Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Ο Αριστοφάνης δεν έχει ανάγκη από γραβάτες»
Μάριος Βαλασόπουλος
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Ο Αριστοφάνης δεν έχει ανάγκη από γραβάτες»

  • A-
  • A+

Eχουν περάσει 30 χρόνια από τότε που η «Ηλέκτρα» του, με το Θεσσαλικό Θέατρο και ερμηνεύτρια τη Λυδία Κονιόρδου, έμεινε ως παράσταση-σταθμός στο αρχαίο δράμα. Τώρα ο σκηνοθέτης επιστρέφει στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, ανοίγοντας τα φετινά Επιδαύρια με τους «Αχαρνής» του Αριστοφάνη και με πρωταγωνιστή στον ρόλο του Δικαιοπόλιδος τον Πέτρο Φιλιππίδη

Ο αγρότης Δικαιόπολις, εξουθενωμένος από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, απελπισμένος από την αδυναμία της Βουλής να πάρει θέση για το τέλος του πολέμου, αναλαμβάνει δράση. Στέλνει πρέσβεις στη Σπάρτη και υπογράφει με τον εχθρό ιδιωτική ειρηνευτική συμφωνία. Ορίζει τη δική του «επικράτεια», ανοίγει τα «σύνορα» προς χάριν της... ατομικής ανάπτυξης και της προόδου, εμπορεύεται ελεύθερα ακόμα και με τις πόλεις όπου ίσχυε εμπάργκο. Αλλά ο πόλεμος καλά κρατεί. Για όλους τους άλλους...

Ο Κώστας Τσιάνος επιστρέφει ύστερα από 14 χρόνια στην Επίδαυρο, την Παρασκευή και το Σάββατο, σκηνοθετώντας την πρώτη παράσταση του καλοκαιριού στο αρχαίο θέατρο, τους «Αχαρνής» του Αριστοφάνη, με πρωταγωνιστή τον Πέτρο Φιλιππίδη.

«Το έργο είναι γεμάτο σκώμματα τολμηρά, μεγαρίτικα αστεία, σπαρταριστά επεισόδια», λέει ο Κώστας Τσιάνος. «Και παρωδίες, αφού, και εδώ, ο Αριστοφάνης σατιρίζει τον Ευριπίδη -για να τον λυπηθούν οι Αχαρνής ο ήρωας ζητάει κουρελιασμένα ρούχα από τραγωδίες του. Ακόμα και τα κουρέλια του “Τήλεφου” επιστρατεύει, έργο που δεν σώθηκε δυστυχώς, πέρα από ελάχιστους στίχους, αλλά και τη στάμνα της Ηλέκτρας, “η στάμνα της Κονιόρδου” στην παράσταση.... Το ωραίο στο έργο είναι η διάχυτη νοσταλγία για ειρηνική ζωή, διονυσιακές τελετές».

Συνέντευξη

● Ενα ιδιότυπα αντιπολεμικό έργο…

Εγώ δεν θα το έλεγα αντιπολεμικό, μάλλον φιλειρηνικό, όπως προκύπτει από την υπόθεση. Αλλο να επιθυμείς την ειρήνη κι άλλο να μάχεσαι εναντίον του πολέμου.

Ο Δικαιόπολις θέλει απλώς ειρήνη για προσωπική χρήση. Ο Αριστοφάνης έγραψε το έργο πολύ νέος, στον έκτο χρόνο του Πελοποννησιακού Πολέμου. Είναι πολιτικό, ουτοπικό έργο, όπως και οι υπόλοιπες κωμωδίες του.

Ο ποιητής τολμηρός, προκλητικός, απευθύνεται στους θεατές -υπάρχουν δύο παραβάσεις-, λέγοντας πράγματα επαναστατικά. Πότε μιλάει με τη δική του φωνή, πότε με του ήρωά του.

Η κυρίαρχη παράβαση στο μέσον του κειμένου στρέφεται στους θεατές και τους τα λέει χύμα και τσουβαλάτα. Τους βάζει ενώπιον των ευθυνών τους για τον πόλεμο.

● Πώς έφτασε ο Δικαιόπολις να κλείσει ειρήνη ιδιωτικής χρήσεως;

Εδώ ο Δικαιόπολις, εξουθενωμένος από τον πόλεμο, πηγαίνει στην Πνύκα και δεν βρίσκει κανέναν. Ολοι σουλατσάρουν στα καφενεία κουτσομπολεύοντας, πάνε στη Βουλή την τελευταία στιγμή, σκοτώνονται μάλιστα για τις καλύτερες θέσεις.

Κι όταν στη Εκκλησία του Δήμου δεν ακούει κουβέντα περί ειρήνης, αποφασίζει να δράσει κατά μόνας. Ετσι την κλείνει με τους Σπαρτιάτες μοναχός του και για κανέναν άλλον. Ε, λοιπόν, δεν υπάρχει ειρήνη.

Κι αν μέσα ο ήρωας γλεντάει, έξω μαίνεται ο πόλεμος… Αυτό το στοιχείο θα το κάνω σαφές, κατανοητό, κυρίως προς το τέλος της παράστασης. Ο Δικαιόπολις στήνει την αγορά του με εισαγωγές-εξαγωγές, πουλάει κι αγοράζει με μια σταγόνα ειρήνη.

Δεν θα αποκτηθεί καμιά ειρήνη, αντίθετα ο πόλεμος θα διαρκέσει ακόμα 24 χρόνια από τότε που γράφεται το έργο.

● Οι αριστοφανικές κωμωδίες ανεβαίνουν κυρίως με το βλέμμα στραμμένο στο σήμερα, με εκσυγχρονισμούς που συχνά διχάζουν την κριτική, εξαιτίας της δραματουργικής απομάκρυνσης από το κείμενο. Εσείς τι λέτε;

Πράγματα που αναφέρονται στην αρχαία εποχή και δεν συνομιλούν με το σημερινό κοινό, περιστατικά που περιγράφονται ή ονόματα, μπορεί κανείς να τα προσπεράσει, να τα αφαιρέσει.

Ομως, δεν πετάς χωρίς λόγο το κείμενο. Εγώ πιστεύω ότι ο κόσμος του Αριστοφάνη είναι υπερβατικός.

Τι θα προσθέσουν σ’ αυτόν τα κοστούμια, οι γραβάτες, οι τουαλέτες, τα αυτοκίνητα; Μα και στα χρόνια του Αριστοφάνη τα έργα δεν παρουσιάζονταν με τα ρούχα του καιρού εκείνου, αλλά σαν παραμύθια της εποχής.

Με το κοστούμι πήγε ο Οιδίποδας να σκοτώσει την Σφίγγα; Δεν λέω ότι πρέπει να επιστρέψουμε στα αρχαιοπρεπή κοστούμια του Φωκά, αλλά κάπως πρέπει να διατηρείται το υπερβατικό στοιχείο του κειμένου.

● Ο χορός, στον οποίο δίνετε πάντα ιδιαίτερη σημασία, πώς εμφανίζεται στην παράσταση;

Ο χορός των Καρβουνιάρηδων είναι ενεργητικός, παντοδύναμος, σκαμπρόζικος, επιθετικός. Τα κοστούμια κινούνται μεταξύ μενιδιάτικης στολής και φουστανέλας. Ισως στη σκηνή των αγοροπωλησιών να φορεθεί κάποιο πούρο, κανένα ματογυάλι. Αλλά ώς εκεί.

Νομίζω ότι ο θεατής θα απολαύσει έναν Χορό να χορεύει, να τραγουδάει.

Και καλά θα κάνουν οι νέοι σκηνοθέτες να σεβαστούν τον μεγάλο πρωταγωνιστή αυτών των έργων, τον Χορό, γιατί βλέπω πως πάνε να καταργήσουν τα χορικά.

● Γιατί πιστεύετε ότι συμβαίνει αυτό;

Γιατί δεν ξέρουν τι να κάνουν με τον Χορό. Δεν λέω ότι είναι εύκολο. Αλλά τότε ας μην κάνουν αρχαίο δράμα, ας αφήσουν όσους σέβονται τους σπουδαίους ποιητές να δοκιμάσουν κι ας αποτύχουν. Ας γράψουν τα δικά τους έργα χωρίς Χορό… Διότι άλλο μια μικρή επέμβαση κι άλλο να αφανίζεις τον Χορό. Μα, χωρίς αυτόν, τα κείμενα είναι κολοβά.

● Δεν είναι δόκιμο να προσπαθεί κανείς να επιχειρήσει μια προσέγγιση πρωτότυπη, που θα συνδέει κάποια διαχρονικά στοιχεία του κειμένου με το σήμερα;

Φυσικά, όμως, χωρίς ν’ αλλάξεις τα φώτα του συγγραφέα. Εχει συμβεί σε παράσταση να μην έχω καταλάβει τίποτα κι ας ξέρω το έργο απ’ έξω... Η σύνδεση με την επικαιρότητα προκύπτει έτσι κι αλλιώς.

Στους «Ορνιθες», ο μέγας Βασίλης Ρώτας «έπαιξε» στο κείμενο με το φευγιό του Καραμανλή στο Παρίσι. Ο Κουν κατέφυγε στον Καραγκιόζη, στην ελληνική επιθεώρηση, ένα σπουδαίο είδος που το αφήσαμε να πεθάνει -ίσως επειδή, ως επικαιρικό, το ανέλαβε η τηλεόραση.

Ετσι κι αλλιώς, από τη φύση του το θέατρο προχωράει μπροστά, η ανανέωση είναι μονόδρομος. Από τους «Ορνιθες» του Κουν έμεινε η μουσική.

Αυτό δεν σημαίνει ότι αγνοείς μεγάλους δασκάλους και ηθοποιούς όπως τη Μαίρη Αρώνη, τον Χριστόφορο Νέζερ, τον Παντελή Ζερβό, τον Θύμιο Καρακατσάνη αργότερα.

Αλλά πες μου, τι πιο επίκαιρο από την ουσία, ότι στον 21ο αιώνα ζούμε τα ίδια, πολέμους, βία, αλαζονεία της εξουσίας, διαφθορά; Αντί να προχωρούμε προς το καλύτερο, πάμε πίσω, στο χειρότερο.

Ο Αλέξης Σολομός, μέγας μελετητής του Αριστοφάνη παγκοσμίως, στο βιβλίο του «Ο ζωντανός Αριστοφάνης» αναλύει πώς πλησιάζεις τον Αριστοφάνη, πώς κάνεις τις κωμωδίες του να συνομιλούν με τον σύγχρονο θεατή.

Με Χορό και φαλλικό άσμα

● Θεωρείτε ότι στο παρελθόν η κωμωδία παιζόταν πληρέστερα;

Καθόλου, πιστεύω ότι οι παραστάσεις των τελευταίων δεκαετιών είναι καλύτερες, με την έννοια ότι δεν υπάρχει πια κόμπλεξ, ενοχή και φόβος με το κείμενο.

Την πρώτη φορά που ανέβηκε κωμωδία στην Επίδαυρο ήταν το 1957, οι «Εκκλησιάζουσες». Λόγω του συντηρητισμού της εποχής, είχαν κοπεί οι βωμολοχίες -ας αφήσουμε ότι θεωρούσαν τον Αριστοφάνη άθλιο συγγραφέα. Περνώντας τα χρόνια, άρχισαν να τολμούν.

Μα μήπως και σήμερα δεν ενοχλούνται κάποιοι από την ελευθεροστομία; Ακούω θεατρολόγους, μορφωμένους ανθρώπους, να διαμαρτύρονται για τους φαλλούς στη «Λυσιστράτη». Μα αυτό είναι το έργο. Οπως και στους «Αχαρνής», όπου έχουμε φαλλικό άσμα και φαλλό τεράστιο, όπως στον Τύρναβο, στολισμένο με λουλούδια.

Η κωμωδία γεννήθηκε από λαϊκές λατρευτικές τελετές της γονιμότητας, στην ερωτική πράξη ο Αριστοφάνης έχει στηρίξει ολόκληρο έργο, τη «Λυσιστράτη». Δεν αγνοείς την εποχή. Σκέψου πώς ζούσαν τότε, μέσα σ’ έναν φρικαλέο πόλεμο.

Ο ποιητής έγραψε έργα, για να τα δει ο κόσμος. Οι αγρότες, οι κεραμοποιοί, οι πολιτικοί. Το πνεύμα κωμωδιών και τραγωδιών δεν πεθαίνει ποτέ κι είναι κρίμα που κάποια έργα έχουν χαθεί. Μπορεί ο Αριστοφάνης να μην ήταν προοδευτικός όπως ο Ευριπίδης, όμως στο έργο του αποτυπώνονται πανανθρώπινες αξίες. Η ειρήνη μόνο ως θέμα, κυριαρχεί σε τρία έργα του.

● Εχουμε ταυτίσει τη μουσική του Διονύση Σαββόπουλου με τους «Αχαρνής». Στην παράστασή σας τι θ’ ακούσουμε;

Ο Διονύσης έχει εμπνευστεί από το κείμενο, αλλά κινείται ανεξάρτητα από τους στίχους. Γι’ αυτό, άλλωστε, ο τίτλος είναι «Ο Αριστοφάνης που γύρισε από τα θυμαράκια».

Μια σπουδαία δουλειά που είχε ετοιμάσει για το Θέατρο Τέχνης. Οταν όμως πήγε το έργο, ο Κουν τρόμαξε. Η μουσική του Γιώργου Ανδρέου έχει εναλλασσόμενους ρυθμούς, χρησιμοποιεί όργανα που θυμίζουν το χωριό, τα λαϊκά πανηγύρια, τους γάμους.

● Εχετε παρουσιάσει 13 παραστάσεις στην Επίδαυρο, με τελευταία τη «Λυσιστράτη», το 2004, με τη Λυδία Κονιόρδου. Δεν σας έλειψε όλα αυτά τα χρόνια η Επίδαυρος;

Δεν ήθελα πια, το έκανα, τελείωσε. Μεγάλωσα, είμαι 75 χρόνων. Ας πειραματιστούν οι νεότεροι.

Μου ζήτησαν από το Φεστιβάλ να σκηνοθετήσω με τιμητική αφορμή τα 30 χρόνια που πέρασαν από τότε που έκανα την «Ηλέκτρα». Είχα κι εγώ ξεχάσει πότε έγινε, πώς πέρασε τόσος καιρός…

● Αλήθεια ποια ήταν τα πρώτα συναισθήματα εκείνης της παράστασης που έμεινε ιστορική;

Μη νομίζεις ότι καταλάβαινα και πολύ τι γινόταν, ευτυχώς… Οταν μπήκε ο Χορός στην ορχήστρα, άρχισα να συνειδητοποιώ ότι κάτι συμβαίνει.

Ο κόσμος ήταν συγκινημένος, ενθουσιασμένος κι εγώ βρέθηκα ξαφνικά στην αγκαλιά του Αντώνη Τρίτση, να κλαίμε κι οι δύο. «Σύνελθε», μου έλεγε, «νίκησες». Ποιος ξέρει πώς να ήμουν…

Η ευθύνη, όταν καταπιάνεσαι μ’ αυτά τα έργα και σε τέτοιο χώρο, είναι τεράστια. Μην ξεχνάμε ότι σ’ αυτή την ορχήστρα έχει χυθεί ιδρώτας μεγάλων καλλιτεχνών.

Και μόνο να σκεφτείς ότι εκεί έπαιζε η Παξινού, αρκεί. Αυτό το θέατρο είναι θεϊκό, το λέμε και το ξαναλέμε, γιατί ισχύει. Μπαίνεις μέσα και ταράζεται η ψυχή σου, σαν να θέλεις να κάνεις τον σταυρό σου…

Εγώ έχω τη δική μου «προσευχή». Κάθε φορά που μπαίνω, χαϊδεύω ένα συγκεκριμένο μαρμαράκι. Ακούω από νεότερους να λένε «εντάξει, ένα θέατρο σαν όλα τα άλλα είναι». Ε, όχι, δεν είναι σαν κανένα άλλο. Ειδικά όταν έχεις απέναντί σου 12 χιλιάδες θεατές.

Μα γι’ αυτό ακριβώς ο κόσμος επιλέγει να πηγαίνει, παρ’ όλο που ξέρει ότι η παράσταση θα παιχτεί κάποια στιγμή στη γειτονιά του.

● Η αγωνία της πρεμιέρας ξεπερνιέται ποτέ;

Με την Επίδαυρο έχω πάντα τεράστιο άγχος, χάνω εντελώς τον ύπνο μου. Συν αυτή την αμφιβολία που έχω από χαρακτήρα, σε βαθμό να πιστεύω πως δεν είμαι τίποτα σημαντικό.

Και τότε λέω στον εαυτό μου: «Πώς βρέθηκες εδώ; Γιατί δεν καθόσουν σπιτάκι σου;»... Γι’ αυτό λέω, φτάνει τόσο.

Αν δεν είχα τον Πέτρο Φιλιππίδη, δεν θα έκανα την παράσταση. Πιστεύω ότι είναι ο μεγαλύτερος κωμικός -και όχι μόνο κωμικός- που μπορεί να παίξει άριστα Αριστοφάνη.

Ερχεται ώρες νωρίτερα στην πρόβα, δουλεύει σαν σκυλί. Και τι να πω γι’ αυτό το πηγαίο κωμικό ταλέντο του Παύλου Χαϊκάλη, τον εξαιρετικό Κώστα Κόκλα, τον έμπειρο Τάκη Παπαματθαίου.

● Δεν έχετε, λοιπόν, κάποιο απωθημένο;

Αν υποθέσουμε ότι επιθυμώ κάτι, αυτό είναι να επαναλάβω μια παράστασή μου, την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι», που έμεινε ανολοκλήρωτη γιατί φοβήθηκα.

Ενώ μου δόθηκε η ευκαιρία, δεν στήριξα την άποψή μου, τη θεώρησα τολμηρή. Η ιδέα ξεκινάει από το ερώτημα ποιες είναι αυτές οι γυναίκες του Χορού, που ξεκινούν από τη Χαλκίδα και περιφέρονται στους στρατιωτικούς καταυλισμούς των Ελλήνων, την ίδια στιγμή που απαγορευόταν ακόμα και στην Κλυταιμνήστρα να βρίσκεται εκεί. Ανάμεσα σε άπλυτους, άξεστους στρατιώτες. Κι ένα βράδυ τινάχτηκα στο κρεβάτι μου, σκεπτόμενος ότι αυτές οι γυναίκες είναι «Ευδοκίες»...

Μερικές από τις εκατοντάδες γυναίκες ελευθερίων ηθών, για τις οποίες φημιζόταν η Χαλκίδα. Ορμώμενος από αυτό, ξαναδιάβασα το έργο και τα χορικά με άλλη ματιά. Είπα τη σκέψη μου στον Χουρμουζιάδη και δεν πρόλαβα να τελειώσω τα λόγια μου, και συμφώνησε αμέσως. Ε, αυτό το έργο θα ήθελα να το κάνω ξανά, μ’ αυτή την οπτική.

 Info 

Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου. «Αχαρνής» του Αριστοφάνη. Απόδοση - Σκηνοθεσία: Κώστας Τσιάνος. Χορογραφίες: Ελενα Γεροδήμου, Κώστας Τσιάνος. Σκηνογραφία – Κοστούμια: Γιάννης Μετζικώφ. Μουσική: Γιώργος Ανδρέου. Μουσική διδασκαλία: Παναγιώτης Τσεβάς. Παίζουν: Πέτρος Φιλιππίδης, Παύλος Χαϊκάλης, Κώστας Κόκλας, Τάκης Παπαματθαίου, Ιωάννης Παπαζήσης και 14μελής Χορός. 29, 30 Ιουνίου στις 21.15.

ΘΕΑΤΡΟ
«Είμαστε αλλοτριωμένοι, επιρρεπείς στη διαφθορά»
Ο Σέρβος σκηνοθέτης, Νικίτα Μιλιβόγεβιτς, διασκευάζει και σκηνοθετεί στην Επίδαυρο, μεταφέροντας στις μέρες μας τον «Πλούτο» του Αριστοφάνη, μια παγκόσμια κωμωδία όπως τη χαρακτηρίζει, συμπαραγωγή του Εθνικού...
«Είμαστε αλλοτριωμένοι, επιρρεπείς στη διαφθορά»
ΘΕΑΤΡΟ
«Οι σχέσεις μας έχουν γίνει ανθρωποφαγικές»
Τον «Κύκλωπα» του Ευριπίδη ανεβάζει την Παρασκευή και το Σάββατο στο Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου ο Παντελής Δεντάκης. Στο μόνο σατυρικό δράμα που σώζεται ακέραιο, ο ποιητής μεταγράφει από την Ι ραψωδία της...
«Οι σχέσεις μας έχουν γίνει ανθρωποφαγικές»
ΘΕΑΤΡΟ
Ζούμε τον υπαρκτό... σουρεαλισμό
Κάνει και σχολιάζει τα πάντα με τον δικό του, μοναδικό τρόπο. Ετσι, χωρίς δέος ο Τζίμης Πανούσης ντεμπουτάρει στην Επίδαυρο και με μπόλικο αυτοσχεδιασμό θα ερμηνεύσει τον Τρυγαίο στην «Ειρήνη» του Αριστοφάνη,...
Ζούμε τον υπαρκτό... σουρεαλισμό
ΘΕΑΤΡΟ
Μαθήματα θεάτρου σε κάμπινγκ
Εναν σημαντικό, νέο θεσμό παρουσίασε ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Ελληνικού Φεστιβάλ, Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος. Το Διεθνές Θερινό Σχολείο Αρχαίου Δράματος για νέους ηθοποιούς και σπουδαστές δραματικών σχολών...
Μαθήματα θεάτρου σε κάμπινγκ
ΘΕΑΤΡΟ
Σαν μαθητής στην Επίδαυρο
Μια ελληνορωσική συμπαραγωγή προκαλεί το ενδιαφέρον. Το ιστορικό Θέατρο Βαχτάνγκοφ της Μόσχας συνεργάζεται για πρώτη φορά με το Εθνικό Θέατρο παρουσιάζοντας την Παρασκευή και το Σάββατο στην Επίδαυρο την...
Σαν μαθητής στην Επίδαυρο
ΘΕΑΤΡΟ
«Ο πραγματικός εχθρός κρύβεται μέσα μας»
Ο σημαντικός Λιθουανός σκηνοθέτης ανεβάζει σήμερα και αύριο «Επτά επί Θήβας» στην Επίδαυρο με το ΚΘΒΕ. Μαζί με τον Ετεοκλή της παράστασής του, μας μιλούν για το έργο του Αισχύλου, ένα από τα πιο αντιπολεμικά...
«Ο πραγματικός εχθρός κρύβεται μέσα μας»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας