Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Pop πολιτισμική κριτική

Ο Ντάνιελ Μέντελσον είναι από τους πιο πρωτότυπους και γοητευτικούς κριτικούς της σύγχρονης κουλτούρας και με τα δοκίμιά του υπονομεύει την κυρίαρχη άποψη για τον ανταγωνισμό «πολιτισμού» και «βαρβάρων»

EPA/J.CHIDALGO

Pop πολιτισμική κριτική

  • A-
  • A+

Ξέρω τι είμαι. Τώρα πρέπει να σκεφτώ και πώς να το χειριστώ

Ο Ντάνιελ Μέντελσον ήταν δεκατεσσάρων χρονών, ένα παιδί μεσοαστικής αμερικανοεβραϊκής οικογένειας στο Λονγκ Αϊλαντ, όταν το 1974 έγραψε στο ημερολόγιό του αυτή τη φράση.

Την είχε υιοθετήσει από το μυθιστόρημα Ηνίοχος της Μαίρη Ρενό, ένα κλασικό έργο της γκέι λογοτεχνίας, που τον προκάλεσε να σκεφτεί εκείνο που ονομάζουμε σήμερα «πολιτικές ταυτότητας». «Το αν δηλαδή αυτό που σε διαχωρίζει, θα πρέπει, κατά κάποιο θεμελιώδη τρόπο, να σε καθορίζει κιόλας».

 Και ειδικότερα, το πώς θα μπορούσε να αντισταθεί και ο ίδιος, όπως οι ομοφυλόφιλοι πρωταγωνιστές του βιβλίου, στον πειρασμό να «μετατρέψει τους περιορισμούς του σε καριέρα».

Η δημοφιλής Μαίρη Ρενό (1905-1983) με τον «σύγχρονο» Ηνίοχο και με τα ευφυή και ψαγμένα ιστορικά μυθιστορήματά της για τον κύκλο του Σωκράτη και για τον Μέγα Αλέξανδρο, ήταν εκείνη που του είχε δείξει την εικόνα αυτού που ήταν, και που τον έκανε να αγαπήσει την Αρχαία Ελλάδα. Δεν τη συνάντησε ποτέ, όμως αλληλογραφούσε μαζί της οκτώ χρόνια.

Και τώρα που έχει επιβληθεί ως ένας από τους πιο εμπνευσμένους και πρωτότυπους κριτικούς της σύγχρονης κουλτούρας, ο Μέντελσον υπογραμμίζει πως το καλύτερο σχολείο για την κριτική προσέγγιση του σημερινού πολιτισμού είναι οι κλασικές σπουδές.

Οταν διαβάσει κανείς το καινούργιο του βιβλίο Περιμένοντας τους βαρβάρους (Πατάκης), θα απολαύσει το σπινθηροβόλο πνεύμα του σε όλο του το εύρος. Η μάλλον αμήχανη και άχρωμη αθηναϊκή εμφάνισή του το 2014 στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών θα αποδειχθεί μια ατυχής στιγμή του.

Ο τόμος περιλαμβάνει 24 σημαντικά δοκίμια της περιόδου 2003-2013, πρωτοδημοσιευμένα στον «New Yorker» ή στο «New York Review of Books» και έξοχα μεταφρασμένα από τη Μαργαρίτα Ζαχαριάδου. Τα διάλεξε ο ίδιος για το ελληνικό κοινό από δύο συλλογές του 2008 και του 2012 καθώς και από μεταγενέστερα εμβληματικά άρθρα του.

Βασικό θέμα τους είναι η «άλλοτε δυσχερής και άλλοτε γόνιμη» συνάντηση ανάμεσα στον σύγχρονο και στον αρχαίο κόσμο, την οποία εξερευνά με ανορθόδοξες αφορμές. Τέτοιες είναι π.χ. η κινηματογραφική υπερπαραγωγή «Τροία» του 2004 που «εξοβέλισε τον ομηρικό ηρωισμό για χάρη της παγκόσμιας γεωπολιτικής», αλλά και ο «βομβιστής της Βοστόνης».

Επίσης τον κινητοποιούν η στρεβλή εικόνα για τη Μήδεια σε μια πολυδιαφημισμένη παράσταση με τη Φιόνα Σο «που συγχέει τις “δικές μας” γυναίκες με τις γυναίκες του Ευριπίδη», αλλά και το πολιτικώς ορθό ψέμα για τους γκέι καουμπόηδες του «Μπρόκμπακ Μάουντεν», η σχέση έργου και στάσης ζωής στους Ρεμπό, Ουάιλντ, Ροθ, Πάτρικ Λη Φέρμορ, ή στον αγαπημένο του Καβάφη κ.ά.

Χωρίς ίχνος αρχαιολαγνείας, ο Μέντελσον αναστοχάζεται εδώ τα παράδοξα της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας ή τους απροσδόκητους τρόπους με τους οποίους ορισμένα κεντρικά θέματα της ελληνικής μυθολογίας διαμορφώνουν τη μαζική εμπειρία. Και το κάνει με τρόπο τόσο ερεθιστικό, τόσο μοντέρνο (ή και μεταμοντέρνο), ώστε εάν διαβάζονταν αυτά τα δοκίμια στο ελληνικό Λύκειο, η αρχαιότητα θα γινόταν pop. Και ίσως οι μαθητές και οι μαθήτριες θα καταλάβαιναν καλύτερα την «ψυχρή τυχαιότητα του σημερινού κόσμου» όπου, λέει ο συγγραφέας, «τόσο το καλό όσο και το κακό τιμωρούνται σκαιά» και «είμαστε μόνοι εάν δεν έχουμε ο ένας τον άλλον».

Το αφετηριακό επιχείρημα που ξεχωρίζει αυτά τα δοκίμια, είναι ότι οι παλιές και οι νέες κουλτούρες, το καθιερωμένο και το καινοφανές, το υψηλό και το κατώτερο συμβιώνουν όχι ανταγωνιστικά αλλά σε μεταξύ τους αλληλεπίδραση.

Είναι ένα καβαφικό επιχείρημα που ο Μέντελσον το αναπτύσσει συνδυάζοντας τον τελευταίο στίχο του πασίγνωστου ποιήματος «Περιμένοντας τους Βαρβάρους» (Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις) με ένα σχετικό σχολιαστικό κείμενο του ποιητή από το 1904.

Οπως μάλιστα γράφει στην Εισαγωγή, σαν να μιλά έμμεσα για την κρίσιμη ελληνική και τη διεθνή πολιτικο-κοινωνική επικαιρότητα, «ό,τι οι άλλοι μπορεί να θεωρούν παρακμή και πτώση, αν το δει κανείς σε συνάρτηση με τη γενικότερη ιστορική εικόνα, φαντάζει περισσότερο σαν μεταβολή, προσαρμογή, αναδιοργάνωση».

Αρχαιότητα και μαζική κουλτούρα α λα Μέντελσον

Ο Ντάνιελ Μέντελσον έχει γράψει δριμύτατες κριτικές στηλιτεύοντας τη μόδα των απομνημονευμάτων (memoir), όπου οι λογοτέχνες θεωρούν πως εκπληρώνουν την αποστολή τους παρουσιάζοντας τη «δική τους αλήθεια».

Τη δική του αλήθεια παρουσιάζει κι εκείνος στο εκτενές (50 σελ.) δοκίμιο «Ο μικρός Αμερικάνος», που κλείνει τη συλλογή Περιμένοντας τους Βαρβάρους με την εξερεύνηση της «συνάντησής» του με τη Μαίρη Ρενό.

Ομως το κάνει με τελείως διαφορετικό τρόπο. Αυτό το δοκίμιο έχει όλα τα στοιχεία που κάνουν το «στιλ Μέντελσον» τόσο σαγηνευτικό. Συνδυάζει την προσωπική ιστορία με την κοινωνική ιστορία, την εξομολόγηση με την ανάλυση, το ισχυρό επιχείρημα με τη στιβαρή τεκμηρίωση, το καλλιτεχνικό ή λογοτεχνικό έργο με τα συμφραζόμενά του, αλλά και τον καταγωγικό του μύθο με τον σημερινό αντίκτυπό του, και εν τέλει τον εκάστοτε «πολιτισμό» με τους εκάστοτε «βαρβάρους».

Ετσι, με αφορμή τη δημοφιλία της ταινίας «300», ο Μέντελσον ξεκαθαρίζει ότι το κύριο πρόβλημα δεν είναι όσα υποδηλώνει για την τρέχουσα διεθνή πολιτική κατάσταση. Είναι εκείνο το «ας πάνε στο διάολο οι συνέπειες» που προκύπτει από την ταινία, και το τι σημαίνει για την τρέχουσα κατάσταση της μαζικής ψυχαγωγίας.

Παρακάτω, με αφορμή μια θεατρική παράσταση του Ηρακλή του Ευριπίδη που παρέπεμπε στο ζήτημα της μοίρας και της αποξένωσης του βετεράνου, υπογραμμίζει ότι ο σκηνοθέτης στρογγυλεύει τα πράγματα, ενώ ο αρχαίος δραματουργός μ’ αυτό το έργο «μάς κάνει να αντικρίσουμε κατάματα την εικόνα του ηθικού κενού» και την «παγερή άβυσσο της άνευ νοήματος βίας».

Ενα εγχείρημα «ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτο στην εποχή μας, η οποία δίνει πρόχειρες ψυχολογικές ερμηνείες στον ανυποχώρητα σκληρό πυρήνα της φρίκης που κρύβεται πίσω από καθετί γνήσια τραγικό».

Σε άλλο δοκίμιο, για τις αντιδράσεις πολιτειακών παραγόντων και κοινής γνώμης στην ταφή του αποκαλούμενου «τρομοκράτη της Βοστόνης», που σαν άλλος Πολυνείκης έμεινε άταφος δύο εβδομάδες, σχολιάζει ότι: «Οσο φρικτό κι αν ήταν το έγκλημά του, ήταν επίσης προϊόν μιας εντελώς ανθρώπινης ψυχής. Αποκαλώντας τον τέρας, τον θέτεις πέραν των ορίων της ανθρώπινης ευαισθησίας και συνεπώς αρνείσαι να αντιμετωπίσεις και το "τερατώδες" της υπόστασής του».

Οδυσσέας vs Αβραάμ

Το μοναδικό έως τώρα βιβλίο του Μέντελσον στα ελληνικά, ήταν οι Χαμένοι. Αναζητώντας έξι από τα έξι εκατομμύρια (μτφ. Μ. Ζαχαριάδου, Πόλις, 2010). Ενα έργο γοητευτικό για τη μνήμη και την Ιστορία που ξεκινά σαν αστυνομικό μυθιστόρημα για τους συγγενείς του που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Εκεί εξερευνά την εβραϊκότητά του, ένα ζήτημα που δεν θίγεται στο Περιμένοντας τους βαρβάρους.

Την έχει βιώσει περισσότερο πολιτισμικά παρά θεολογικά και τον έχει επηρεάσει στην οπτική του όπως και η ελληνική κλασική αρχαιότητα. Εγραψε τους Χαμένους την εποχή που μετέφραζε τα Ποιήματα του Καβάφη, και όταν τον συναντήσαμε με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη το 2012, είχε επισημάνει τη διάκριση μεταξύ Οδυσσέα και Αβραάμ. «Εχουν διαφορετική νοοτροπία.

Ο Οδυσσέας είναι πνεύμα ανήσυχο, με περιέργεια για τα γύρω του, ενώ ο Αβραάμ ακολουθεί έναν σκοπό χωρίς να κοιτάζει δεξιά ή αριστερά. Και οι δύο έχουν μια αποστολή. Ομως αντιμετωπίζουν αλλιώς τους ανθρώπους που συναντούν στο διάβα τους.

Για τον Αβραάμ συνιστούν περισπασμό (distraction) και δεν τον ενδιαφέρουν. Αντίθετα ο Οδυσσέας νιώθει έλξη γι’ αυτούς (attraction), θέλει να γνωρίσει τη σκέψη και τα έργα τους. Εγώ διαπαιδαγωγήθηκα ως οδυσσεϊκός χαρακτήρας».

 

Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
«Μαθαίνεις ποιος είσαι, τη μέρα που λες το μεγάλο “Οχι”»
Συγγραφέας από τους πιο καίριους και τους πιο πολιτικούς στην Ευρώπη, ο Ισπανός Χαβιέρ Θέρκας ταράζει τα διεθνή λογοτεχνικά ύδατα με το νέο του μυθιστόρημα-χωρίς- μυθοπλασία «Ο απατεώνας», που ανατέμνει τη...
«Μαθαίνεις ποιος είσαι, τη μέρα που λες το μεγάλο “Οχι”»
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Πρωτοπορίες και ξερό ψωμί
Το μυθιστορηματικό ρεπορτάζ «Στο Κάσελ δεν υπάρχει λογική» του Ενρίκε Βίλα-Μάτας, που δέχτηκε να γίνει πειραματόζωο της documenta, αναβαθμίζει τη συζήτηση για τη σημασία της σκεπτόμενης σύγχρονης τέχνης σε...
Πρωτοπορίες και ξερό ψωμί
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Πολική λογοτεχνία vs γεωπολιτική
Το ρεύμα της πολικής πεζογραφίας, που άκμασε κατά τον 19ο αιώνα χάρη σε μερικούς από τους σπουδαιότερους συγγραφείς στην Ιστορία της Λογοτεχνίας, στάθηκε κριτικά απέναντί του και γίνεται ξανά επίκαιρο διότι...
Πολική λογοτεχνία vs γεωπολιτική
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Γιατί υπάρχει το δικαίωμα στην κραυγή
Η έκδοση του τελευταίου μυθιστορήματος της, Κλαρίσε Λισπέκτορ, «Η ώρα του αστεριού» από τους Αντίποδες, που οργανώνουν με την πρεσβεία της Βραζιλίας μια βραδιά με τον βιογράφο της Μπέντζαμιν Μόσερ, ξαναφέρνει...
Γιατί υπάρχει το δικαίωμα στην κραυγή
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Πολιτικοποίηση των συνόρων
Η Μαρίκα Ρόμπου-Λεβίδη υπογράφει την πρώτη ανθρωπολογική μελέτη. Εστιάζοντας στο ανατολικό τμήμα της Μακεδονίας, δίνει προτεραιότητα στον ανεπίσημο λόγο και στις πολιτισμικές πρακτικές και διερευνά τα ζητήματα...
Πολιτικοποίηση των συνόρων
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Απεχθάνομαι τους «πνευματικούς ανθρώπους»
Συγγραφέας βραβευμένος για την ιδιοτυπία του, ο Δημήτρης Καλοκύρης, εμπνευσμένος και παιγνιώδης πρόεδρος της Εταιρείας Συγγραφέων, αυτοβιογραφείται μέσα από μαγικά σουρεαλιστικές αφηγήσεις για τους δημιουργούς...
Απεχθάνομαι τους «πνευματικούς ανθρώπους»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας