Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Κοντά στους αισχρούς τα αισχρά μαθαίνεις»

Η Αλεξία Καλτσίκη ερμηνεύει μια Ηλέκτρα εκτός ορίων, διψασμένη για εκδίκηση

ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Κοντά στους αισχρούς τα αισχρά μαθαίνεις»

  • A-
  • A+

Η ηθοποιός που έχει δοκιμάσει επανειλημμένα τις δυνάμεις της στο αρχαίο δράμα δίπλα σε σπουδαίους σκηνοθέτες που πάλευαν εμμονικά με τα κείμενα, όπως ο Ανατόλι Βασίλιεφ και ο Λευτέρης Βογιατζής, πρωταγωνιστεί στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή που παρουσιάζεται από το Εθνικό Θέατρο στις 20 και 21 Ιουλίου στην Επίδαυρο, σε σκηνοθεσία του Θάνου Παπακωνσταντίνου.

Ερμηνεύει μια Ηλέκτρα εκτός ορίων, διψασμένη για εκδίκηση, με συμπρωταγωνιστές τους Μαρία Ναυπλιώτου (Κλυταιμνήστρα), Αλέξανδρο Μαυρόπουλο (Ορέστης), Χρήστο Λούλη (Αίγισθος), Νίκο Χατζόπουλο (Παιδαγωγός), Ελένη Μολέσκη (Χρυσόθεμις)

Ο Θάνος Παπακωνσταντίνου, ηθοποιός και σκηνοθέτης, έχει παρελθόν με την οικογένεια των Ατρειδών. Πριν από την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή με την οποία κάνει τώρα το ντεμπούτο του στην Επίδαυρο, είχε προηγηθεί η τριλογία «Carnage» («Σφαγή») βασισμένη στην «Ορέστεια» του Αισχύλου που παρουσιάστηκε σε κλειστό χώρο. Από τη δουλειά του πάνω στο αρχαίο δράμα είναι εμφανές ότι ο μύθος είναι πάντα το στοιχείο που τον κινητοποιεί στις παραστάσεις του. Οπως και στην «Ηλέκτρα», λέει η Αλεξία Καλτσίκη.

«Η παράσταση, στηριγμένη στην ισχυρή παρόρμηση που φέρουν τα πρόσωπα-σύμβολα, συντίθεται από αυτόνομα κομμάτια που συνδυασμένα μεταξύ τους δημιουργούν κάτι καινούργιο. Το σκοτάδι της Ηλέκτρας αποκτά πραγματική υπόσταση, ένα μαύρο υλικό που, σταδιακά, μεταδίδεται σε όλους πάνω στην ορχήστρα ώσπου να ποτίσει τα πάντα. Ο Θάνος Παπακωνσταντίνου είδε την παράσταση βασισμένος στον μύθο του Ορέστη, και υπό αυτή την έννοια ο ήρωας είναι ο Ορέστης.

Σαν ένα τελετουργικό μύησής του στην ενηλικίωση. Ο Σοφοκλής παίρνει την Ηλέκτρα, ένα πρόσωπο βοηθητικό στον μύθο του Ορέστη, και τη φέρνει σε πρώτο πλάνο. Κι έχει πολύ ενδιαφέρον να παρακολουθείς τη δράση της η οποία δεν αφορά τον καθαυτό μύθο αλλά τον λόγο, τη στάση, την αναμονή, τον θρήνο της καθώς προετοιμάζει τον χώρο για την πράξη. Τα εργαλεία της είναι γυναικεία. Περιμένει τον άντρα γιατί εκείνη, πλέον, δεν είναι κανενός άντρα».

• Επειδή ανήκει σε άντρες νεκρούς και απόντες;

Ο πατέρας έχει δολοφονηθεί, o εξόριστος Oρέστης είναι άφαντος και εκείνη αρνείται να είναι του Αίγισθου. Η Ηλέκτρα δεν επιλέγει να είναι δυστυχής, δεν χαίρεται τις συμφορές. Είναι αναγκασμένη να θρηνεί γιατί αν σταματήσει, ο νεκρός πατέρας και ο απών Ορέστης θα ξεχαστούν. Κάποια στιγμή λέει στον Xορό «σαν ξένη, τιποτένια δούλα καθαρίζω τις κάμαρες στο σπίτι του πατέρα μου. Με άρχουν αυτοί που σκότωσαν τον πατέρα μου, αυτοί αποφασίζουν το τι θα φάω, το τι θα στερηθώ». Η Κλυταιμνήστρα εξορίζοντας την Ηλέκτρα από το παλάτι υποβιβάζει τη θέση της καθώς ο λόγος μιας πριγκίπισσας έχει ισχύ, μιας δούλας όχι.

• Βλέπουμε μια Ηλέκτρα εκτός ορίων, παράφορη, βίαιη, ενοχλητική, σ’ έναν αέναο θρήνο.

Η Ηλέκτρα φέρει μια αγριότητα, ένα υλικό αποτρόπαιο που συνδέεται με το θυμικό, εκείνο το σκοτεινό κομμάτι μας που αποφεύγουμε να ερευνήσουμε. Είναι πρόσωπο δυσάρεστο, απειλητικό. Ζώντας μ’ αυτούς που σκότωσαν τον πατέρα της επιβάλλεται να θρηνεί, δεν θα σταματήσει κι ας βρίσκεται στο όριο της αντοχής της. Κάθε μέρα χώνει το χέρι μέσα στην πληγή της, δεν την αφήνει να κλείσει. Δεν το κάνει με ευχαρίστηση, πονάει που βουτάει συνεχώς στο σκοτάδι, αλλά πρέπει. Είναι χρέος να κρατήσει τη μνήμη, να μην ξεχάσει.

Στην Κλυταιμνήστρα λέει: «Είναι αθέλητη αυτή μου η βία. Κοντά στους αισχρούς τα αισχρά μαθαίνεις». Η Ηλέκτρα δεν υπερασπίζεται κάτι αγνό, ζώντας σ’ έναν κόσμο αισχρό, εν γνώσει της, γίνεται ακόμα πιο αισχρή, η αισχρότερη των αισχρών. Οταν μαθαίνει ότι ο Ορέστης πέθανε, αποφασίζει ν’ αφήσει τον θρήνο, να δράσει σαν άντρας. Προτείνει στην αδελφή της Χρυσόθεμι να σκοτώσουν τον Αίγισθο, όχι τη μητέρα, και εκείνη αρνείται πιστεύοντας πως το να ζεις είναι σημαντικότερο όλων. Οι δυο τους εκπροσωπούν δυο διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Για την Ηλέκτρα σημαντικότερο όλων είναι το να μην ξεχνάς. Ο φόνος είναι η λύτρωσή της από τα βάσανα.

• Ποια είναι τα όπλα του ηθοποιού δουλεύοντας αυτά τα έργα, αυτούς τους ρόλους;

Πρόκειται για κείμενα ανυπέρβλητου μεγέθους, όπως η Βίβλος, η Οδύσσεια. Καταπιάνεσαι μαζί τους και δεν προσδοκάς απαντήσεις. Σε αφήνουν μ’ ένα τεράστιο ερωτηματικό και την ελπίδα μήπως κάτι κατανοήσεις για να το αναδείξεις.

Κι αυτό απαιτεί διαρκή έρευνα, μεγάλη αφοσίωση. Αν στηριχτείς στην ψυχολογία των ηρώων κι όχι στην ποίηση, στο αρχετυπικό των προσώπων και τον συμβολισμό που φέρουν, τότε διαπραγματεύεσαι άλλου είδους κείμενα. Αν τα αντιμετωπίσεις ως πεδίο διαρκούς έρευνας, απαιτούν έκταση και ποιότητα του χρόνου για άσκηση και προετοιμασία όχι ως πολυτέλεια αλλά ως ανάγκη. Κι αυτό είναι μια διαδικασία που μόνο με την οργάνωση μιας θεσμικής υποστήριξης μπορεί να επιτευχθεί.

• Εννοείτε ένα κέντρο μελέτης αρχαίου δράματος;

Αν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε με σοβαρότητα το θέμα, ναι, χρειάζονται θεσμοί στήριξης. Τι σημαίνει μεταφράζω αρχαίο δράμα στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα; Αν σκεφτείς ότι κάθε παράσταση έχει τη δική της μετάφραση καταλαβαίνεις ότι πρέπει να ξεκινήσεις από τη μελέτη του αρχαίου κειμένου, μιλάμε για θέατρο λόγου. Για να ασχοληθείς επί της ουσίας απαιτείται προεργασία δύο, τριών χρόνων, όχι για να κάνεις αναγκαστικά μια καλή παράσταση αλλά για να ψάξεις σε βάθος το κείμενο, για να αποκαλύψεις στοιχεία που οι ρυθμοί της πρόβας μπορεί ν’ αφήσουν στη σκιά.

• Μια διαδικασία που αφορά κυρίως τη λειτουργία του ηθοποιού;

Με ενδιαφέρει το σύνολο της παράστασης, εξαρτώμαι από τους γύρω μου. Το ζήτημα είναι λειτουργικό γιατί ο ηθοποιός οφείλει να ξέρει την έννοια της κάθε λέξης, ποια νοήματα διακυβεύονται σ’ αυτές. Θα πρέπει να αδειάσει τις λέξεις από το περιεχόμενο που μεταφέρουν μέσα στην πολυχρησία της καθημερινότητας και να τις γεμίσει με την έννοια που απαιτεί η σημασία του κειμένου. Αλλιώς πώς θα προχωρήσει; Για παράδειγμα, το «φίλος» και το «εχθρός» στο συγκεκριμένο έργο έχουν άλλο νόημα από το τρέχον σημερινό. «Μη βγεις στη θύρα και ταπεινώσεις τους δικούς σου», λέει η Κλυταιμνήστρα στην Ηλέκτρα. Και εκείνη απαντά: «Δεν είστε εσείς οι δικοί μου» και κυριολεκτεί.

Με ενδιαφέρει η γνώση όχι ως κτήμα αλλά ως μοίρασμα

• Μιλάτε για αφοσίωση και χρόνο σε μια εποχή που ρυθμιστής όλων είναι πια η ταχύτητα, η προσοχή μας διασπάται σε χιλιάδες πράγματα ταυτόχρονα.

Και σαφώς, επηρεάζει τα πάντα. Σκέφτομαι αυτό που λέει η Ηλέκτρα. Σ’ ένα τοπίο που δεν είναι φωτεινό ούτε πνευματικά ούτε στον καθημερινό βίο, θα καταγίνεσαι με το κακό. Ζω σε μια κουνημένη πραγματικότητα, δεν έχω ψευδαισθήσεις.

Η στάση της Χρυσόθεμης βοηθάει για ν’ απαντήσει κανείς πάνω σ’ αυτό που λες. Σήμερα κινούμαστε στην κοσμοθεωρία που έχουν οι «Χρυσόθεμες» και οι «Ισμήνες» γιατί οι ήρωες, οι «Ηλέκτρες», οι «Αντιγόνες», φέρουν κάτι το τερατώδες. Σ’ έναν κόσμο όπου όλα έχουν μετακινηθεί, για να ζήσεις πρέπει να συμφιλιωθείς με εκείνα που δεν μπορείς ν’ αλλάξεις, αλλιώς πηγαίνεις προς την αγριότητα, στον φόνο… Αυτό που λέω είναι ότι πρέπει συνεχώς να παλεύουμε για να κρατήσουμε διαυγή τη σκέψη μας. Είναι δύσκολο, εξοντωτικό γιατί το κακό είναι κατακλυσμιαίο. Πώς να είσαι καθαρή μέσα σ’ ένα τοπίο όπου σου ζητούν να διαμορφώνεις γνώμη για πράγματα που αγνοείς; Είναι η «παθολογία του πολέμου», όπως λέει ο Θάνος.

• Τελικά τι είναι αυτό που διακυβεύεται για τον ηθοποιό στην Επίδαυρο;

Είναι σαν τον αθλητή που προετοιμάζεται εντατικά κι όταν έρχεται η στιγμή να αγωνιστεί, έχει να κάνει απλώς ένα άλμα… Το στοίχημα είναι οι στιγμές πριν από το άλμα. Ξέρεις ότι μέσα στις δεδομένες συνθήκες έχεις προετοιμαστεί όσο καλύτερα μπορούσες, δεν άφησες τίποτα χωρίς δουλειά. Τα κείμενα αυτά καταπιάνονται με κάτι άρρητο, βαθιά θεολογικό. Εκεί δεν πηγαίνεις με προσδοκίες να βιώσεις, να επιδείξεις, αλλά για να μεταδώσεις, να ανταλλάξεις.

• Δίνετε την εντύπωση ότι το θέατρο είναι ταυτισμένο με τη ζωή σας. Κι αν είναι έτσι, πώς βιώνετε τις περιόδους που δεν παίζετε;

Μέσα από το θέατρο μπορώ να υπάρχω, όλη μου η ζωή συνδέεται μ’ αυτό. Μετράω μνήμες με παραστάσεις. Το πρωί έκανα πρόβα, το βράδυ παντρεύτηκα. Εμεινα έγκυος κι έπαιζα μέχρι τον 8ο μήνα. Θα ήθελα να αφοσιωθώ περισσότερο.

Εχουν υπάρξει επώδυνα εξάμηνα ανεργίας, περίοδοι μεγάλης αγωνίας γιατί πέρα από το θέμα του βιοπορισμού, αν δεν παίζεις δεν προχωράς στο θέατρο. Αλλά και τότε, παρ’ όλο που δεν είμαι κοινωνικός τύπος, ούτε ήμουν ποτέ μέλος ομάδας, έβρισκα τρόπους να μη χάσω την επαφή, πήγαινα σε σεμινάρια, συμμετείχα σε ό,τι θα μου έδινε την ευκαιρία να μάθω, να δοκιμαστώ στη σκηνή. Η γενιά μου ήταν τυχερή, βρεθήκαμε με δασκάλους, πήραμε πράγματα που ανταλλάσσουμε τώρα με συναδέλφους και νεότερους στον χώρο. Πιστεύω πολύ στην ανταλλαγή, έτσι μόνο προχωράμε στο θέατρο. Δεν με ενδιαφέρει η γνώση ως κτήμα αλλά ως μοίρασμα.

• Η μητρότητα άλλαξε τη ζωή σας;

Πρακτικά έχουν έρθουν τα πάνω κάτω. Είμαι ένας άλλος άνθρωπος, ούτε η ίδια μπορώ να υποψιαστώ τις αλλαγές. Αλλά και πάλι έχω την αίσθηση ότι τις μεγάλες αλλαγές δεν τις αισθάνεσαι σαν άλματα αλλά σαν μικρές εσωτερικές μετακινήσεις, διαδικασία που δεν είναι γραμμική αλλά με μπρος-πίσω, με αναμονές, σαν καρδιογράφημα. Το ίδιο ισχύει για την εξέλιξη του ανθρώπου, για το προχώρημα στο θέατρο, για την κατανόηση των ρόλων. Στις 20 και 21 Ιουλίου έχουμε τις παραστάσεις και ελπίζω να πάνε όλα καλά. Ετσι κι αλλιώς εγώ την επομένη θα είμαι ευτυχισμένη αφού θα είναι τα πρώτα γενέθλια του γιου μου, του Μάρκου.

Η τραγωδία απαιτεί έρευνα

• Το προσωπικό όραμα του σκηνοθέτη πάνω στο έργο πώς επηρεάζει τον ηθοποιό;

Φυσικά εξαρτάται από το πώς ο σκηνοθέτης, οι συντελεστές αντιμετωπίζουν το κείμενο. Μου πήρε καιρό ώσπου να καταλάβω ποια είναι η δουλειά μου. Παλιά λογοδοτούσα στον συγγραφέα, έτσι όπως εγώ καταλάβαινα τα κείμενα.

Κάποια στιγμή συνειδητοποίησα στην πράξη ότι το θέατρο είναι στο εδώ και τώρα. Σήμερα έχω ευθύνη απέναντι και στον σκηνοθέτη -υπάρχουν τόσες οπτικές ανάγνωσης των έργων, για παράδειγμα κάποιοι στηρίζονται πολύ στο σώμα-, στους συνεργάτες μου, στο κοινό. Θέλω να νιώθω ελεύθερη σκηνικά, δημιουργική σε ό,τι μου ζητείται και συγχρόνως να μπορώ να φέρνω άλλο τόσο υλικό στη σκηνοθετική άποψη. Αν χρειάζεται κάτι να το χρησιμοποιούμε κι αν όχι να το πετάω.

• Ομως, το αίτημα για παραπάνω χρόνο δύσκολα εκπληρώνεται, ειδικά σήμερα.

Υπάρχει αυτό που θα έπρεπε να γίνεται κι αυτό που γίνεται… Η ανάγκη για τη βαθύτερη έρευνα στο κείμενο κινούσε όσους δούλευαν διεκδικώντας περισσότερο χρόνο, όχι η ιδιοτροπία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα εξασφαλίζαμε οπωσδήποτε και καλύτερη παράσταση. Δεν λέω κάτι καινούργιο, ο ηθοποιός χρειάζεται πνευματική ευεξία, καθαρότητα για να καταπιαστεί με τέτοια κείμενα. Βέβαια χρόνος σημαίνει χρήμα και χρήμα σημαίνει θεσμοί.

Ξέρω πώς έχουν τα πράγματα και συμβιβάζομαι με το εφικτό. Δεν γίνεται να ζω στη Λαμία και να φαντασιώνομαι ότι ζω στο Παρίσι... Στις δουλειές του Λευτέρη Βογιατζή, του Ανατόλι Βασίλιεφ -δεν αναφέρομαι στο αποτέλεσμα αλλά στη διαδικασία- παράλληλα με το ζητούμενο μιας παράστασης υπήρχε και η διάσταση της έρευνας.

• Πιστεύετε ότι αυτός ο τρόπος δουλειάς υπάρχει σήμερα;

Τα τελευταία χρόνια νιώθω πως τον αποχαιρετώ, οι συνθήκες πια δεν το επιτρέπουν. Για να ασχοληθείς με την ποίηση πρέπει να αδειάσεις από το φορτίο της καθημερινότητας κι αυτό απαιτεί χρόνο. Ενα απλό ζέσταμα κάθε μέρα επί έξι μήνες μετακινεί μέσα σου ενέργειες, δεν είσαι πια ο ίδιος κι ας μην το καταλαβαίνεις. Ο χρόνος δουλεύει ερήμην, με τα καλά και τα κακά του. Ο Λευτέρης, που λειτουργούσε τόσο επίμονα με τον λόγο, ενέργειες ανθρώπων διαχειριζόταν.

Ομως για να του επιτραπεί να μετατοπίζει υπάρξεις, έπρεπε ο άλλος να είναι ανοιχτός και για να συμβεί αυτό απαιτούνταν επένδυση χρόνου. Κι αυτό που πετυχαίνεις τότε είναι μικρές μετατοπίσεις, κάτι πολύ λεπτό αλλά ουσιαστικό. Σήμερα κουβαλάω τη μνήμη, τα εργαλεία, τις αξίες, αλλά δεν μπορώ να πω ότι εξασκούμαι προς αυτή την κατεύθυνση, ότι προχωράω με την αφοσίωση που θα επιθυμούσα. Ναι, αν δεν θέλω να κοροϊδεύω τον εαυτό μου πρέπει να παραδεχτώ πως εκείνος ο τρόπος δουλειάς δεν υπάρχει.

INFO: Αρχαίο θέατρο Επιδαύρου. 20, 21 Ιουλίου. «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή. Μετάφραση: Γιώργος Χειμωνάς. Σκηνοθεσία: Θάνος Παπακωνσταντίνου. Σκηνικά-Κοστούμια: Νίκη Ψυχογιού. Φωτισμοί: Χριστίνα Θανάσουλα. Πρωτότυπη μουσική: Δημήτρης Σκύλλας. Χορογραφία: Χαρά Κότσαλη. Μουσική διδασκαλία: Μελίνα Παιονίδου. Παίζουν: Νίκος Χατζόπουλος, Αλέξανδρος Μαυρόπουλος, Μάριος Παναγιώτου, Αλεξία Καλτσίκη, Ελένη Μολέσκη, Μαρία Ναυπλιώτου, Χρήστος Λούλης και δωδεκαμελής Xορός.

  

ΘΕΑΤΡΟ
«Η χώρα σου είσαι εσύ ο ίδιος»
Μια «Αντιγόνη» που σχεδιάστηκε έτσι ώστε ο τόπος και οι άνθρωποί του να παίζουν τον βασικό ρόλο στον τρόπο προσέγγισής της θα δούμε στο Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Ντέλλα. Μας μιλά ο...
«Η χώρα σου είσαι εσύ ο ίδιος»
ΘΕΑΤΡΟ
«Το στοίχημα είναι να κρατήσουμε την ελπίδα»
«Στην τραγωδία παλεύεις με το αδιανόητο», τονίζει η γοητευτική, ταλαντούχα ηθοποιός Μαρία Ναυπλιώτου. Ερμηνεύει τη Μήδεια του Ευριπίδη στην ποιητική μετάφραση του Γιώργου Χειμωνά και σε σκηνοθεσία της...
«Το στοίχημα είναι να κρατήσουμε την ελπίδα»
ΘΕΑΤΡΟ
«Επί χρόνια προετοιμάζομαι για το τέλος πολλών πραγμάτων»
Ο σπουδαίος ηθοποιός Γιάννης Φέρτης παίζει στην «Αλκηστη» του Ευριπίδη με το Εθνικό Θέατρο στην Επίδαυρο, σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελάτου. Χορτασμένος μα πάντα ανήσυχος, μας μιλάει για την πολύχρονη...
«Επί χρόνια προετοιμάζομαι για το τέλος πολλών πραγμάτων»
ΘΕΑΤΡΟ
«Δεν πιστεύω πια σε καμιά ιδέα»
Η «Μήδεια» του Ευριπίδη σε μια αλλιώτικη ανάγνωση από τον Δημήτρη Καραντζά απόψε στο Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου. Μια παράσταση κουρδισμένη σε χαμηλούς τόνους, με λόγο και κίνηση δομημένα αυστηρά, μοτίβα...
«Δεν πιστεύω πια σε καμιά ιδέα»
ΘΕΑΤΡΟ
Σαν μαθητής στην Επίδαυρο
Μια ελληνορωσική συμπαραγωγή προκαλεί το ενδιαφέρον. Το ιστορικό Θέατρο Βαχτάνγκοφ της Μόσχας συνεργάζεται για πρώτη φορά με το Εθνικό Θέατρο παρουσιάζοντας την Παρασκευή και το Σάββατο στην Επίδαυρο την...
Σαν μαθητής στην Επίδαυρο
ΘΕΑΤΡΟ
«Κάντε χώρο για τις Αντιγόνες που έρχονται»
Ακόμα μια «Αντιγόνη» στο Φεστιβάλ Αθηνών, του Ζαν Ανούιγ τώρα, έρχεται στις 21, 22 Ιουλίου στο Rex του Εθνικού Θεάτρου σε σκηνοθεσία της Ελένης Ευθυμίου με πρωταγωνιστές τον Στέλιο Μάινα στον ρόλο του Κρέοντα...
«Κάντε χώρο για τις Αντιγόνες που έρχονται»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας