Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ουτοπία στην καρδιά του σκότους

Ουτοπία στην καρδιά του σκότους

  • A-
  • A+

Πολύ πριν στραφεί σε μια λογοτεχνία που αναστοχάζεται τα μεγάλα ζητήματα της εποχής μας, ο Μιχάλης Μοδινός ήταν εξοικειωμένος με τις μεγάλες αφηγήσεις και την περιπέτεια με κεφαλαίο Π.

Είχε δουλέψει δυο χρόνια ως μηχανικός στο Καμερούν, είχε μελετήσει τη ζώνη του Σαχέλ με αποστολή του ΟΗΕ, είχε δει τις ταξικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ανάπτυξης στον Τρίτο Κόσμο, είχε μυρίσει τη νέα αποικιοκρατία, είχε αφουγκραστεί τη φτώχεια, είχε ιδρύσει το Εθνικό Κέντρο Περιβάλλοντος.

Και στα ερευνητικά έργα του είχε υιοθετήσει τις διεισδυτικές προσεγγίσεις της κοινωνικής ανθρωπολογίας και της οικο-γεωγραφίας, και είχε αποτυπώσει τους προβληματισμούς του για τη σύγκρουση της ανάπτυξης με την κοινωνία και την οικολογία.

Σήμερα, στην Εκουατόρια (εκδ. Καστανιώτης), το έκτο μυθιστόρημά του, αντλεί από αυτήν τη δεξαμενή όσο και από την Ιστορία της Μαύρης Αφρικής κατά τον 19ο αιώνα, και βουτάει στην καρδιά μιας πραγματωμένης ουτοπίας παρακολουθώντας την πορεία της μέχρι την ήττα της στη σκακιέρα της γεωπολιτικής.

Μια εξαιρετική αφορμή για τον συγγραφέα Μοδινό, που κινείται στους αντίποδες της «λογοτεχνίας δωματίου», να θέσει επίκαιρα ερωτήματα που σηκώνουν εναλλακτικές απαντήσεις. Κοιταγμένο λοξά, το καινούργιο βιβλίο του θα μπορούσε άλλωστε να διαβαστεί και σαν παραβολή για την ελληνική «πρώτη φορά Αριστερά» και για την περιπέτειά της.

Η Εκουατόρια είναι πλέον μια επαρχία του νεοπαγούς κράτους του Νότιου Σουδάν. Οταν όμως πήρε το όνομά της και προσαρτήθηκε το 1871 στη χρεοκοπημένη τότε Αίγυπτο, ήταν μια αχαρτογράφητη έκταση όσο η μισή Ευρώπη, που βυθιζόταν στη σημερινή Ουγκάντα μέχρι τον ισημερινό.

Κατοικούνταν από γηγενείς ειδωλολατρικές φυλές, όμως έγινε ένα κομβικό σταυροδρόμι για φιλόδοξους εξερευνητές και γεωγράφους που ανταγωνίζονταν ποιος θα ανακαλύψει πρώτος τις πηγές του ζωογόνου Λευκού Νείλου, καθώς και για ιεραπόστολους και φιλοχρήματους κυνηγούς, για πανίσχυρους Αραβες δουλέμπορους, για πρώιμους τζιχαντιστές και για επίδοξους αποικιστές. Μεταξύ τους και οι Γερμανοί, που λίγο αργότερα θα έβαζαν το πόδι τους στη γειτονική Τανγκανίκα.

Εκεί, λοιπόν, στον πυρήνα της Αφρικής, διαμορφώθηκε μια πραγματική υβριδική κοινωνία που λειτούργησε για σχεδόν δύο δεκαετίες ώς το 1889 σαν ανεξάρτητη επικράτεια, έξω από το ρεύμα των βίαιων πολιτισμικών, εθνοτικών και εδαφικών συγκρούσεων οι οποίες είχαν αναζωπυρωθεί με αφορμή το («αναπτυξιακό» θα λέγαμε σήμερα) έργο της διάνοιξης της Διώρυγας του Σουέζ.

Η αφετηρία της ήταν ένα σύνολο στρατιωτικών βάσεων για την πάταξη του δουλεμπορίου, που εξελίχθηκε σε δημιουργική κυψέλη Ευρωπαίων και ντόπιων, και κατέληξε να γίνει το πείραμα ενός νέου κόσμου. Ενός κόσμου ελεύθερου από τις αγκυλώσεις του παρελθόντος, όπου αναμείχθηκαν διαφορετικές φυλές, θρησκείες και κουλτούρες, και όπου 15.000 ψυχές μπορούσαν να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες δίνοντας νόημα στις έννοιες της ανεκτικότητας, της ανεξιθρησκίας και της αλληλοκατανόησης.

Πρωταγωνιστική μορφή σε αυτό το τολμηρό εγχείρημα ήταν ο μακροβιότερος κυβερνήτης της Εκουατόρια, ο Γερμανοεβραίος φυσιοδίφης και γιατρός Εντουαρντ Σνίτσερ, που ασπάστηκε το Ισλάμ και έγινε γνωστός με το όνομα Εμίν πασάς. Ενα ιστορικό πρόσωπο αινιγματικό, που κατέληξε το 1889 τρόπαιο των Μεγάλων Δυνάμεων.

Εκείνων που, με πρόσχημα τη σωτηρία του από τους ξεσηκωμένους Σουδανούς ισλαμιστές του φανατικού Μάχντι, ήθελαν να σχεδιάσουν από την αρχή τον χάρτη της Αφρικής, και ήδη από το 1884 είχαν συμφωνήσει στη Διάσκεψη του Βερολίνου την πρώτη μοιρασιά για τη «διακυβέρνησή» της. Δίπλα στον Εμίν πασά ο συγγραφέας τοποθετεί ως επινοημένο φίλο και συνεργάτη του, τον αφηγητή του μυθιστορήματός του.

Εναν Αλεξανδρινό κτηματία με επενδύσεις στη Ζανζιβάρη, ο οποίος στα 50 του αλλάζει προοπτική και πηγαίνει να συναντήσει την ουτοπία. Το όνομά του, «Μιχάλης Μοδινός»!

Μέσα από αυτό το μετα-μυθοπλαστικό παιχνίδι, ο συγγραφέας Μοδινός ζωντανεύει ανάγλυφα μια τρομερή εποχή με τους ήρωές της και ταυτόχρονα σχολιάζει μια εντυπωσιακή γκάμα θεμάτων, κλείνοντας το μάτι στην επικαιρότητα. Ολα θίγονται εδώ με τη γλαφυρότητα ενός παραμυθά.

Η πρώιμη παγκοσμιοποίηση, ο απόηχος της βιομηχανικής επανάστασης στις άλλες ηπείρους, η τυφλότητα των αποικιοκρατών και το δίλημμα «καθυπόταξη ή συνεργασία» με τους «άγριους», η κατασκευή της πολιτικής πραγματικότητας μέσα από τη λαϊκιστική αξιοποίηση των εξερευνήσεων, οι ιεροί πόλεμοι του Ισλάμ και η «σύγκρουση» (ο Μοδινός επιμένει στον όρο) των πολιτισμών και των τρόπων ζωής, το ζήτημα της αξιοπιστίας της επιστήμης, το επιχείρημα της εναλλακτικής οικονομίας και της κοινοτικής διαχείρισης των φυσικών πόρων κ.ά. Και οπωσδήποτε, η Φύση ως ορίζοντας της κοινωνίας: ως προέλευση και ως προορισμός της.

«Καμιά φορά η επανάσταση μας βρίσκει στον δρόμο»

Τι περιθώρια έχουμε σήμερα να κυνηγήσουμε μια ουτοπία; ρώτησα τον Μιχάλη Μοδινό. «Μα ούτε κι εκείνοι στην Αφρική του 1870 είχαν» απάντησε, «κι όμως πήραν τολμηρές αποφάσεις αλλάζοντας τρόπο ζωής.

Το εύκολο θα ήταν να οργανώσουν ένα καραβάνι και να φύγουν. Ομως παρέμειναν στην Εκουατόρια μέχρι που ο "πολιτισμός" ήρθε και τους "απεγκλώβισε"...» Ειδικότερα, σχετικά με το «ελληνικό πείραμα», σχολίασε ότι: «Ατυχώς, το μεγάλο λάθος της παρούσας κυβέρνησης είναι ότι δεν προτείνει τίποτα το ουτοπικό».

Και πρόσθεσε: «Πάντως, ούτε ο Εμίν πασάς, που διέψευδε τα πρότυπα των λευκών Ευρωπαίων, ήταν κανένας μεγάλος επαναστάτης. Λειτούργησε όμως εκ των πραγμάτων ως τέτοιος. Καμιά φορά, η επανάσταση μας βρίσκει στον δρόμο!».

Στην Εκουατόρια ο Μοδινός δίνει πρωταγωνιστικό ρόλο στο πολλαπλά επαναστατικό παρόν εκείνης της εποχής, και παράλληλα επιβεβαιώνει την άποψή του ότι οι τόποι επικαθορίζουν τη δράση των χαρακτήρων. Αυτή είναι η γωνία από την οποία «διαβάζει» τα επινοημένα όσο και τα υπαρκτά -και πολύ ενδιαφέροντα- πρόσωπα της ιστορίας του.

Οπως ο σερ Σάμουελ Μπέικερ, οι άλλοι εξερευνητές-συγγραφείς, ο έντιμος Λίβινγκστον, ο ασκητικός στρατηγός Γκόρντον, ο Μάχντι ή ο αδίστακτος και ματαιόδοξος Χένρι Μόρτον Στάνλεϊ, τον οποίο κατεδαφίζει.

Ετσι, στην Εκουατόρια όπως και στον Μεγάλο Αμπάι του 2007 (που αφορούσε τον Γαλάζιο Νείλο), η Αφρική, σαν άλλος χαρακτήρας σε όλες τις αποχρώσεις του καφέ, συνομιλεί τόσο με τους ήρωες της δράσης και με τις συλλογικότητες γύρω τους όσο και με τον αναγνώστη. Ο Μοδινός ταυτίζεται μαζί της και τη χρησιμοποιεί σαν φακό για να αναστοχαστεί και να σχολιάσει την ελληνική συνθήκη.

«Ο συγγραφέας είναι και διανοούμενος», επιμένει, και δεν είναι τυχαίο ότι ένα από τα πρότυπά του είναι ο Ουρουγουανός Εδουάρδο Γκαλεάνο. «Οταν κρατάς το χέρι της αγαπημένης σου και περνάνε μπροστά σου άρματα μάχης, αλλάζει η συνθήκη. Είναι αστείο να γράφεις εν κενώ σε ένα παρόν σαν το σημερινό». Και ο νοών νοείτω…

 

Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Η συνείδηση της Αφρικής
Είναι ο ήρωας της «μαύρης» γλώσσας και το πρώτο έργο του στα ελληνικά θα είναι το εμβληματικό μυθιστόρημα «Πέταλα από αίμα». Αυτοεξόριστος στις ΗΠΑ, ο Κενυάτης συγγραφέας Νγκούγκι γουά Θιόνγκο χρησιμοποιεί στη...
Η συνείδηση της Αφρικής
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Ο Ελληνας ασθενής απ’ την ανάποδη
Ο καρδιολόγος Θάνος Πιπιλής και ο εικονογράφος Αλέξης Χατζηαλεξίου ένωσαν τα χαρίσματά τους για να αποτυπώσουν με πολύ χιούμορ την ιδιοσυγκρασία των ασθενών μπροστά στις δυσκολίες.
Ο Ελληνας ασθενής απ’ την ανάποδη
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Πώς κυοφορείται η ανθρωπιά;
Με το μυθιστόρημά του «Μπορν» ο Τζεφ Βαντερμίερ προβάλλει στο άμεσο μέλλον τα κακώς κείμενα που κυοφορεί η οικονομική, τεχνολογική, πολιτική, κοινωνική, οικολογική πραγματικότητα.
Πώς κυοφορείται η ανθρωπιά;
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
«Δημοκρατία είναι ο ακατάπαυστος αγώνας να την πραγματώσουμε»
Η τριλογία της Μπουραζοπούλου δοκιμάζει με εμπνευσμένο τρόπο την αυτογνωσία μας, καθώς αναπτύσσεται αφηγηματικά γύρω από τη κοινή λίμνη, στις όχθες αντίστοιχα της Ελλάδας (νότια), της Βόρειας Μακεδονίας...
«Δημοκρατία είναι ο ακατάπαυστος αγώνας να την πραγματώσουμε»
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Το τανγκό των προσφύγων
Το τανγκό σε ένα χωριό της Ανατολικής Μακεδονίας, όπου κυριαρχούσαν οι ζουρνάδες, γίνεται το κλειδί με το οποίο ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης ζωντανεύει τη μορφή του πατέρα του και μια λοξή προσφυγική ιστορία που...
Το τανγκό των προσφύγων
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Νταβίντ Ντιοπ: «Φοβάμαι την αμνησία στο πολιτικό επίπεδο»
Ο Γαλλο-Σενεγαλέζος συγγραφέας και πανεπιστημιακός ανοίγει μια σκοτεινή σελίδα της αποικιοκρατίας και μιλά για τις μεταναστευτικές ροές από την Αφρική στην Ευρώπη και για τον σημερινό ρατσισμό.
Νταβίντ Ντιοπ: «Φοβάμαι την αμνησία στο πολιτικό επίπεδο»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας