Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Διγενής και οι άλλοι ήρωες της Δόμνας

Η Δόμνα Σαμίου ερεύνησε, επέλεξε τα τραγούδια που αφηγούνται τα ανδραγαθήματα των ακριτών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και είχε τη μουσική επιμέλεια αυτού του διπλού CD, που συνοδεύεται από καλαίσθητο δίγλωσσο βιβλιαράκι 300 σελίδων.

IOANNA WEBER

Ο Διγενής και οι άλλοι ήρωες της Δόμνας

  • A-
  • A+

Ακρίτες αποκαλούσαν οι Βυζαντινοί τους φύλακες των «άκρων», δηλαδή των συνόρων της επικράτειάς τους. Οι ακρίτες είχαν αντικαταστήσει τους milites limitaneos των ρωμαϊκών χρόνων, δηλαδή τον τακτικό στρατό που ήταν μόνιμα εγκατεστημένος στις παραμεθόριες περιοχές, και υπερασπίζονταν τα σύνορα της αυτοκρατορίας από βαρβαρικές επιδρομές και εισβολές.

Μάλιστα, με στόχο τη βαθύτερη γεωγραφική σύνδεση με το λειτούργημά τους, οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες δώριζαν στους ακρίτες καλλιεργήσιμη γη και τους απάλλασσαν από φόρους. Ως μόνιμοι μισθοφόροι φρουροί/στρατιώτες, οι ακρίτες ζούσαν επικίνδυνη πολεμική ζωή, γεγονός που συντέλεσε στην ανάπτυξη ενός πνεύματος ηρωικού, με ενδιαφέρουσες διαπολιτισμικές όψεις, ανάλογου προς αυτό της μεσαιωνικής Δύσης.

Την εποχή της μέγιστης ακμής τους, ανάμεσα στον 7ο και τον 10ο αιώνα μ.Χ., αγωνίζονταν ακατάπαυστα εναντίον των Σαρακηνών (Αράβων) και των Απελατών (μεσαιωνικών κλεφτών). Περιοχή ευθύνης και δράσης τους ήταν η θερμή, ρευστή μεθόριος ανάμεσα στα γεωπολιτικά και πολιτισμικά πεδία αφ’ ενός της ύστερης ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας και του Βυζαντίου, αφ’ ετέρου των βασιλείων και των αυτοκρατοριών της Εγγύς και της Μέσης Ανατολής και του αναδυόμενου Ισλάμ.

Σε αυτό οφείλεται η γένεση και ανάπτυξη προφορικής ποίησης κατ’ εξοχήν ηρωικής, της λεγόμενης «ακριτικής». Λείψανά της επιβίωσαν καταγραμμένα στο περίφημο «Επος του Διγενή Ακρίτα» (~12ος αι.), το παλαιότερο λογοτεχνικό γραπτό μνημείο της δημώδους ελληνικής μεσαιωνικής γλώσσας.

Κυρίως, όμως, επιβίωσαν στα παραδοσιακά δημοτικά μας τραγούδια. Αυτά τα ηρωικά μεσαιωνικά τραγούδια, λιγότερο ή περισσότερο μετεξελιγμένα και εμπλουτισμένα με στοιχεία της εκάστοτε περιοχής και ιστορικής πραγματικότητας, επέζησαν στις προφορικές μουσικές παραδόσεις τόπων όπως η Καππαδοκία και ο Πόντος της Μικράς Ασίας, η Ηπειρος, η Θράκη, η Μακεδονία, αλλά και τα νησιά της Ανατολικής Μεσογείου–Κύπρος, Ρόδος, Κάρπαθος, Κρήτη, Λήμνος, Εύβοια και Σκιάθος.

Η ηρωική μυθολογία και γεωγραφία των τραγουδιών της «καθ’ ημάς Ανατολής» -και όχι μόνο- γοήτευε πάντα έντονα τη Δόμνα Σαμίου (1928-2012). Γι’ αυτό αγαπούσε ιδιαίτερα τα μακροσκελή αφηγηματικά «Ακριτικά» τραγούδια για τον Διγενή και άλλους ήρωες του πρώιμου μεσαιωνικού ελληνισμού, όπως ο Κωσταντάκης, ο Μαυριανός, ο Αλέξης κ.ά.

Τις μουσικές αυτές προτιμήσεις της εξέφρασε σε μεγάλο βαθμό μέσα από τη δισκογραφία που επιμελήθηκε η ίδια όσο ήταν στη ζωή. Οι παλαιότεροι θα θυμούνται, ασφαλώς, την εξαιρετική έκδοση Ακριτικών τραγουδιών από τη γαλλική OCORA σε βινύλιο, ηχογραφημένο με δική της επιμέλεια στην Αθήνα το 1982. Εχοντας συγκεντρώσει στο αρχείο της με περισσή φροντίδα και κόπο, μέσω επιτόπιας έρευνας, μερικές δεκάδες από αυτά τα σπάνια τραγούδια, σκόπευε να τα εκδώσει δισκογραφικά σε CD, όμως ο θάνατος την πρόλαβε.

Εξι χρόνια μετά τον θάνατό της, ο Σύλλογος που ίδρυσε και φέρει το όνομά της κυκλοφορεί την ολοκληρωμένη δισκογραφική έκδοση «Των Ακριτών και των Αντρειωμένων» σε διπλό CD, συνοδευόμενο από καλαίσθητο δίγλωσσο βιβλιαράκι 300 σελίδων, με εισαγωγικά κι επεξηγηματικά κείμενα, τα λόγια των τραγουδιών και πλούσια εικονογράφηση με μικρογραφίες από βυζαντινούς κώδικες. Περιλαμβάνονται 27 τραγούδια και 3 οργανικοί σκοποί συνολικής διάρκειας περίπου δύο ωρών.

Τα αυστηρά κι αγέλαστα, λιτά, επαναληπτικά ακούσματά τους αγγίζουν τα αυτιά και τη συγκίνηση του σύγχρονου ακροατή με αρχαίες φωνές, αφηγήσεις και αισθήματα.

Στα κείμενά τους για κάθε τραγούδι, ο βυζαντινολόγος Ηλίας Αναγνωστάκης και η εθνομουσικολόγος Μιράντα Τερζοπούλου ανιχνεύουν το μακρύ ταξίδι του προφορικού λόγου των τραγουδιών, που οι λόγιοι μελετητές ονόμασαν «Ακριτικά», αλλά ο λαός τα ονοματίζει σύμφωνα με τον ήρωα που πρωταγωνιστεί σε καθένα από αυτά: «του Ακρίτη», «του Διγενή», «του Αρμούρη», «του Πόρφυρα», «του Κωσταντή».

Ολα αφηγούνται ιστορίες αντρειωμένων που έδρασαν στα άκρα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, υπερασπιζόμενοι τα υπαρκτά ή μυθικά σύνορά της με ανδραγαθήματα που ξεπερνούν το ανθρώπινο μέτρο. Ωστόσο, αυτά τα άκρα δεν είναι μόνο πεδία πολεμικών συγκρούσεων.

Είναι και τόποι κανονικής ζωής με οργώματα και σπορές, κυνήγια και έρωτες. Τα άκρα της βυζαντινοαραβικής μεθορίου δεν είναι μόνο σύνορα: είναι και ανοιχτές γέφυρες, σημεία επικοινωνίας, ανταλλαγών και ώσμωσης πολιτισμών, γεγονός που τους προσδίδει ιδιαίτερο βάρος στη σημερινή συγκυρία.

Η έρευνα και η επιλογή των τραγουδιών και η μουσική επιμέλεια αυτής της έκδοσης είχε γίνει από τη Δόμνα Σαμίου. Εννιά από τα τραγούδια ακούγονται στην αυθεντική τους εκτέλεση, όπως τα ηχογράφησε η ίδια με ντόπιους μουσικούς και τραγουδιστές στα ανά την Ελλάδα εθνομουσικολογικά ταξίδια της.

Εκτός από την ίδια, τραγουδούν επίσης μερικοί από τους γνωστούς συνεργάτες της: η Κατερίνα Παπαδοπούλου, ο Ζαχαρίας Καρούνης, ο Χρήστος Σίκκης, ο Ηλίας Υφαντίδης, ο Αντώνης Μαρτσάκης, ο Μανώλης Φιλιππάκης, ο Κώστας Αντιμισιάρης, ο Γιάννης Κλαδάκης και χορωδία. Η Δόμνα τούς δίδαξε τα τραγούδια και οργάνωσε τη χορωδία.

Τη μουσική και ενορχηστρωτική επιμέλεια υπογράφει ο σπουδαίος δεξιοτέχνης Σωκράτης Σινόπουλος, συνεργάτης της Δόμνας από το 1989, ενώ το ηχητικό αποτέλεσμα ο Γιώργος Καρυώτης. Ο αείμνηστος συνθέτης και ερευνητής της παραδοσιακής μουσικής Γιώργος Ε. Παπαδάκης (1951-2013), από τους στενότερους συνεργάτες της Δόμνας, υπήρξε μουσικός σύμβουλος και σ’ αυτήν την παραγωγή.

Η σκηνοθέτρια Δάφνη Τζαφέρη, που από το 2004 ασχολείται με την οργάνωση και παραγωγή δίσκων CD και DVD παραδοσιακής μουσικής πλάι στη Δόμνα Σαμίου, είχε τον συντονισμό του όλου εγχειρήματος, με βοηθό την πολύτιμη Τασία Παπανικολάου.

Η Νατάσα Παπαδοπούλου, φιλόλογος, είχε το δύσκολο έργο της γλωσσικής επιμέλειας των τραγουδιών, τα περισσότερα από τα οποία παραδόθηκαν σε δύσκολα κατανοητές διαλέκτους και ιδιώματα, αλλά και της γενικότερης επιμέλειας των κειμένων. Ο Γρηγόρης Αποστολίδης υπογράφει την καλλιτεχνική επιμέλεια της έκδοσης, ενώ ο Δημήτρης Καδιανάκης την ψηφιακή επεξεργασία και εκτύπωσή της.

  

ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Νησίδα μουσικής ανάτασης
Η διοργάνωση είναι προσφορά του αμερικανικού Ινστιτούτου Μουσικής Κέρτις και υλοποιήθηκε με σύμπραξη του Γερμανοελληνικού Πολιτιστικού Κοινωφελούς Ιδρύματος «Σβαρτς» και του θεσμού «Το Ινστιτούτο Κέρτις σε...
Νησίδα μουσικής ανάτασης
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Απόφοιτοι και δάσκαλοι σε απολαυστικές βραδιές
Τετραήμερο μουσικής δωματίου στη Γεννάδειο. Η διοργάνωση υπήρξε μέρος ευρύτερης προσφοράς του αμερικανικού Ινστιτούτου Μουσικής Κέρτις και υλοποιήθηκε με σύμπραξη του Γερμανοελληνικού Πολιτιστικού Κοινωφελούς...
Απόφοιτοι και δάσκαλοι σε απολαυστικές βραδιές
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Μια αθώα αλλά αισθησιακή Γαλλίδα
Αληθινή αποκάλυψη υπήρξε η ζωντανή ακρόαση της όπερας του Σπύρου Σαμάρα «Δεσποινίς ντε Μπελίλ», που παρουσιάστηκε σε συναυλιακή μορφή στο Μέγαρο Μουσικής, στο πλαίσιο του 13ου κύκλου Ελληνικών Μουσικών Γιορτών.
Μια αθώα αλλά αισθησιακή Γαλλίδα
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Παγκόσμια πρώτη για το «Ρέκβιεμ» του Λιάλιου
Την πρώτη παγκόσμια παρουσίαση της «Ακολουθίας εις κεκοιμημένους» του Πατρινού συνθέτη Δημήτρη Λιάλιου πρόσφερε την Κυριακή των Βαΐων η Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών (ΦΟΑ) υπό τον Βύρωνα Φιδετζή (9/4/2017).
Παγκόσμια πρώτη για το «Ρέκβιεμ» του Λιάλιου
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Ο Τίτος Γουβέλης παίζει Προκόφιεφ
Εχουμε σχολιάσει και παλαιότερα την ανάδυση μιας πολυπληθούς εμπροσθοφυλακής ικανών Ελλήνων πιανιστών –εύκολα έρχονται στον νου τουλάχιστον δέκα! οι οποίοι, βαθμιαία αλλά σταθερά, κυριαρχούν στο πεδίο της...
Ο Τίτος Γουβέλης παίζει Προκόφιεφ
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΧΟΡΟΣ
Μια σουίτα για τη «Φόνισσα»
Η βραδιά ξεκίνησε με την πρώτη παγκόσμια παρουσίαση της «Συμφωνικής σουίτας από την όπερα “Η φόνισσα”» του Γιώργου Κουμεντάκη. Η μετάπλαση υλικού από όπερα σε συμφωνική σουίτα είναι συνήθης, μουσικώς καθ’ όλα...
Μια σουίτα για τη «Φόνισσα»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας