Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο μυθικός Ελ Τσάβα

Αγαπητός στην Ελλάδα, ιδίως για το «Χαιρετίσματα στο θείο» και το «Μάτι της θεάς», δίνει τώρα τα ρέστα του στα χειμαρρώδη απομνημονεύματά του

Ο μυθικός Ελ Τσάβα

  • A-
  • A+

Μαδρίτη 1953. Στο καφέ, ο σερβιτόρος δίνει διακριτικά στους τουρίστες μια καρτούλα που γράφει: «Φερνάντο Κασανόβα. Ξεναγήσεις στα Γαλλικά, Αγγλικά, ή Ισπανικά. Το Μουσείο Πράδο χωρίς ανιαρές παπαγαλίες. Γκρουπ τριών ατόμων, τιμή 5 δολάρια».

Πίσω από αυτήν την πρόσκληση κρυβόταν ένας 20άρης Ουρουγουανός με εντυπωσιακό παράστημα, που έμελλε να εξελιχθεί σε μυθική μορφή των λατινοαμερικανικών γραμμάτων: ο Ντανιέλ Τσαβαρία ή El Chava.

Γιος δασκάλας γαλλικών με καταγωγή από την Κορσική και αναλφάβητου οδηγού λεωφορείων, οπαδού των συντηρητικών, είχε σαλπάρει από το Μπουένος Αϊρες για να ανοίξει τους ορίζοντές του και είχε φτάσει στην Ισπανία του Φράνκο με ένα βιβλίο του Νερούδα στις αποσκευές του, που θα μπορούσε να τον οδηγήσει στη φυλακή.

Στο ταξίδι είχε ερωτευτεί μια αινιγματική φοιτήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών, που τέσσερις δεκαετίες αργότερα θα αποδεικνυόταν ταγμένη κυνηγός των ναζί και το 1999 θα εμφανιζόταν στο μυθιστόρημά του Κάποτε στη Μαδρίτη.

Για να κάνει λοιπόν παρέα μαζί της, δούλευε παράνομα ως ξεναγός. Και, όπως θα αποδειχτεί στα απομνημονεύματά του με τον τίτλο Είδα να φτάνει ένας γέρος (εκδ. opera, μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), αυτή υπήρξε η πιο αθώα απασχόληση στη ζωή του.

Μια ζωή ανορθόδοξη, γεμάτη αλητείες, λογοτεχνία, ασωτίες, επαναστατικά οράματα και… ολίγα όπλα, που την έζησε στον υπερθετικό βαθμό, με αποκοτιά, ακολουθώντας στην Ευρώπη και στη Νότια Αμερική τα σκαμπανεβάσματα της μεγάλης ουτοπίας της Αριστεράς, μέχρι και σήμερα που, εγκατεστημένος στην Κούβα, ορκίζεται ακόμα, στα 82 του, στο όνομα του Φιδέλ Κάστρο.

Κανείς δεν έχει αφηγηθεί την κοινωνική, πολιτισμική και πολιτική περιπέτεια του 20ού αιώνα με τρόπο τόσο καίριο, τόσο γοητευτικό και απογειωμένο, όσο οι Λατινοαμερικανοί συγγραφείς. Και ανάμεσά τους, ο Τσαβαρία είναι ένας, ίσως ο τελευταίος, από τους πιο χαρισματικούς παραμυθάδες.

Από το 1978 που κυκλοφόρησε στην Κούβα το πρώτο του (κατασκοπικό) μυθιστόρημα, παρακολουθεί τα έργα και τις ημέρες μιας απίστευτης ποικιλίας αντισυμβατικών, μποέμ ή περιθωριακών χαρακτήρων. Οπως η αντεπαναστάτρια πόρνη Μπίνι, που διδάσκει τι σημαίνει αλληλεγγύη στο Κόκκινο στο φτερό του παπαγάλου.

Mέσα από τέτοιους ήρωες μιλά για την Κούβα, και έμμεσα σχολιάζει τη μεγάλη εικόνα: τις κοινωνικές ανατροπές στη Νότια Αμερική αλλά και την κοινωνική παθολογία και ειδικότερα τις πληγές που άφησαν πίσω τους η αποικιοκρατία, οι πολιτικές της Δύσης και ο βρόμικος πόλεμος της CIA, οι δικτατορίες, η παγκοσμιοποίηση, τα πολιτικά σκάνδαλα ή η κρίση αξιών.

Road βιογραφία

Αυτό όμως το καινούργιο του βιβλίο θα 'λεγε κανείς ότι συνθέτει όλα τα προηγούμενά του (εννιά κυκλοφορούν στα ελληνικά από την opera του φίλου του Γιώργου Μυρεσιώτη).

Είναι μια χορταστική road βιογραφία της γενιάς του, γραμμένη γλαφυρά σε πρώτο πρόσωπο, με αντι-ήρωα και ήρωα-χωρίς-ηρωισμούς τον εαυτό του, σε ένα γαϊτανάκι εξωφρενικών περιπετειών, που καμιά φορά τσαλακώνουν την εικόνα του και ξεδιπλώνονται από τα 5 έως τα 75 χρόνια του. Από τότε δηλαδή που είδε τον μανιοκαταθλιπτικό παππού του, να φτάνει δραπέτης από το φρενοκομείο, μέχρι που φίλησε τον υπερήλικα Κομαντάντε Κάστρο, βλέποντάς τον να ζωντανεύει σαν βρικόλακας που ρουφά ενέργεια από το ακροατήριό του.

Η αφήγησή του ξεκινά από το Μοντεβιδέο μέχρι την Αβάνα, μέσω Ισπανίας, Ταγγέρης, Γερμανίας, Γαλλίας, Ιταλίας, Αγγλίας, Αργεντινής, Χιλής, Περού, Βολιβίας, Βραζιλίας και Κολομβίας. Από τη στιγμή που διάβασε τα γαλλικά μυθιστορήματα που τον αφύπνισαν στην εφηβεία του μέχρι τα χρόνια που δίδαξε την αρχαιοελληνική γραμματεία στο Πανεπιστήμιο της Κούβας.

Από την ώρα που τον κατέλαβε το διεθνιστικό πνεύμα του Γκαριμπάλντι μέχρι τους μήνες που υποστήριξε την αντάρτικη δράση του Επισκόπου της Μπουεναβεντούρα.

Από τότε που παράτησε το σχολείο στην προτελευταία τάξη προκειμένου να μορφωθεί μέσα από τη «συναναστροφή με έξυπνους ανθρώπους»... κάθε καρυδιάς, μέχρι τις τυχοδιωκτικές εμπειρίες του ως εργάτη σε χυτήριο του Εσεν, ως λαντζέρη στο Παρίσι, ως χρυσοθήρα, ως λαθρέμπορου ουίσκι κ.ά. και μέχρι την προσγείωσή του στο κουβανικό Ινστιτούτο Αγροτικής Μεταρρύθμισης όπου διορίστηκε μεταφραστής και βρήκε υλικό για πολλές ιστορίες του.

Από τον πρώτο έρωτά του μέχρι την όψιμη επανασύνδεσή του με τους τέσσερις γιους του για τους οποίους δεν είχε ενδιαφερθεί. Από την αμφισβήτηση της επανάστασης μέχρι την επαναστατική πίστη.

Ενας «μπουρζουάς λιμοκοντόρος» ωριμάζει

Το 1969 έγιναν 71 αεροπειρατείες προς την Κούβα. Μία απ’ αυτές την έκανε ο Τσαβαρία! Με το προσωπείο αξιοσέβαστου εμπόρου της Κολομβίας ετοιμαζόταν να συνεταιριστεί με έναν Ελληνα εστιάτορα στα παράλια, αλλά την ίδια στιγμή βοηθούσε να αγοραστούν όπλα για τη συγκρότηση ενός κινήματος ενάντια στη διεφθαρμένη κυβέρνηση Ρεστρέπο.

Ομως η επιχείρηση προδόθηκε, οπότε, για να εξαφανιστεί, αγόρασε τις 11 θέσεις του τοπικού αεροπλάνου της Μπογκοτά, πήρε μαζί τη σύντροφό του και την κόρη της, και με ένα 22άρι υποχρέωσε τον πιλότο να προσγειωθεί στην Κούβα.

Ετσι, στα 36 του ξεκινούσε μια καινούργια ζωή «στο πρώτο ελεύθερο έδαφος της Αμερικής». Τα διαπιστευτήριά του ήταν η κομματική του ταυτότητα από το Κ.Κ. Ουρουγουάης, η γνώση πέντε σύγχρονων γλωσσών και η ευρύτατη λογοτεχνική παιδεία του, που εγκαινιάστηκε το 1945 με τον Τουέιν και τον Ουγκό. Αντίθετα, η πολιτική του μόρφωση -το παραδέχεται- ήταν ακόμα περιορισμένη.

Οπως γράφει: «Η τραγωδία του Γιάννη Αγιάννη υπήρξε καθοριστική για να μισήσω τους Γάλλους αστούς και τους νόμους τους εναντίον του προλεταριάτου». Αντίστοιχα, οι δρόμοι της Ταγγέρης τού δίδαξαν αργότερα «την απανθρωπιά της αποικιοκρατίας» και του έσπειραν τον σπόρο «μιας ιδεολογίας που γρήγορα θα έδινε καρπούς. «Χωρίς να έχουν διαβάσει Πλάτωνα, τα χαμένα κορμιά της Ταγγέρης μού έδωσαν να καταλάβω ότι υπήρχε πολύ βαθιά σχέση ανάμεσα στην αρετή και τη γνώση».

Παρ' όλα αυτά, μέχρι τα μέσα του '80 δυσκολευόταν να κατανοήσει μια κοινωνία «τόσο αντιφατική» όπως η κουβανική. Δυσφορούσε με την κακογουστιά και την αμορφωσιά των ανθρώπων, με την αγένεια, την αλαζονεία και την κατάχρηση εξουσίας των υπαλλήλων, κλονίζονταν οι απόψεις του «για τη βιωσιμότητα του σοσιαλισμού». Ωσπου συνειδητοποίησε πως συμπεριφερόταν «σαν μπουρζουάς λιμοκοντόρος».

Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο βιβλίο το πώς ο Τσαβαρία σταδιακά ωριμάζει πολιτικά όταν δουλεύοντας, σπουδάζοντας (Κλασική Φιλολογία) και γράφοντας στην Αβάνα, βιώνει από μέσα τη «διαλεκτική της πραγματικότητας», την ώρα που η σύντροφός του (με την οποία θα χωρίσει) αφοσιώνεται στην αφροκουβανική θρησκεία και στη μαύρη αγορά.

Ο ομότεχνός του Λεονάρδο Παδούρα, 22 χρόνια νεότερος, μαθητής του στο Πανεπιστήμιο και από το 1991 ρωμαλέος συγγραφέας κουβανέζικων αστυνομικών ιστοριών, σχολιάζει δηκτικά σε κλειστό κύκλο ότι ο Ελ Τσάβα έγινε καθεστωτικός, βολεύτηκε σε γειτονιές στελεχών και εξιδανικεύει την Επανάσταση.

Ομως στο Είδα να φτάνει ένας γέρος, ο Τσαβαρία απαντά εν μέρει σε ανάλογες ενστάσεις, δικαιώνοντας την «επαναστατική διαδικασία» και τα οράματα της (δικής του) γενιάς-των-επαναστάσεων για «ένα μέλλον με ισότητα και αλτρουισμό». Και τελικά κερδίζει τον αναγνώστη με την ορμή της ελπίδας του, έστω και μυωπικής.

«Υπάρχουν ακόμα (σ.σ. το 2008) στην Κούβα πολλές ελλείψεις, διεφθαρμένοι υπάλληλοι, αμελή στελέχη, βολεμένοι κομμουνιστές, συνειδήσεις ωφελιμιστικές, όμως οι αρετές του επαναστατικού ανθρωπισμού δεν έχουν ανάλογό τους στον πλανήτη.(…) Η αληθινή Κούβα βρίσκεται στα Πανεπιστήμια, στις Σχολές Καλών Τεχνών, στα επιστημονικά ινστιτούτα, στους 35.000 γιατρούς της που υπηρετούν στον Τρίτο Κόσμο...».

Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Πέντε «Μεγάλα Εργα» αναπλάθουν το λογοτεχνικό τοπίο
Ο κριτικός και βραβευμένος ποιητής Παντελής Μπουκάλας, η φιλόλογος και δοκιμιογράφος Κατερίνα Κρίκου-Davis, η βραβευμένη μεταφράστρια Μελίνα Παναγιωτίδου, ο βραβευμένος μεταφραστής και αν.καθηγητής φιλοσοφίας...
Πέντε «Μεγάλα Εργα» αναπλάθουν το λογοτεχνικό τοπίο
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
«Είμαι φιλήδονος και σοσιαλιστής»
Ο Ανδρέας Εμπειρίκος αυτοπαρου-σιάζεται ιδεολογικά-λογοτεχνικά-μυθοποιητικά και πρωταγωνιστεί σε εννέα ανέκδοτα πεζά κείμενα του 1940-1946, που μόλις κυκλοφόρησαν. Είναι οι «Κύκλοι του Ζωδιακού» (Αγρα) που ο...
«Είμαι φιλήδονος και σοσιαλιστής»
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Ο διάφανος κύριος Γιάλομ
Ο διάσημος ψυχίατρος και κορυφαίος εισηγητής της ομαδικής ψυχοθεραπείας ξυπνά το ενδιαφέρον και των πιο δύσπιστων αναγνωστών εξηγώντας πώς έγινε ο εαυτός του και πώς, μετά το 2001, έγινε… Ελληνας, με τεράστιο...
Ο διάφανος κύριος Γιάλομ
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Διαμάντια στις στάχτες
Ρωμαλέος Ιρλανδός παραμυθάς, που ανατρέπει το επίσημο εθνικό αφήγημα της πατρίδας του, ο Σεμπάστιαν Μπάρι επιστρέφει στο κέντρο της λογοτεχνικής σκηνής με ένα σπουδαίο μυθιστόρημα το οποίο διαδραματίζεται στην...
Διαμάντια στις στάχτες
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
«Μαθαίνεις ποιος είσαι, τη μέρα που λες το μεγάλο “Οχι”»
Συγγραφέας από τους πιο καίριους και τους πιο πολιτικούς στην Ευρώπη, ο Ισπανός Χαβιέρ Θέρκας ταράζει τα διεθνή λογοτεχνικά ύδατα με το νέο του μυθιστόρημα-χωρίς- μυθοπλασία «Ο απατεώνας», που ανατέμνει τη...
«Μαθαίνεις ποιος είσαι, τη μέρα που λες το μεγάλο “Οχι”»
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Στοιχεία ταυτότητας: Θυμός Τυφλός
Κείμενο σύντομο, πυκνό και επιδραστικό, η «Γη του θυμού» του Χρήστου Χρυσόπουλου πρωτοεκδόθηκε στα γαλλικά το 2015, παρουσιάστηκε στο γαλλικό FestHiver, κυκλοφόρησε μόλις στην Ελλάδα, και το καλοκαίρι θα...
Στοιχεία ταυτότητας: Θυμός Τυφλός

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας