• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    18°C 14.6°C / 21.2°C
    0 BF
    80%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    15°C 12.5°C / 16.0°C
    0 BF
    85%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.0°C / 18.8°C
    2 BF
    81%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 13.6°C
    1 BF
    100%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 13.0°C
    0 BF
    94%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    14°C 12.7°C / 15.4°C
    0 BF
    81%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    10°C 9.1°C / 11.2°C
    2 BF
    71%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.6°C / 18.5°C
    1 BF
    91%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 16.6°C / 19.2°C
    2 BF
    81%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    10°C 9.9°C / 9.9°C
    2 BF
    73%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    18°C 16.1°C / 19.6°C
    0 BF
    88%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.0°C / 19.0°C
    2 BF
    70%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.7°C / 19.7°C
    1 BF
    75%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    11°C 10.9°C / 11.5°C
    0 BF
    93%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    11°C 11.5°C / 11.5°C
    1 BF
    80%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 12.8°C / 17.8°C
    1 BF
    82%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 14.8°C / 21.4°C
    0 BF
    90%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    15°C 12.1°C / 15.5°C
    1 BF
    87%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    15°C 13.7°C / 16.1°C
    1 BF
    80%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 10.8°C
    2 BF
    79%
AP PHOTO
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η πολιτική μελωδία ενός ρομαντικού

  • A-
  • A+
Το μέλλον που προετοίμαζε δεν ήρθε ποτέ. Ομως η αμέσως επόμενη γενιά γεννήθηκε σε μια ελεύθερη και δημοκρατική Ελλάδα, η οποία δεν είχε καμιά σχέση με την Ελλάδα από την οποία προερχόταν ο ίδιος.

Και, επιτέλους, κάποια στιγμή αποκτήσαμε παρόν. Το παρελθόν είχε δώσει τον ρυθμό στο κράτος, στην ελευθερία, στη μεγάλη συλλογικότητα του έθνους και τη δημοκρατία. Ομως ποιο ήταν αυτό το παρελθόν; Στο πρώτο μισό του προηγούμενου αιώνα η συζήτηση γι’ αυτό το ερώτημα εξακολουθούσε έντονη στα πολύ υψηλά πατώματα της ελληνικής διανόησης. Ο Καβάφης σκάλιζε τους ελληνιστικούς χρόνους και την ορθοδοξία, ο Σεφέρης ένα σύνολο από την αρχαιότητα μέχρι τα κυπριακά, ο Παπατσώνης τον «ένδοξό μας βυζαντινισμό», ο Καζαντζάκης τα μινωικά χρόνια και τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο.

Μέχρι που εμφανίστηκε στη σκηνή της Ιστορίας ο Μίκης Θεοδωράκης, που ήθελε να μπει σε αυτή την πνευματική συζήτηση από μιαν άλλη τέχνη, την κατ’ εξοχήν λαϊκή, το τραγούδι. Ο Ρίτσος μόνο προετοίμαζε το ρήγμα με τον τρόπο των άχρονων μοιρολογιών της ιδιαίτερης πατρίδας του. Μέχρι τότε η συζήτηση στην υψηλή διανόηση για το «ποιοι είμαστε;» περιοριζόταν στους λίγους και την αγνοούσαν οι πολλοί. Ο Θεοδωράκης την πήγε ένα βήμα πιο μπροστά, δεν την αμφισβήτησε. Tη δέχτηκε ως αναπόσπαστη κληρονομιά της δικής του αφετηρίας φτάνοντάς την στα όρια της πολιτικής. Επειδή υπήρξε ο Θεοδωράκης οι ποιητές έγιναν λαϊκοί ήρωες. Και ως εκ τούτου στον διάλογο της ταυτότητας είχαν πια δικαίωμα συμμετοχής όλοι. Πλέον το ζητούμενο δεν ήταν το παρελθόν, αλλά το παρόν.

Τα έργα του ξεκίνησαν να έρχονται το ένα μετά το άλλο, κυρίως στις δεκαετίες ’60 και ’70 με την ορμή, όχι εκείνου που φεύγει φοβισμένος, αλλά του ανθρώπου που προχωρά μπροστά χωρίς να μπορεί κανείς να τον σταματήσει. Δήλωσε πως αυτό που μπορείς να φτιάξεις έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από αυτό που ζεις. Γιατί; Γιατί όλοι μας πρέπει να αποκτήσουμε τη συνείδηση ότι το παρελθόν και το παρόν είναι ένας κόσμος μισοτελειωμένος.

Ο Θεοδωράκης είχε βγει έξω από τις βεβαιότητες της ευρωπαϊκής ατομικότητας. Σάρκα του δικού του έργου ήταν η μαζική ακρόαση με πολιτική συμμετοχή. Αλλά και πέρα από τα πολιτικά, ενθουσιαζόταν ακόμα και όταν οι οπαδοί μιας ποδοσφαιρικής ομάδας έφτιαχναν συνθήματα πάνω στη μουσική του. Η ατομικότητα που αναδεικνύεται από τη μαζικότητα ήταν η πρώτη νότα του. Αν δεν έχεις ακούσει Θεοδωράκη σε συγκέντρωση, τότε δεν έχεις ακούσει Θεοδωράκη.

Δίπλα σε αυτό, το έργο του αποτέλεσε τη ρύθμιση των θεμελιωδών αρχών που καθορίζουν τις σχέσεις της μουσικής με το κοινό. Δεν είναι μόνο ότι με τον «Επιτάφιο» έδειξε στους διανοούμενους πως έχουν κι αυτοί δικαιώματα στο λαϊκό. Αλλά έδειξε και στους λαϊκούς –με το «Αξιον Εστί»– ότι έχουν δικαιώματα σε έναν χώρο συναυλιών που μέχρι τότε ήταν αποκλειστικό «προνόμιο» των αστών. Μετά από αυτά, η τελεολογία των επιμέρους κοινών δεν είχε πια λόγο ύπαρξης. Η εξαφάνιση των διαχωριστικών γραμμών λόγω της αισθητικής αξίας επιτεύχθηκε.

Στην πολιτιστική του πρόταση είδε την παράδοση όσων δημιούργησαν τον πνευματικό κόσμο που γεννήθηκε, όχι ως κάτι το πεθαμένο, αλλά ως κάτι ενεργό που πάλλεται, ως το αντίθετο της συνήθειας, που έλεγε ο Σεφέρης. Η παράδοση ήταν ο κινητήρας της μνήμης που πετάει και ενώνει το ιδιωτικό με το δημόσιο σε μια συλλογική χαρά ή σε έναν συλλογικό θυμό ή πίκρα ή ελπίδα.

Το αραβούργημα της ελληνικής παράδοσης, της «ευρωπαϊκής» μουσικής και της τρέχουσας συμμετοχής στα κοινά τον προσδιόριζε. Τα έργα του, εντούτοις, αποκτούσαν το βαθύτερο νόημά τους στην οδό του παγκόσμιου ανθρωπισμού, που έβρισκε την τελείωσή του στην πολιτική. Δηλαδή το ότι δεν επιλέγεις τη χώρα που γεννιέσαι, δεν σε απαλλάσσει από την ευθύνη απέναντί της. Κι έτσι τα πάντα στο τέλος γίνονταν ξανά πολιτική. Οπως έλεγε και ο Φουέντες, ακόμα και ο έρωτας είναι πολιτική. Στο έργο του Θεοδωράκη αυτό αποθεώνεται.

Ο Μίκης τα τελευταία χρόνια απομονώθηκε από τον κόσμο. «Νέος είσαι δυνατός με παρέα, γέρος με μοναξιά», έγραψε ο Γκέτε. Εγκατέλειψε την εποχή του και την ιστορία της μουσικής. Με κάποιες σπάνιες εμφανίσεις. Στις 31 Μαΐου 2011, εν μέσω αντιδράσεων κατά των μνημονίων, όταν οι Αγανακτισμένοι φούντωναν στο κέντρο της Αθήνας, εκείνος βγήκε από την απομόνωσή του και σε αναπηρικό καροτσάκι εμφανίστηκε στα Προπύλαια με μια πύρινη ομιλία.

Λίγα χρόνια μετά, ρώτησα έναν από τους επιτελείς του πρωθυπουργικού γραφείου της εποχής πώς τους ξέφυγαν οι αντιδράσεις των Αγανακτισμένων και δεν είχαν προβλέψει την κινηματική κλιμάκωση. Νομίζω πως ήταν ειλικρινής όταν μου είπε ότι έως τότε θεωρούσαν πως είχαν τα πράγματα υπό έλεγχο. «Μέχρι που βγήκε ο Μίκης στα Προπύλαια. Τότε, όταν τελείωσε την ομιλία του, για πρώτη φορά ξεκίνησε ένα φορτισμένο πλήθος από τα Προπύλαια με στόχο να μπει μέσα στη Βουλή». Η κατάσταση ξέφυγε. Ηταν η δικαίωση του Γκέτε.

«Οταν σφίγγουν το χέρι, ο ήλιος είναι βέβαιος για τον κόσμο», μελοποίησε στη «Ρωμιοσύνη» του Ρίτσου. Η μεγάλη πορεία μιας γενιάς προς τον ήλιο. Στη συνέχεια όμως οι διαδρομές άλλαξαν και ο Μίκης το κατάλαβε και ήταν ειλικρινής με τον εαυτό του. Θα πει σε μια συνέντευξη: «Εχασα την ευκαιρία να φύγω την εποχή που ο ήλιος ήταν βέβαιος για τον κόσμο». Το μέλλον που προετοίμαζε ο μεγάλος ρομαντικός δεν ήρθε ποτέ. Ομως η αμέσως επόμενη γενιά γεννήθηκε σε μια ελεύθερη και δημοκρατική Ελλάδα, η οποία δεν είχε καμιά σχέση με την Ελλάδα από την οποία προερχόταν ο ίδιος. Η συζήτηση για το «ποιοι είμαστε;» έφθινε χωρίς να έχει απαντηθεί. Ηταν όμως κι αυτός πια η πρωτοπορία που δεν πρωτοπορούσε. Αλλά το μουσικό σύμπαν του κρύβει περισσότερα μυστήρια από τα μυστικά της εποχής του.

Από την ελληνική αρχαιότητα, ενώ έχουμε πολιτικά και θεατρικά κείμενα, μας λείπει η ψυχή τους: η μουσική. Είμαστε καταδικασμένοι να μην ακούσουμε ποτέ μια μελωδική γραμμή του Αρίωνα ή του Πίνδαρου. Οπως μας λείπουν τα χρώματα από τα μάρμαρα. Η μουσική στην αρχαιότητα εξέπεσε από τον παράδεισο της αθανασίας και γι’ αυτό έχουμε χάσει πολλά στον ορίζοντα του αρχαίου λαϊκού πολιτικού αισθήματος. Εδώ όμως έχουμε τον Μίκη. Το δεύτερο μισό του ελληνικού 20ού αιώνα χωρίς τη μουσική του είναι αδύνατον να γίνει κατανοητό. Αλλά και παγκόσμια, η μουσική του αντηχεί εκατομμύρια φωνές, απαράμιλλα. Οι άνθρωποι που αγωνίστηκαν για έναν καλύτερο κόσμο, χάρη στη μουσική του έχουν γίνει κι αυτοί αθάνατοι.

*Ο Ανδρέας Μπελεγρής είναι δημοσιογράφος

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Ο Μίκης έκανε λαϊκό τραγούδι με μια ευγένεια μοναδική
Ο Κώστας Παπαδόπουλος μας διηγείται τη βραδιά που η ζωή όλων τους άλλαξε. Μαζί με τον φίλο και μουσικό του συνοδοιπόρο Λάκη Καρνέζη, γείτονες από πιτσιρίκια στην Κοκκινιά, είχαν απέναντί τους τον κορυφαίο...
Ο Μίκης έκανε λαϊκό τραγούδι με μια ευγένεια μοναδική
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Μίκης Θεοδωράκης: Η δυναμική του στον κινηματογράφο
Μεγαλειώδης συνθέτης ο Μίκης χάρισε την μουσική του σε περισσότερες από 22 ελληνικές και ξένες ταινίες και ταξίδεψε τις ελληνικές νότες σε κάθε μήκος και πλάτος της Γης χάρη στο υπέροχο ζεϊμπέκικο, στον...
Μίκης Θεοδωράκης: Η δυναμική του στον κινηματογράφο
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
«Να ξαναβρεί η μουσική τον ρόλο της στη ζωή μας»
Επιτέλους απόψε θα ακούσουμε live από τη Μαρία Παπαγεωργίου ολόκληρο το τελευταίο της cd «Αλληλογραφία», με τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη που διανεμήθηκε δωρεάν με την εφημερίδα μας τον προηγούμενο Απρίλιο.
«Να ξαναβρεί η μουσική τον ρόλο της στη ζωή μας»
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
«Eίχα το θάρρος να “πειράξω” τα τραγούδια του Μίκη»
Μια απρόσμενη συνάντηση του μεγάλου συνθέτη μας με την καλύτερη τραγουδίστρια της νέας γενιάς στο ολοκαίνουργο CD «Αλληλογραφία», προσφορά της «Εφ.Συν.» στους αναγνώστες της τη Μεγάλη Παρασκευή.
«Eίχα το θάρρος να “πειράξω” τα τραγούδια του Μίκη»
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Η μουσική του Μίκη ενώνει
Αποθέωσε, το Σάββατο βράδυ, το κοινό στα Τίρανα την ορχήστρα «Μίκης Θεοδωράκης» και τους ερμηνευτές Σοφία Παπάζογλου και Κώστα Μακεδόνα, στο Πολιτιστικό Κέντρο του Καθεδρικού Ναού της Αναστάσεως του Χριστού.
Η μουσική του Μίκη ενώνει

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας