, για το μυστήριο της ανθρώπινης ελευθερίας παρά την παντοδυναμία των θεών, για την ευθύνη, τα γηρατειά, την πολιτική διαχείριση της πόλης. Βλέπει το έργο σαν ένα πνευματικό ταξίδι, σαν ένα χαμηλόφωνο ποίημα.

• Οιδίπους επί Κολωνώ. Ξένος στην πόλη, στον κόσμο, στον εαυτό του; Ικέτης κάποιου τόπου για το φινάλε του δράματός του, ικέτης μιας απάντησης στο αιώνιο ερώτημα: Ποιος είναι ο άνθρωπος;

Ο Οιδίποδας κουβαλώντας το παρελθόν του φτάνει στην Αθήνα. Εκεί θέλει επιτέλους να ησυχάσει, να ολοκληρώσει το ταξίδι του πεθαίνοντας. Το ποιητικό, φιλοσοφικό μέγεθος της τραγωδίας είναι τεράστιο, γι’ αυτό η ανταπόκρισή της στο σήμερα είναι ευθεία, άμεση. Μια τραγωδία μεταφυσική με την οντολογική έννοια, επί της ουσίας πολιτική σε σχέση με την πόλη, την Πολιτεία, τη δημοκρατία, την ετερότητα. Το έργο έχει δεκάδες επίπεδα, είναι χαρακτηριστικό το πώς συντελείται η αλλαγή οπτικής όταν ο Θησέας και ο Χορός μάς καλούν να δούμε το έγκλημα να μετατρέπεται σε ανθρώπινη δυστυχία.

Ο πολύπαθος Οιδίπους δεν είναι δολοφόνος, αντιμετωπίζει μια καταδίκη που του έχει επιβληθεί πριν καν γεννηθεί, ένα πεπρωμένο που τον καθιστά συγχρόνως ένοχο και αθώο. Στην Αθήνα η αθώωσή του κρίνεται ως λύτρωση, όχι με τη χριστιανική έννοια. Κερδίζει την αποθέωση μέσα από την ανθρώπινη διάσταση. Είναι συγκλονιστικός ο τρόπος που αντιμετωπίζει την υπευθυνότητά του πέραν της ειμαρμένης: ανθρώπινος, δυνατός, μεγαλοπρεπής. Και οι θεοί, παρ’ όλο που με δική τους ευθύνη έγινε το έγκλημα, τώρα υποκριτικά αλλάζουν στάση προσφέροντάς του τη δυνατότητα να πεθάνει εκεί που επιθυμεί.

• Ενα τέλος μυστηριώδες, μια αινιγματική έξοδος από την πύλη που διαχωρίζει τον κόσμο των Ευμενίδων και τον κόσμο των Ερινυών, εκεί όπου θα αναληφθεί.

Ο τόπος παραμένει μοναδικό μυστήριο στην ελληνική τραγωδία. Οδεύοντας προς την πύλη εξαφανίζεται. Μια υπέροχη σκηνή που διηγείται μάρτυρας, παρών στο φαινόμενο. Σαν κάποιος... μεταφυσικός ρεπόρτερ που μεταφέρει με μέγιστη ακρίβεια ό,τι συνέβη: «Αν με πιστεύετε ή όχι, εγώ αυτό είδα» λέει. Το κείμενο μας επαναφέρει σε εκείνο το στοιχείο που αποτελεί βάση της τραγωδίας: τις αμφίρροπες έννοιες, τη διαλεκτική που διατρέχει όλα τα πράγματα και τα πρόσωπα που δρουν στο έργο, που έρχονται να συναντήσουν τον Οιδίποδα σ’ ένα χώρο-σύνορο, διεκδικώντας τη συγκατάθεση, τη συμμαχία του για δική τους προσωπική σωτηρία.

Ο πολιτικάντης Κρέων, ο βασιλιάς της Θήβας, ζητάει από τον Οιδίποδα να επιστρέψει για χάρη της πόλης. Ο Πολυνείκης τον θέλει στο πλευρό του για να κερδίσει τον πόλεμο εναντίον του αδελφού του αλλά ο Οιδίποδας τον καταδικάζει. Μια φοβερή σκηνή που αποτυπώνει την αγωνία τού σήμερα, πώς ένας νέος άνθρωπος χωρίς καμιά προοπτική πηγαίνει ολοταχώς προς τον θάνατο.

• Πώς αντιμετωπίσατε τη στιγμή της αποθέωσης σκηνοθετικά και σκηνογραφικά;

Με απλό τρόπο. Ο Οιδίποδας βγάζει το παλτό της δυστυχίας που φοράει. Βλέπουμε τη φιγούρα ενός αντρικού κορμιού με την πλάτη στο κοινό να βαδίζει προς τις πύλες του άλσους των Ερινυών. Δεν ξέρουμε τι θα γίνει. Κανείς δεν είδε τι συνέβη. Σ’ αυτό το σημείο επεμβαίνει με δραματική ένταση η μουσική που έχει γράψει ο εξαιρετικός Ελληνας μουσικός Αλέξανδρος Μαρκέας.

• Η παράσταση άρεσε στο ιταλικό κοινό;

Παίχτηκε επί δυόμισι μήνες σ’ ένα θέατρο γεμάτο από νέους ανθρώπους. Χάρηκα και εντυπωσιάστηκα, ομολογώ ότι δεν το περίμενα έτσι, φοβόμουν κάπως επειδή το έργο είναι πάνω στα γηρατειά, τον θάνατο. Κι όμως βρήκε τεράστια απήχηση, ο κόσμος χειροκροτούσε όρθιος. Ο Σοφοκλής στη συγκεκριμένη τραγωδία μιλάει για πράγματα που αφορούν όλους και κυρίως τη νέα γενιά.

• Το Φεστιβάλ των Συρακουσών διακρινόταν από μια συντηρητική αντίληψη, μια προσκόλληση στο παρελθόν στον τρόπο ανεβάσματος του αρχαίου δράματος. Οι παραστάσεις έφεραν κάτι βέκιο, αρχαιοπρεπές.

Αυτή η εποχή και η αντίληψη είναι πια παρελθόν. Τα τελευταία χρόνια ο νέος διευθυντής του φεστιβάλ, Ρομπέρτο Αντο, ένας σημαντικός σκηνοθέτης του κινηματογράφου και του θεάτρου, άνθρωπος με καλλιέργεια και εξαιρετική ποιότητα σκέψης, έχει ήδη στρέψει αλλού το Φεστιβάλ, δίνοντας νέο στίγμα. Μην ξεχνάμε ότι το φεστιβάλ των Συρακουσών είναι αφιερωμένο στην αρχαία τραγωδία, διαρκεί δύο μήνες και συνδέεται μ’ έναν πολύ ενδιαφέροντα τρόπο με την ίδια την πόλη.

Επειδή στο πέρασμα των χρόνων το θέατρο είχε υποστεί ζημιές η ακουστική δεν είναι καλή. Στην παράσταση χρησιμοποιήθηκαν αναγκαστικά μικρόφωνα, ήθελα σ’ ένα τόσο «εσωτερικό» κείμενο ν’ ακουστεί ευκρινώς ο λόγος, η έκφραση των ηθοποιών. Καθώς η παράσταση παίχτηκε στις Συρακούσες, δεν γινόταν να αλλάξει η δομή της σε σχέση με τη μικροφωνική για την Επίδαυρο.

• Είναι κρίσιμη η μετάφραση του αρχαίου κειμένου στα χέρια του σκηνοθέτη;

Ο Φεντερίκο Κοντέλο είναι γνώστης της αρχαίας ελληνικής. Και οι δυο μας δώσαμε μεγάλο βάρος στη μετάφραση, η οποία είναι απλή, ευθύβολη, ποιητική. Εγιναν κάποιες περικοπές σε σημεία όπου τα πράγματα επαναλαμβάνονται, όμως δεν χάθηκε τίποτα σημαντικό. Το κείμενο δουλεύτηκε με προσοχή ώστε να αποδοθεί η ένταση, το βάθος, να μπορούν οι ηθοποιοί να εκφραστούν με τρόπο ευθύ, άμεσο, χωρίς να χάνεται η ποιητικότητα, το σύμπλεγμα αντιθέσεων που δημιουργούνται στη σκηνή. Η μετάφραση είναι η βάση της παράστασης.

Αν έχει προκύψει -κυρίως στην τραγωδία- με τρόπο που την καθιστά εμφαντική, αρχαιοπρεπή, «τραγική», πιστεύω ότι απομειώνεται η σημασία του κειμένου, χάνεται κάτι εξαιρετικά πολύτιμο και διαχρονικά παρόν πέραν κάθε εποχής. Φυσικά το ίδιο ισχύει και για τον τρόπο ανάγνωσης που με ευτέλεια επιχειρεί να συμβαδίζει με τη σημερινή πραγματικότητα. Νομίζω ότι απαιτείται μια απόσταση και από τις δύο αυτές προσεγγίσεις.

• Ενας μεγάλος θίασος με Χορό όχι γερόντων αλλά νέων αντρών και γυναικών.

Ηθελα σ’ αυτό το έργο για τα γηρατειά ο Χορός να απαρτίζεται από νέους. Είναι όλοι ταλαντούχοι, προερχόμενοι από τη Σχολή Αρχαίου Δράματος των Συρακουσών. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ άλλον ηθοποιό στον ρόλο του Οιδίποδα.

Ο Massimo de Francovich είναι υπέροχος, συμπυκνώνει μια διάθεση βιαιότητας και απλότητας, είναι άρχοντας και πλάνης. Κάθε καινούργιο πρόσωπο που εμφανίζεται στην ορχήστρα συνιστά ένα καινούργιο κεφάλαιο, με τη δική του δύναμη, τα κίνητρα, τις επιθυμίες. Είναι συνταρακτικός ο τρόπος που θίγονται ζητήματα Πολιτείας, δημοκρατίας. Ο Κρέων εμφανίζεται με διάθεση πολιτικάντη.

Ο Θησέας με τη στάση του απέναντι στον Οιδίποδα αναδεικνύει όχι απλά το στοιχείο της φιλοξενίας αλλά της ίδιας της δημοκρατίας, άλλωστε γνωρίζει πως αν του επιτρέψει να πεθάνει στην Αθήνα, η πόλη θα ευλογηθεί με αγαθά. Επίσης είναι παρούσα η ανθρωπιστική διάσταση, στοιχείο επίκαιρο στις μέρες μας. Ο ξένος που ζητά άσυλο κουβαλώντας όλα τα βάρη της προσωπικής του ιστορίας: εμφυλίους, λιμούς, φόνους.

Οι Ελληνες καλλιτέχνες κάνουν άθλο

• Σκηνοθέτης και σκηνογράφος. Πώς συνδέονται, πώς αλληλεπιδρούν οι ιδιότητες στο στοίχημα της παράστασης;

Και τα δύο δουλεύονται ταυτοχρόνως στις πρόβες. Η πορεία της σκηνοθεσίας συνδιαλέγεται μ’ αυτήν της σκηνογραφίας. Και τα δύο κάπως συνδέονται και κάπως όχι. Δεν κάνω μια σκηνογραφία τέτοια ώστε να διευκολύνεται εντός της η σκηνοθεσία. Θα έλεγα πως πρόκειται για μια δραματουργική σύλληψη που βρίσκεται κοντά σ’ ένα είδος ονείρου που αποκτώ πρωτοδιαβάζοντας το έργο.

Οι εικόνες, οι αισθητικές αναφορές, ο τρόπος σύνδεσης των προσώπων πυροδοτούν τις ιδέες για τη δημιουργία της σκηνογραφίας, εκεί όπου οι ηθοποιοί θα αναπτύξουν στη συνέχεια προσωπική παρουσία κάνοντας τον χώρο δικό τους. Η συνολική ματιά εμπλουτίζεται από τις πρόβες, τις προτάσεις των ηθοποιών και σταδιακά εξελίσσεται πλησιάζοντας το αρχικό όνειρο. Συχνά η σκηνογραφία μπορεί να είναι εντελώς γυμνή. Οπως στην Επίδαυρο, που αποτελεί ένα μάτι ανοιχτό στον ουρανό.

• Εχετε σκηνοθετήσει πολλά λυρικά και θεατρικά έργα σ’ όλη την Ευρώπη. Ποιο στοιχείο πιστεύετε ότι διακρίνει το αρχαίο δράμα, το καθιστά σημαντικό για σκέψη και στοχασμό οποιαδήποτε εποχή;

Θα έλεγα η αστάθεια των ανθρωπίνων, το μεταβλητό και πώς αυτό αντιμετωπίζεται από τους τραγικούς. Τίποτα δεν είναι κατεστημένο στο αρχαίο δράμα, όλα είναι ασταθή ως προς την υπευθυνότητα, την κυριαρχία, το κράτος, την ύβριν, ως προς όλες τις διαστάσεις του ανθρώπου στη σχέση του με τον Αλλον.

Η ελληνική τραγωδία έχει αντιμετωπίσει όλα τα ερωτήματα που ένας άνθρωπος μπορεί να θέσει για την ύπαρξη. Αυτό που με συγκινεί κάθε φορά, κατά κάποιον τρόπο ακόμα κι όταν εργάζομαι στην όπερα, είναι που βρίσκω παρόν κάτι απ’ αυτό το στοιχείο. Μα και ο Σέξπιρ από τους Ελληνες τραγικούς αντλεί με τον δικό του μεγαλοφυή τρόπο. Αυτά τα κείμενα έχουν επηρεάσει καταλυτικά όλες τις τέχνες. Και στην «Ηλέκτρα» του Στράους, που είχα ανεβάσει με θεματική των αρχών του 20ού αιώνα, μέσα από τη συγκεκριμένη δραματική μουσική εντόπιζες την τραγική διάσταση.

• Πώς βλέπετε, αλήθεια, τη «σκηνογραφία» των ελληνικών πόλεων; Εννοώ αυτήν την πολεοδομική και εικαστική αυθαιρεσία που συνέβαλε στην τελευταία φονική πυρκαγιά στο Μάτι.

Τέτοια τραγικά γεγονότα δείχνουν αυτό που έλεγα προηγουμένως. Οτι η Ελλάδα δεν πιστεύει στις αξίες της. Οι νέοι πρέπει να βάλουν τέλος σε όλα τα καταστροφικά πράγματα που διαιωνίζονται πολλά χρόνια τώρα στη χώρα. Νομίζω πως είναι απολύτως αναγκαίο να αποκτηθεί άλλη διάθεση, πολιτική, οικονομική, οικολογική και, παρά τις δυσκολίες, τις αγκυλώσεις, να μεταστραφεί η κατάσταση. Βρίσκομαι στην Κέρκυρα για μερικές ημέρες διακοπών. Το νησί εδώ και τέσσερις μήνες έχει κατακλυστεί από τα σκουπίδια.

Ορθώνεται παντού ένας Ολυμπος σκουπιδιών. Ρωτάω γιατί συμβαίνει αυτό κι όλοι λένε: «Δεν υπάρχει λύση». Δεν μπορώ να πιστέψω ότι το πρόβλημα είναι άλυτο. Φοβάμαι πως αυτό που δεν υπάρχει είναι η διάθεση για λύση.

• Παρακολουθείτε τι γίνεται στο ελληνικό θέατρο; Πολλές παραστάσεις, πολλοί χώροι. Αλλοι ενίστανται για την πληθώρα, άλλοι πιστεύουν πως οι νέοι πρέπει να εκφραστούν.

Το θέατρο αντανακλά το πνεύμα της εποχής με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Σε μια συγκυρία μη ευνοϊκή υπάρχει ζωτική δραστηριότητα. Η ζωντανή παρουσία του θεάτρου στην Ελλάδα είναι μοναδικό φαινόμενο. Η ποιότητα των ηθοποιών, όλων των γενιών, είναι εξαιρετική.

Στις δεδομένες μάλιστα συνθήκες αυτή η δύναμη μοιάζει με άθλο. Εμείς οι μεγαλύτεροι κάναμε τα πρώτα μας βήματα σε μια πιο στέρεη γη. Οι σημερινοί νέοι δοκιμάζονται σ’ ένα δύσκολο τοπίο ευκαιριών, γι’ αυτό και η αγάπη τους για τις τέχνες είναι συγκινητική.

• Μας κατατρέχει πότε γκρίνια για τις παθογένειές μας, πότε ο θαυμασμός για όσους έφυγαν, γλίτωσαν, πέτυχαν μακριά από την Ελλάδα «που τρώει τα παιδιά της». Το συμμερίζεστε ως καλλιτέχνης που πέτυχε εκτός των τειχών;

Το θεωρώ υπερβολή, άλλωστε, μη νομίζετε, κι όταν οι «εκτός» έρχονται «εντός» παρουσιάζοντας μια δουλειά τους, δεν απολαμβάνουν κανέναν φοβερό θαυμασμό. Εδώ γνώρισα ανθρώπους του θεάτρου που με έκαναν να το αγαπήσω κι αυτό για μένα είναι πολύ σημαντικό. Η Ελλάδα ως χώρος, Ιστορία, μνήμη έχει συνέχεια. Πιστεύω πως δεν υπάρχει τίποτα πιο ψευδές από εκείνη την αντίληψη ορισμένων Δυτικοευρωπαίων που θέλει τη σύγχρονη Ελλάδα να μη σχετίζεται με εκείνη της φωτεινής αρχαιότητας.

Το κυπαρίσσι, η ελιά που βλέπει κανείς είναι η ίδια ελιά που ήταν κάποτε στην Πνύκα. Και οι άνθρωποι συνεχίζουν την Ελλάδα. Το βλέπεις κοιτάζοντας έναν νέο με τα αθλητικά του ρούχα, ένα κορίτσι με μακριά μαλλιά, παρατηρώντας την ανάγκη που κινεί σε δημιουργία.

Η Ελλάδα συνεχίζεται πέρα από Μεσαίωνα, Τουρκοκρατία, Βαυαροκρατία. Πέρα από την όποια οικονομική υποταγή έφερε η κρίση. Κι αυτή η συνέχεια φαίνεται μέσα στον χρόνο και τον τόπο. Το καλύτερο μπορεί να υπάρξει. Δεν γίνεται αλλιώς. Δεν είναι απλώς μια ελπίδα. Υπάρχει μια ισχυρή παρακαταθήκη σ’ αυτή τη χώρα που μας θυμίζει διαρκώς ποιοι είμαστε.

INFO: Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου. «Οιδίπους επί Κολωνώ» του Σοφοκλή. Σκηνοθεσία - Σκηνικά: Γιάννης Κόκκος. Μετάφραση στα ιταλικά: Federico Condello. Συνεργαζόμενος σκηνοθέτης: Alfio Scuderi. Καλλιτεχνικός συνεργάτης: Annick Blancard. Μουσική: Αλέξανδρος Μαρκέας. Κοστούμια: Paola Mariani. Φωτισμοί: Giuseppe Di Iorio. Ερμηνεύουν: Massimo de Francovich (Οιδίποδας), Sebastiano Lo Monaco (Θησέας), Roberta Caronia (Αντιγόνη), Stefano Santospago (Κρέοντας), Fabrizio Falco (Πολυνείκης), Eleonora De Luca (Ισμήνη), Danilo Nigrelli (Αγγελος), Sergio Mancinelli (Ξένος), Davide Sbrogiò (Κορυφαίος), 16μελής χορός αντρών και 15μελής χορός γυναικών. 17, 18 Αυγούστου.

  

ΘΕΑΤΡΟ
«Η χώρα σου είσαι εσύ ο ίδιος»
Μια «Αντιγόνη» που σχεδιάστηκε έτσι ώστε ο τόπος και οι άνθρωποί του να παίζουν τον βασικό ρόλο στον τρόπο προσέγγισής της θα δούμε στο Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Ντέλλα. Μας μιλά ο...
«Η χώρα σου είσαι εσύ ο ίδιος»
ΘΕΑΤΡΟ
«Κοντά στους αισχρούς τα αισχρά μαθαίνεις»
Η ηθοποιός που έχει δοκιμάσει επανειλημμένα τις δυνάμεις της στο αρχαίο δράμα δίπλα σε σπουδαίους σκηνοθέτες που πάλευαν εμμονικά με τα κείμενα, όπως ο Ανατόλι Βασίλιεφ και ο Λευτέρης Βογιατζής, πρωταγωνιστεί...
«Κοντά στους αισχρούς τα αισχρά μαθαίνεις»
ΘΕΑΤΡΟ
Ο μύθος των Ευμενίδων το ξημέρωμα
Η ηθοποιός Στεφανία Γουλιώτη και ο μουσικός Δημήτρης Καμαρωτός συμπράττουν για μια παράσταση που βάζει πολλά στοιχήματα και θα ξεκινήσει στις 6 τα ξημερώματα. Μια πολύ ενδιαφέρουσα παράσταση θα...
Ο μύθος των Ευμενίδων το ξημέρωμα
ΘΕΑΤΡΟ
«Το στοίχημα είναι να κρατήσουμε την ελπίδα»
«Στην τραγωδία παλεύεις με το αδιανόητο», τονίζει η γοητευτική, ταλαντούχα ηθοποιός Μαρία Ναυπλιώτου. Ερμηνεύει τη Μήδεια του Ευριπίδη στην ποιητική μετάφραση του Γιώργου Χειμωνά και σε σκηνοθεσία της...
«Το στοίχημα είναι να κρατήσουμε την ελπίδα»
ΘΕΑΤΡΟ
«Ο Προμηθέας μάς διδάσκει την έννοια της εξέγερσης»
Για ακόμα μια φορά ο αιρετικός ηθοποιός, ποιητής και σκηνοθέτης Ολιβιέ Πι επιχειρεί να νοηματοδοτήσει το παρόν μέσα από την επανάγνωση εμβληματικών έργων του παρελθόντος. Την Παρασκευή και το Σάββατο...
«Ο Προμηθέας μάς διδάσκει την έννοια της εξέγερσης»
ΘΕΑΤΡΟ
«Επί χρόνια προετοιμάζομαι για το τέλος πολλών πραγμάτων»
Ο σπουδαίος ηθοποιός Γιάννης Φέρτης παίζει στην «Αλκηστη» του Ευριπίδη με το Εθνικό Θέατρο στην Επίδαυρο, σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελάτου. Χορτασμένος μα πάντα ανήσυχος, μας μιλάει για την πολύχρονη...
«Επί χρόνια προετοιμάζομαι για το τέλος πολλών πραγμάτων»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας