Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σαμπανιζέ βραδιά ονείρου και φαντασίας

Μαρία Κατσανδρή, Μάκης Παπαδημητρίου

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Ε.ΦΥΛΑΚΤΟΥ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σαμπανιζέ βραδιά ονείρου και φαντασίας

  • A-
  • A+

Περί Αριστοφάνη ο λόγος. Του οποίου η μεταφορά στη σκηνή γνώρισε ιστορικά μια κατά κάποιον τρόπο αντίστροφη πορεία από το υπόλοιπο αρχαίο δράμα. Σε αυτόν η ελεύθερη διασκευή προηγήθηκε της ποιητικής και το φιλολογικό σώμα δέχτηκε άλλοτε την ερωτοτροπία και την αποπλάνηση, κάποτε τον βιασμό του θεάτρου. Καθώς το έργο του εμπίπτει στον χώρο του κωμικού και συχνότατα του λαϊκού θεάτρου, ακολουθεί τους δικούς του νόμους και εφαρμόζει τους δικούς του κώδικες, κάποτε περισσότερο ενδογενείς από την επίσημη προσέγγιση της τραγωδίας.

Ο Αριστοφάνης ξεκίνησε τέλος πάντων σαν πρόβλημα και πρόβλημα παραμένει. Αν δοκιμάσεις να τον ανεβάσεις «σεβαστικά», απατάς την ουσία που είναι -πέρα από όλα- να μεταδώσεις το νόημα και το γράμμα με γέλιο και στοχασμό. Αν πάλι αφεθείς στο «μεγάλο θέατρο» και τις ανάγκες του, κι αν παραδώσεις τα κλειδιά στους πρωταγωνιστές, θα καταλήξεις ίσως σε ένα χορτασμένο αμφιθέατρο, θα μείνεις όμως με ένα αδειανό κέλυφος στα χέρια.

Αυτός είναι ο λόγος που, σε αντίθεση με το υπόλοιπο αρχαίο δράμα, έχουμε μετά από ενάμιση αιώνα αναβίωσης κατά βάση μόνο μία «κλασική παράσταση» Αριστοφάνη παγκοσμίως (τους «Ορνιθες» του Κουν) και -μεταξύ μας- μόνο μια σταθερή, αδιάλειπτη «σχολή» για να εξετάσουμε, την ελληνική. Για τους ξένους ο Αριστοφάνης είναι ακόμα ένα σκηνικό μυστήριο. Ακόμα και για τους τίτλους του υπάρχει πρόβλημα. Οταν πριν από χρόνια ανέβηκαν οι «Θεσμοφοριάζουσες» στην Αμερική, καθώς δεν μπορούσαν να σκεφτούν κάτι άλλο κοντινότερο από το μιούζικαλ και ο αρχαίος τίτλος έμοιαζε απολύτως ακατανόητος, κατέληξαν σε μια τυπικά αμερικανική λύση. Το είπαν: «The jollies thesmos show»!

Οφείλουμε όμως ακόμα μια διευκρίνιση. Δεν είναι όλος ο Αριστοφάνης ίδιος, ούτε είναι δίκαιο να αποδίδουμε σε όλες τις παραστάσεις του τον ίδιο βαθμό δυσκολίας. Ορισμένα έργα του είναι αβανταδόρικα, κάποια λιγότερο, υπάρχουν και αυτά που είναι μάλλον χαντακωμένα στη σύγχρονη σκηνή. Οι «Θεσμοφοριάζουσες» βρίσκονται κάπου στη μέση. Κυριολεκτικά στη μέση. Μέχρι το μέσον το έργο έχει ερείσματα στη σημερινή αντίληψη και βγάζει αυθεντικό γέλιο με το πανάρχαιο εύρημα του γυναικείου καμώματος από άνδρες. Μέχρι εδώ. Γιατί αμέσως μετά -στο δεύτερο μισό-, όταν ο συγγενής του Ευριπίδη, Μνησίλοχος, θα βρεθεί ανάμεσα στις γυναίκες της γιορτής και η απάτη του θα ξεσκεπαστεί, ξεκινάει ένα κανονικό θεατρολογικό επίμετρο, ανεστραμμένο hommage, με στάσεις στα γνωστά έργα του Ευριπίδη, από τη μεγάλη επιτυχία της αρχαιότητας, τον χαμένο σήμερα «Τήλεφό» του, μέχρι τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές των τραγωδιών του.

Για τους επαΐοντες είναι μια ιδιοφυής καρικατούρα, ενδεικτική της ποιητικής δύναμης του κωμικού, όσο και του δημόσιου αντικρίσματος που είχε η τραγική δραματολογία. Για τους υπόλοιπους όμως, για τους πολλούς, μοιάζει σήμερα με ανέκδοτο που δεν γνωρίζουμε ούτε ποιους αφορά, ούτε πού ακριβώς βρίσκεται το αστείο. Αφήνω παραέξω το πως ο Ευριπίδης δεν μοιάζει σε εμάς το πλέον κατάλληλο πρόσωπο για διακωμώδηση, πως όσα σούρνει στις γυναίκες δεν βρίσκουν ανάλογο και πως, τέλος πάντων, ο τραβεστισμός δύσκολα πλέον γαργαλά όπως παλιά τα πλήθη και το ήθος τους.

Ξαναγυρνάμε έτσι στην αφετηρία, στο διάκενο ανάμεσα στον Αριστοφάνη που πιστεύουμε και στον Αριστοφάνη που ανεβάζουμε… Οχι πως υπάρχει λύση στο πρόβλημα. Ωστόσο, είναι προς τιμήν της παράστασης πως τουλάχιστον αυτή τη φορά το πρόβλημα δεν κρύφτηκε κάτω από το χαλί, δεν επισκιάστηκε. Αντιμετωπίστηκε με την πεποίθηση πως το γράμμα του έργου και η ποίησή του μπορούν να στηρίξουν μια σύγχρονη απόδοση, αν όχι «άγρια γελαστική», τουλάχιστον κομψά χαριτωμένη, εύχαρι και ψυχαγωγική.

Ο Παντελής Μπουκάλας παρέδωσε γι’ αυτό μια νέα μετάφραση του έργου, την οποία με τα σημερινά δεδομένα των υπερδιασκευών και υπερκατασκευών θα χαρακτηρίζαμε γενικώς «πιστή». Είναι κόσμια και δουλεμένη έτσι ώστε να προφέρεται από αστούς ηθοποιούς -το μεγαλύτερο μέρος της θα μπορούσε να ακουστεί από το ραδιόφωνο. Δεν απιστεί με επικαιρικά φτηνοπράγματα, αγορασμένα στη λαϊκή, αντιθέτως δημιουργεί μια ποιητική βάση πάνω στην οποία θα στηθεί αργότερα η παρωδία –ως γνωστόν, δεν μπορείς να παρωδήσεις κάτι αν δεν το κατανοήσεις βαθιά, αν δεν σεβαστείς την αξία του.

Δουλεύοντας σε αυτή την απόδοση, ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος είχε μια αληθινά καλή ιδέα. Αντί να κάνει τα πράγματα με το ζόρι αστεία, να τα αφήσει πρώτα να αστειευτούν με τον εαυτό τους. Ολόκληρη η παράσταση έτσι είναι μια σαμπανιζέ βραδιά, χωρίς έγνοια άλλη από τη δημιουργία ενός «ονείρου», της «φαντασίας» που μόνο το θέατρο ξέρει να δημιουργεί. Πιο πίσω φανερώνονται κάτι γλυκά σπιτάκια της Μαγδαληνής Αυγερινού βγαλμένα θαρρείς από παράσταση του Εθνικού και του Σολομού. Και τα χαρούμενα κορίτσια του Χορού φορούν φορεματάκια βγαλμένα από τα 60ς, σμιλεμένα με την αισθητική των κόμικς. Πιστεύω πως ο Αγγελος Μέντης έκανε εδώ μία από τις πιο χαρακτηριστικές καταθέσεις του -η δική του όψη θα χαρακτηρίζει αυθωρεί στο μέλλον το συγκεκριμένο ανέβασμα της Επιδαύρου.

Εδώ βρίσκεται και το κλειδί. Τα πράγματα επιστρέφουν στη νοσταλγία και αποπνέουν αθωότητα και κομψότητα. Ο «ποιητικός Αριστοφάνης» αναζητείται στην αύρα της νοσταλγίας, σε απενοχοποιημένα αστεία, παιδικά καμώματα και σε μια κατά βάθος ακίνδυνη σάτιρα. Αναζητήστε αν θέλετε κι άλλες, πολιτικές ή κοινωνικές νύξεις στην πρότασή του. Κατά τη γνώμη μου έρχονται δεύτερες, σε μια παράσταση που έχει πρωτίστως χαριστεί στο χαμόγελο, στη μουσική του Νίκου Κυπουργού και τη διασκέδαση.

Αυτό δεν τη σώζει βέβαια από το να κάνει μοιραία κωμικές κοιλιές. Ευτυχώς ό,τι λείπει από το κωμικό οπλοστάσιο του έργου, το συμπληρώνει η δεξιοτεχνία των ηθοποιών. Ο Μάκης Παπαδημητρίου αποδεικνύει περίτρανα πως αποτελεί βασικό πρωταγωνιστή του θεάτρου μας. Η αμεσολάβητη σχέση του με το κοινό, η δαιμόνια ικανότητά του να το ξεσηκώνει και να το κουρδίζει στο προσωπικό του ύφος είναι τα βασικά ατού της παράστασης. Ο δικός του Μνησίλοχος είναι καθημερινός αντιήρωας φερμένος στη μέση της αρχαίας κωμωδίας. Αρκετοί έχουν καταφέρει να κάνουν ένα αριστοφανικό πρόσωπο αστείο. Ελάχιστοι έχουν καταφέρει να το κάνουν τόσο συμπαθητικό.

Από εκεί και πέρα οι άλλοι βασικοί ρόλοι αποδεικνύουν το γνωστό. Πως το δυναμικό του θεάτρου μας είναι αληθινά υψηλό, οι ικανότητές του στον Αριστοφάνη σχεδόν κληροδοτημένες. Ο Ευριπίδης του Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου, ο Αγάθωνας και Τοξότης του Γιώργου Χρυσοστόμου, η Μίκα της Νάντιας Κοντογεώργη, η Κηρύκαινα της Ελένης Ουζουνίδου, η Κρίτυλλα της Ανδρης Θεοδότου, η Φιλίστη της Μαρίας Κατσανδρή και ο Υπηρέτης και Κλεισθένης του Γιώργου Παπαγεωργίου αποτελούν μια δεμένη και εμπνευσμένη κοινωνία θεάτρου.

Αφησα όμως για τελευταίο το κοινό. Γιατί τόσο ζεστό ακροατήριο είχαμε χρόνια να δούμε στην αριστοφανική Επίδαυρο: συμμετοχικό με το γέλιο του στη διάρκεια της παράστασης, γενναιόδωρο με το χειροκρότημά του στο τέλος της. Μην ξεχνάμε. Ο κόσμος έρχεται στον Αριστοφάνη για να γελάσει. Θέλει όμως να επιστρέφει με την αίσθηση πως δεν τον γέλασαν.

  

ΘΕΑΤΡΟ
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
Η ατυχέστερη καλλιτεχνική στιγμή του φετινού καλοκαιριού στο κατάμεστο αργολικό θέατρο είχε μια αληθινή ηρωίδα, τη μεγάλη ηθοποιό που τιτάνια σήκωσε στους ώμους της, με επαγγελματισμό και αγάπη για το ελληνικό...
Η Κάθριν Χάντερ κόντρα σε θεούς και δαίμονες
ΘΕΑΤΡΟ
Ο Αριστοφάνης στη νέα εποχή του θεάτρου μας
Βρισκόμαστε, καθώς φαίνεται, στον δρόμο για τη δημιουργία μιας νέας αριστοφανικής παράδοσης στον τόπο μας. Το φανερώνει αυτό όχι μόνο η αλυσίδα παραστάσεων που προσεγγίζουν τον αρχαίο κωμωδιογράφο με φρέσκια...
Ο Αριστοφάνης στη νέα εποχή του θεάτρου μας
ΘΕΑΤΡΟ
Το απόλυτο sold out στην Επίδαυρο
Μυστήριο και αποκάλυψη τυλίγουν την απόδοση της τραγωδίας «Οιδίπους» που σκηνοθετεί εξαιρετικά πρώτη φορά ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης ο οποίος παλιότερα έπαιξε τον κεντρικό ρόλο. Αριστουργηματική η ερμηνεία...
Το απόλυτο sold out στην Επίδαυρο
ΘΕΑΤΡΟ
Ο πόλεμος αφήνει μόνο τα κόκαλα των παιδιών σε μια λάρνακα
Το πολύ ενδιαφέρον και αμοιβαία επωφελές μνημόνιο συνεργασίας του Εθνικού με τον ΘΟΚ εγκαινιάστηκε με μια διπλά συμβολική παράσταση στην Επίδαυρο. Οι «Ικέτιδες» του Ευριπίδη είναι βέβαια ακριβοθώρητες στο...
Ο πόλεμος αφήνει μόνο τα κόκαλα των παιδιών σε μια λάρνακα
ΘΕΑΤΡΟ
Τέσσερις ώρες με στόχο την κάθαρση
Δεν είναι πιθανόν ό,τι περιμέναμε ή ό,τι ευχηθήκαμε όταν πρωτοακούσαμε για την πρωτοβουλία του Εθνικού. Είχαμε στο μυαλό μια κοινή δεξαμενή...
Τέσσερις ώρες με στόχο την κάθαρση
ΘΕΑΤΡΟ
Μνημειακή «Ηλέκτρα»
Ο Θάνος Παπακωνσταντίνου στάθηκε στην Επίδαυρο επίγονος και διάδοχος και έστησε μια καθηλωτική παράσταση, με επιβλητικούς ηθοποιούς και έναν σπουδαίο Χορό που επιβάλλει ένα χαρακτήρα λευκού μυστηρίου.
Μνημειακή «Ηλέκτρα»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας