• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 17.3°C / 19.7°C
    2 BF
    66%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 15.3°C / 18.8°C
    1 BF
    58%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    20°C 18.7°C / 20.0°C
    3 BF
    64%
  • Ιωάννινα
    Ασθενής ομίχλη
    12°C 11.9°C / 15.9°C
    1 BF
    87%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 15.9°C
    3 BF
    63%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 14.7°C / 18.2°C
    1 BF
    68%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 15.6°C
    2 BF
    58%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    18°C 16.8°C / 19.6°C
    1 BF
    62%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 18.3°C / 22.1°C
    4 BF
    69%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 18.9°C
    3 BF
    68%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.1°C / 20.8°C
    4 BF
    68%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.7°C / 17.6°C
    0 BF
    88%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 19.9°C / 20.9°C
    0 BF
    68%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    16°C 15.9°C / 16.5°C
    0 BF
    82%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 16.5°C / 16.7°C
    1 BF
    71%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.0°C / 22.8°C
    2 BF
    59%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 17.3°C / 20.4°C
    2 BF
    80%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 14.3°C / 16.0°C
    2 BF
    80%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.1°C / 18.9°C
    2 BF
    62%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    14°C 13.8°C / 13.8°C
    1 BF
    65%

Αριστερά, το εξώφυλλο του «Επιταφίου» της Columbia, με τον Μίκη ανάμεσα στους Χιώτη και Μπιθικώτση. Δεξιά, η μάνα του Τάσου Τούση θρηνεί τον διαδηλωτή που σκότωσε η αστυνομία στις 9 Μαΐου του 1936, στη Θεσσαλονίκη. Είναι η φωτογραφία που δημοσίευσε ο «Ριζοσπάστης» και συγκλόνισε τον Γιάννη Ρίτσο.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο «Επιτάφιος» που ανέστησε το ελληνικό τραγούδι 

  • A-
  • A+
Η απίστευτη ιστορία της δημιουργίας του έργου που οριοθέτησε τη νεοελληνική τραγουδοποιία. Η σύμπραξη της λαϊκής παράδοσης και της λόγιας δημιουργίας, του αστικού κόσμου και της αριστερής διανόησης.

Ο τίτλος του «Ριζοσπάστη» της 10ης Μαΐου του 1936 έμοιαζε περισσότερο με κραυγή: «Η χτεσινή άγρια σφαγή του λαού Θεσσαλονίκης - 30 σκοτωμένοι - Υπάρχουν φήμες για 100. Κάτω η μοναρχική κυβέρνηση του δολοφόνου του εργαζόμενου λαού Μεταξά». Μα εκείνο που συγκλόνισε τον 27χρονο, τότε, Γιάννη Ρίτσο ήταν η φωτογραφία μιας μάνας που θρηνούσε πάνω από τον 25χρονο γιο της, σκοτωμένο από τη χωροφυλακή στην απεργία των καπνεργατών. 

«Με συνεπήρε τόσο πολύ, που την ίδια μέρα άρχισα να γράφω τον “Επιτάφιο”», αφηγήθηκε πολύ αργότερα ο ποιητής. «Με όλο τον προηγούμενο εξοπλισμό, ήμουν προετοιμασμένος απ’ τα παιδικά μου χρόνια. Ετοιμος ο δεκαπεντασύλλαβος, το κρητικό θέατρο, η “Ερωφίλη”, ο “Ερωτόκριτος”, ο Σολωμός, οι “Ελεύθεροι Πολιορκημένοι” πάλι σε δεκαπεντασύλλαβο. [...] Μέσα σε δύο εικοσιτετράωρα, σχεδόν χωρίς να φάω και να κοιμηθώ, και πολλές φορές κλαίγοντας σαν μοιρολογίστρα Μανιάτισσα, έγραψα τον “Επιτάφιο”, τα πρώτα 14 ποιήματα». 

Τα εξέδωσε έναν μήνα μετά, μα το 1938 η δικτατορία έκαψε τα περισσότερα αντίτυπα μπροστά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.

Επρεπε να περάσουν 18 χρόνια για να επιτραπεί να ξανατυπωθεί ο «Επιτάφιος». Και, το 1958, ο Ρίτσος έστειλε ένα αντίτυπο στον Μίκη Θεοδωράκη, στο Παρίσι. Ο 33χρονος, τότε, συνθέτης είχε κιόλας βραβευθεί για την πρώτη του σουίτα στο Φεστιβάλ της Μόσχας, μα ήδη είχε την ανάγκη να εκφράσει κάτι άλλο, πολύ πιο επείγον, τόσο μουσικά όσο και πολιτικά. Και ξάφνου, τα ποιήματα του Ρίτσου του πρόσφεραν ό,τι αναζητούσε. 

Ηταν μια συνηθισμένη μέρα στο Παρίσι του 1958. Ηταν μια ιστορική στιγμή για το ελληνικό τραγούδι. Με την αμοιβή του για το σάουντρακ τής «Απαγωγής του στρατηγού Κράιπε», ο Θεοδωράκης είχε αγοράσει τον προηγούμενο χρόνο ένα πράσινο Οπελ. Και περιμένοντας εκεί τη σύντροφό του, τη Μυρτώ, που ψώνιζε στο ελληνικό μπακάλικο, άρχισε να ταιριάζει τον δεκαπεντασύλλαβο της λαϊκής στιχουργικής με κελαρυστές μελωδίες κρητικής, επτανησιακής και βυζαντινής καταγωγής με τέτοιον οίστρο, που, όπως είπε αργότερα, εξαφάνισε ακόμα και τις επιληπτικές κρίσεις που τον βασάνιζαν επιστρέφοντας από τη Μακρόνησο. Λίγο αργότερα, έστειλε τις παρτιτούρες με πολλές προσδοκίες στον Μάνο Χατζιδάκι, στην Αθήνα. Μοιράζονταν την ελπίδα μιας πολιτιστικής άνοιξης και με χαρά ο Μάνος ενορχήστρωσε το έργο. Το 1960 άρχισε να το ηχογραφεί με ερμηνεύτρια τη Νάνα Μούσχουρη. 

«“Εδώ πρέπει να γίνεις μάνα, πρέπει να γίνεις αδερφή του σκοτωμένου και να θρηνήσεις για τα νιάτα του”, μου έλεγε ο Μάνος καθώς είχα σκύψει πάνω από τους σπαρακτικούς στίχους του Ρίτσου», μου αφηγείται η διάσημη τραγουδίστρια στη βιογραφία της (εκδ. Λιβάνη). «Στο στούντιο, ο Μίκης (που είχε επιστρέψει εν τω μεταξύ από το Παρίσι), έδειχνε σαν να καμαρώνει το παιδί του, ενώ ο Μάνος το μεγάλωνε σαν να ήταν δικό του. Κάποια στιγμή ο Μίκης του είπε ότι ίσως το ύφος παραείναι λυρικό και μήπως θα έπρεπε να είναι πιο δραματικό, αλλά ο Μάνος απάντησε ότι δεν πρέπει να φωνάζουμε τη συγκίνησή μας – αν είναι καλά μελοποιημένη, θα φανεί. […] Και ξάφνου κάτι άρχισε ν’ αλλάζει. Είχαμε ηχογραφήσει έξι από τα οκτώ τραγούδια του έργου, όταν μια μέρα ο Θεοδωράκης, ο Ρίτσος και οι φίλοι τους δεν ήρθαν...». 

Τότε δεν φαντάζονταν ότι, την ίδια στιγμή που ο Αλέκος Πατσιφάς ετοίμαζε τη νέα, φιλόδοξη κυκλοφορία της Fidelity, ο πιο δυναμικός ανταγωνιστής του, ένας επίσης καλλιεργημένος αστός με ανοιχτές απόψεις, ο Τάκης Β. Λαμπρόπουλος, είχε προτείνει μυστικά στον Θεοδωράκη να κυκλοφορήσει το έργο και στην Columbia!

Οπως μού έχει αφηγηθεί ο ιστορικός διευθυντής της εταιρείας, στις συνεντεύξεις που έχει δώσει το 1991 στην «Ελευθεροτυπία» και το 2018 στο Δεύτερο Πρόγραμμα της ΕΡΤ, συνάντησε τον συνθέτη στο Εθνικό Θέατρο, όπου έκανε τότε πρόβες για τις «Βάκχες», και συμφώνησαν να συζητήσουν στο γραφείο του: 

«Eίχαμ’ ένα μικρό στούντιο τότε και, όταν ήρθε, ζήτησα από τον Μίκη να παίξει κάτι από τον “Επιτάφιο”. Πράγματι, το έπαιξε έτσι λυρικά, στο πιάνο. Του λέω “εμείς έχομε έναν άνθρωπο ο οποίος είναι βασικότατος στο θέμα της τεχνικής του δίσκου και ακούει στο όνομα Μανώλης Χιώτης. Ασχέτως του ποιον θα διαλέξομε ως ερμηνευτή, ο Χιώτης μπορεί να σας βοηθήσει”. Μου λέει: “Τώρα στο θέμα του ερμηνευτού...”. Του απαντώ: «Κύριε Θεοδωράκη, υπάρχουν δύο εκδοχές: Η μία εκδοχή είναι ο μέγιστος από πλευράς πωλήσεων και απηχήσεως στο κοινόν Στέλιος Καζαντζίδης και η άλλη εκδοχή είναι ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης, ο οποίος είναι για μένα πολύ σπουδαίος, διότι η έκφρασίς του, η ορθοφωνία του –εφ’ όσον μιλάμε και για ψυχή, για ποίηση– είναι πρωτοφανής». 

Είτε αποφάσισε εκείνη τη στιγμή είτε τον είχε πολύ νωρίτερα στον νου του για τον «Επιτάφιο», ο Μίκης δεν δίστασε καθόλου να διαλέξει τον Μπιθικώτση. Τον γνώριζε, άλλωστε, από τη Μακρόνησο. Εκείνος που θα δίσταζε πολύ ήταν ο ίδιος ο Μπιθικώτσης. «Μανώλη, θα ξεφτιλιστούμε», είπε στον Χιώτη, μόλις άκουσε πρώτη φορά τα τραγούδια του Θεοδωράκη. Πείστηκε, όμως, και η νέα ηχογράφηση ξεκίνησε. 

«Ο Μίκης μού είπε: ”Πρέπει να σεβαστούμε την εργασία την οποία κάνουν οι άλλοι, εδώ και δυο τρεις μήνες. Πρέπει να δουλέψουμε υπό εχεμύθειαν”», αφηγείται ο Τ. Β. Λαμπρόπουλος. Και προσθέτει πως, όταν προχώρησε η εργασία, τηλεφώνησε στον ποιητή: «“Κύριε Ρίτσο, είμαι ο Λαμπρόπουλος της Columbia. Μπορείτε να έρθετε κάποια μέρα που σας βολεύει, να δούμε κάτι που έχει σχέση με τον ‘Επιτάφιο’;” Αν και κάτι είχε υποπτευθεί, όταν του είπα τα καθέκαστα, τα ’χασε ο άνθρωπος, διότι από μας είχε μείνει μυστικό. Πριν του βάλω να το ακούσει, είχε ήδη εκτυπωθεί το δοκίμιο. Δίχως να το ξέρει! Και του λέω: “Κύριε Ρίτσο, ο ‘Επιτάφιος’ αυτή τη στιγμή έχει πουλήσει περίπου κάτι λίγο λιγότερο από 5.000 βιβλία στον ‘Ικαρο’”. Αυτός ο “Επιτάφιος” που φτιάξαμε με τον Θεοδωράκη και τον Μπιθικώτση, θα εκτοπίσει το βιβλίο, θα το εκμηδενίσει από πλευράς αριθμητικής απηχήσεως στον κόσμο και θα συμβαδίσει πλάι του από θέση υπεροχής. Πιστεύω ότι κάναμε κάτι καλό κι αξιοσέβαστο”». 

Ο άρχοντας της ιστορικής Columbia δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει στη βαθιά σχέση των Ελλήνων με την ποίηση. Πίστευε όμως και στην επιχειρηματικότητα: «Δεν ξέρω άν θα πικράνω μερικούς που θεωρούν ότι προήγαγα πάνω απ’ όλα την καλλιτεχνία, όμως η αλήθεια είναι ότι σκέφθηκα κατ’ αρχήν επιχειρηματικά», μου είχε πει αφοπλιστικά. Οταν κάποτε το μετέφερα στον Θεοδωράκη, μειδίασε, χωρίς ωστόσο να το σχολιάσει. 

Αργότερα ο Ρίτσος θα παραδεχόταν ότι, παρά τις αρχικές επιφυλάξεις του, ο μελοποιημένος «Επιτάφιος» «πήγε και βρήκε (τους πολίτες) στο τραπέζι τους, στο κρεβάτι τους, την ώρα που ’καναν έρωτα, την ώρα που πίνανε, που χορεύανε, που διασκέδαζαν, που γλεντούσαν. Κι οι στίχοι έμειναν [...] Εγιναν τροφή αισθημάτων, τροφή ψυχής, τροφή πνεύματος». 

Οι δυο εκδοχές, που κυκλοφόρησαν με διαφορά λίγων μηνών, πυροδότησαν ενθουσιασμό αλλά και αντιμαχίες. Μέχρι και συζήτηση οργανώθηκε για τους δυο «Επιταφίους». Τον Οκτώβριο του 1960, η εστία του Συλλόγου Κρητών Σπουδαστών ξεχείλισε από κόσμο που ήθελε να την παρακολουθήσει.

Την επομένη η «Αυγή» είχε πλήρη ανταπόκριση:

«Με τον Θεοδωράκη», είπε ο Χατζιδάκις, «γνωριζόμαστε από παιδιά. Μαζί ακούγαμε τα πρώτα λαϊκά μοτίβα, μαζί ενθουσιαστήκαμε, μαζί απογοητευτήκαμε. Παρ’ όλους όμως τους διαφορετικούς δρόμους που πήραμε, μπορεί ο ένας να συγκινεί τον άλλον». Ξεπερνώντας την όποια πικρία του, πρόσθεσε ότι ο Μίκης «έχει βαθιές ρίζες και η θητεία του στη σοβαρή μουσική του έδωσε τη δυνατότητα να εκφράζει με λιτά μέσα πολλά πράγματα». Υπερασπίστηκε, ωστόσο, τη δική του ενορχήστρωση, λέγοντας ότι «έχει λυρικό χαρακτήρα χωρίς να χάνει τη λαϊκότητά της». 

Ο Θεοδωράκης, με τη σειρά του, εξέφρασε τη μεγάλη του εκτίμηση στον Χατζιδάκι και τη Μούσχουρη, επαίνεσε τον «λυρικό, επιθαλάμιο» ήχο της εκτέλεσής τους, πρόσθεσε, ωστόσο, ότι η δεύτερη, λαϊκή ενορχήστρωση, είναι «για τις αγορές και τα σοκάκια, εκεί που το παλικάρι λαχάνιασε και αγάπησε, πριν φάει μια σφαίρα στην καρδιά». Κάτι που άφησε έκτοτε και στη Μούσχουρη το συναίσθημα πως αδικήθηκε: «Λες κι εγώ», μου είχε πει, «δεν ήμουν επίσης ένα κορίτσι από μια φτωχή οικογένεια, που δούλευε από μικρή»

Αυτό που έχει σημασία είναι ότι το «έντεχνο λαϊκό τραγούδι» είχε μόλις γεννηθεί και πολλοί, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, συνέβαλαν σ’ αυτό. Λίγες μέρες μετά, εξάλλου, ο Θεοδωράκης έγραψε στην «Επιθεώρηση Τέχνης»: «Λυπάμαι που δεν μπόρεσαν να διακρίνουν ότι, με όλο το χάσμα που τους χωρίζει, η Μούσχουρη και ο Μπιθικώτσης τραγουδούν στο βάθος με τον ίδιο τρόπο, προσπαθούν να πλησιάσουν το ίδιο πρότυπο». 

Πράγματι, σε μια εποχή αδυσώπητου πολιτικού διχασμού, ο «Επιτάφιος» συμφιλίωσε τη λαϊκή παράδοση και τη λόγια δημιουργία, τον αστικό κόσμο και την αριστερή διανόηση και διεκδίκηση. Η ανέλπιστη αυτή συνέργεια προκάλεσε την πιο ελπιδοφόρα συνέγερση. Και αυτό θορύβησε πολλούς: το 1961, όταν ο Θεοδωράκης άρχισε να παρουσιάζει το έργο σε συναυλίες, «αγανακτισμένοι πολίτες» έκοβαν το ηλεκτρικό ή κλείδωναν τις αίθουσες και απειλούσαν τους καλλιτέχνες: 

«Βγάζαμε τους δίσκους και έκαναν μποϊκοτάζ», μου είχε αφηγηθεί ο συνθέτης το 2017. «Επρεπε, λοιπόν, να πάμε στις συνοικίες, να μας δει ο κόσμος. Ο λαός είναι η πηγή των πάντων. Οταν χαμηλώνει, γίνεται όχλος. Οταν υψώνεται, γράφει Ιστορία! Σκέφθηκα, μάλιστα, ότι, καθώς αυτό που κάναμε ήταν μια αναγέννηση, έπρεπε να απευθυνθούμε στους χθόνιους θεούς, στην Ελευσίνα. “Τι θα κάνουμε εκεί, αυτή είναι τσιμεντούπολη”, μου είχε πει ο Μπιθικώτσης. “Eκεί, στην τσιμεντούπολη, μας περιμένουν η Περσεφόνη και η Δήμητρα!”, του απάντησα. Είχαν και έναν σύλλογο εκεί, που γραμματέας ήταν ο Θόδωρος ο Πάγκαλος. Και συμμετείχε κι ένας πρωτοσύγκελος πολύ προοδευτικός. Ετσι το οργανώσαμε. Πήγαμε, μας περίμεναν καμιά 50αριά, αλλά περισσότεροι ήταν οι αστυφύλακες – όλο μαύρο! Πλησιάζω τον επικεφαλής αξιωματικό και μου λέει “χρειάζεστε άδεια, ελάτε αύριο”. T’ ακούει ο πρωτοσύγκελος, μπαίνει μπροστά, έπειτα εγώ κι ο Πάγκαλος, σπάσαμε τον κλοιό και μπήκαμε! Ετσι ξεκινήσαμε». 

Το 1963, ο Μίκης κυκλοφόρησε τον «Επιτάφιο» και με τη Μαίρη Λίντα. Αργότερα, παρουσίασαν δικές τους διασκευές ο Σταύρος Ξαρχάκος, οι κιθαριστές Τζον Ουίλιαμς, Ιάκωβος Κολανιάν και Μίλος Καραντάγκλιτς, η Νένα Βενετσάνου, ενώ υπάρχουν και οι δοκιμαστικές ηχογραφήσεις που έκανε ο Χατζιδάκις με τη Φλέρυ Νταντωνάκη το 1970 στη Νέα Υόρκη. Το έργο ερμήνευσε φυσικά και η Μαρία Φαραντούρη.

Ο Θεοδωράκης συνέχισε με το «Αρχιπέλαγος», τους «Λιποτάκτες», την «Πολιτεία» και άλλα ιστορικά έργα όπου η ποίηση συναντούσε το λαϊκό τραγούδι, ενώ στην περίπτωση του «Αξιον Εστί» έσμιγε και με τη συμφωνική παράδοση. Παράλληλα, όμως, και άλλοι συνθέτες και ποιητές, που δεν προέρχονταν απαραίτητα από την Αριστερά, άρχισαν να πειραματίζονται πάνω στον νέο ήχο, που κυριάρχησε τις επόμενες δεκαετίες, ως μπροστάρης μιας ανάγκης για καλλιτεχνική αλλά και κοινωνική σύνθεση, που είχε ήδη αρχίζει να εκφράζεται και από τη διάλεξη του Χατζιδάκι για το ρεμπέτικο, από τη μεταπολεμική ζωγραφική του Χατζηκυριάκου-Γκίκα, του Τσαρούχη κ.ά. Οριοθετώντας, έτσι, μια εποχή που είχε βαθύτερες προκαταλήψεις από τη σημερινή, αλλά είχε και υψηλότερες προσδοκίες.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
10 μεγάλα τραγούδια 10 κύκλοι τραγουδιών
Ποιος δεν έχει τραγουδήσει τη «Βάρκα στο γιαλό», ποιος δεν έχει συγκινηθεί με το «Γελαστό παιδί», δεν έχει ξεσηκωθεί με το «θα σημάνουν οι καμπάνες», ποιος δεν έχει νιώσει την Ελλάδα στην καρδιά του...
10 μεγάλα τραγούδια 10 κύκλοι τραγουδιών
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Τα μεγάλα τραγούδια του Μίκη
Μία μεγάλη και πολυπληθής βραδιά: απόψε στο Καλλιμάρμαρο, 1.000 χορωδοί από 30 πόλεις της Ελλάδας θα σχηματίσουν μια πελώρια χορωδία, η οποία με τη συνοδεία Συμφωνικής Μαντολινάτας θα αποδώσει μερικά από τα...
Τα μεγάλα τραγούδια του Μίκη
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Τραγούδια από τον κήπο του Μίκη
Η Μαρία Φαραντούρη είχε την ιδέα ενός άλμπουμ με παλιά, αγαπημένα κομμάτια του Θεοδωράκη σε νέες εκτελέσεις. Και οι Μάλαμας, Ιωαννίδης, Χαρούλης έσπευσαν μαζί της να τιμήσουν τον μεγάλο δάσκαλο, ο οποίος...
Τραγούδια από τον κήπο του Μίκη
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Η πολιτική μελωδία ενός ρομαντικού
Το μέλλον που προετοίμαζε δεν ήρθε ποτέ. Ομως η αμέσως επόμενη γενιά γεννήθηκε σε μια ελεύθερη και δημοκρατική Ελλάδα, η οποία δεν είχε καμιά σχέση με την Ελλάδα από την οποία προερχόταν ο ίδιος.
Η πολιτική μελωδία ενός ρομαντικού
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Ο Μίκης έκανε λαϊκό τραγούδι με μια ευγένεια μοναδική
Ο Κώστας Παπαδόπουλος μας διηγείται τη βραδιά που η ζωή όλων τους άλλαξε. Μαζί με τον φίλο και μουσικό του συνοδοιπόρο Λάκη Καρνέζη, γείτονες από πιτσιρίκια στην Κοκκινιά, είχαν απέναντί τους τον κορυφαίο...
Ο Μίκης έκανε λαϊκό τραγούδι με μια ευγένεια μοναδική

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας