• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 21.1°C / 24.5°C
    1 BF
    52%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    22°C 19.0°C / 23.3°C
    1 BF
    67%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 18.0°C / 22.1°C
    2 BF
    81%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 20.3°C / 20.3°C
    1 BF
    85%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.1°C / 19.9°C
    0 BF
    64%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 19.0°C / 20.9°C
    2 BF
    74%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 15.4°C / 17.3°C
    1 BF
    88%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    1 BF
    80%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.2°C / 19.9°C
    1 BF
    79%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 19.6°C / 23.9°C
    1 BF
    46%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 21.4°C / 21.8°C
    3 BF
    68%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    20°C 19.7°C / 19.7°C
    3 BF
    79%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    0 BF
    100%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    20°C 19.0°C / 19.9°C
    0 BF
    68%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    21°C 18.5°C / 20.6°C
    1 BF
    75%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 20.4°C / 20.8°C
    3 BF
    69%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 20.8°C / 24.8°C
    1 BF
    57%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 20.3°C / 20.3°C
    2 BF
    73%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    21°C 18.7°C / 21.7°C
    1 BF
    75%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 16.7°C / 16.7°C
    1 BF
    78%
ΜΙΣΕΛ ΦΑΪΣ

Η μαύρη και η λευκή σκιά της μνήμης

  • A-
  • A+

Οταν όμως διηγιόταν η μητέρα, μιλούσε για τη
θάλασσα που ηρεμούσε κάτω από έναν γαλανό,
ήρεμο και πάντοτε ασυννέφιαστο ουρανό [...]

Ο μάλλον άγνωστος στην Ελλάδα Γκέριτ Μπέκερ (1943—) είναι εξίσου γνωστός ως ζωγράφος και ως λογοτέχνης στη σημερινή Γερμανία (έχοντας, επί παραδείγματι, τιμηθεί με τα βραβεία Χέμπελ και Μάρα Κάσενς το 1983 και 1993 αντιστοίχως). Εζησε, όμως, μέρος των εφηβικών του χρόνων στην Ελλάδα, απ’ όπου κατάγεται η μητέρα του.

Στο παρόν μυθιστόρημα, «Το χρώμα της σκιάς» (το οποίο μάλιστα είναι αφιερωμένο στη μητέρα του), η μεταφράστρια Ελενα Σταγκουράκη μάς συστήνει, με μια ωραία και ακριβή μετάφραση, τον Γερμανό καλλιτέχνη μέσα και από τις δύο του διαστάσεις: συγγραφικά (προφανώς) αλλά και ως ζωγράφο μέσω της εικόνας που κοσμεί το εξώφυλλο του βιβλίου. Αρκετά διαφωτιστικό και το δεύτερο μισό του επίμετρου, διά χειρός Αρνουλφ Κονράντι, για τη συγγραφική περσόνα του Μπέκερ.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία διακριτά μέρη. Στο πρώτο, μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση μας φέρνει στη Γερμανία, μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου -όταν δηλαδή ο συγγραφέας ήταν παιδί και ζούσε εκεί με την οικογένειά του. Πάνω από το αφηγηματικό σκηνικό πέφτει βαριά η μαύρη σκιά του πολέμου, ακόμα και όταν η γλυκύτητα και το αθώο βλέμμα του παιδιού ανοίγει τρύπες στο περιρρέον σκοτάδι. Οι εικόνες και οι σκηνές είναι ερεθιστικές για δύο κυρίως λόγους.

Αφενός επειδή παρουσιάζεται μια τοιχογραφία μιας κοινωνίας η οποία κινείται σε θολό ιστορικό τοπίο (συχνά χωρίς σαφή πυξίδα), αφετέρου επειδή οι παράξενες ισορροπίες μέσα στην οικογένεια του αφηγητή (αντλώντας απευθείας από εκείνη του συγγραφέα) λειτουργούν και ως ένας παραλληλισμός της ιστορικής δράσης.

Ετσι ο άτεγκτος πατέρας αποτελεί το πρότυπο και το φόβητρο του γιου, η Φρίντα είναι η διαμεσολαβήτρια ανάμεσα στους δυο τους, ενώ η μητέρα του, με τα φτωχά γερμανικά της, παραμένει στις σκιές των πίσω δωματίων.

Φυσικά, κεντρικό ρόλο παίζει η γνωριμία του παιδιού με τον κόσμο της ζωγραφικής και η εμπλοκή της καταφυγής του στη δημιουργία εικόνων ως μέσου κατανόησης της (σκληρής) πραγματικότητας. Αντιγράφω, ενδεικτικά, από το βιβλίο: «[...] και παίρνω σκοτάδι για να διώξω το φως και απλώνω νερό στο σκοτάδι για να φωτίσει και πιάνω το σφουγγάρι και σβήνω, κοιτάζω όμως τι έκανα και η σκιά απομένει σαν ίχνος».

Στο μέρος αυτό, μάλιστα, η γλώσσα έχει μια ιδιαιτερότητα: μοιάζει ρευστή, συνειρμική, αφήνοντας μικρά κενά (ή ανοίγματα) στην αφήγηση στα οποία ο αναγνώστης άλλοτε ανασαίνει (μετά από μια σκοτεινή σκηνή) ή βυθίζεται ξανά (μετά από μια συγκινητική).

Στο δεύτερο, η φαντασιακή αυτοβιογραφία του Μπέκερ μεταφέρεται στην Ελλάδα, στην Ελευσίνα και την Αίγινα, με φόντο ένα τοπίο λουσμένο στο φως, αν και συχνά εξίσου σκληρό ιστορικά - μια «λευκή σκιά» τρόπον τινά. Εδώ, ως αναμενόταν, τα χρώματα του κειμένου αλλάζουν: ο έφηβος ετερώνυμος του συγγραφέα αφηγείται με πιο πληθωρικό τρόπο (τόσο σε χρώματα όσο και στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση) τη γνωριμία του με τον μεσογειακό κόσμο και το φως του, με ανθρώπους διαφορετικούς, με το άλλο φύλο, αλλά και την αντίστιξη με τις έως τότε περιγραφές του πατέρα του.

»Ξανά, αντιγράφοντας από το κείμενο: «Πήρα το κουτί με τις νερομπογιές. Τα πάντα πρόσθεταν στη μέρα ακόμα περισσότερο φως. [...] Πήρα λουλακί και μια στάλα και μια σταλιά μπλε της Πρωσσίας κι έσυρα τη γραμμή που χωρίζει τη θάλασσα από τον ουρανό».

Στο τρίτο, μικρότερο και τελευταίο μέρος, ο -έφηβος πια- πρωταγωνιστής επιστρέφει στη Γερμανία και στον πατέρα του («[...] τον είχα αλλιώτικο στη μνήμη μου»). Κι εκείνος προσπαθεί να του ενσταλάξει μια αίσθηση ευθύνης σε σχέση με το μέλλον του (και, κατά τη γνώμη του, σε αντίθεση με τη χαλαρή αντιμετώπιση της ζωής στην Ελλάδα).

Από το σημείο αυτό και ώς το τέλος ο αναγνώστης παρακολουθεί τη διαμάχη ανάμεσα στον πραγματιστή πατέρα και τον οιονεί καλλιτέχνη γιο, μάλλον εντελώς αποκομμένη από το ιστορικό πλαίσιο πια. Αυτό όμως το κομμάτι λειτουργεί ως μια έξοδος από τη σκληρή ιστορική συγκυρία -ως μια έξοδος από τη σκιά των προηγούμενων ετών της ζωής του αφηγητή.

Εν τέλει, αυτό που κάνει τόσο θελκτική την -κατά τ’ άλλα κλασική- γραφή του Μπέκερ, είτε τον χαρακτηρίσει κανείς εικονοκλάστη (όπως κάνει ο Κονράντι στο επίμετρο) είτε «εικονολάτρη» στις αφηγήσεις του, είναι η ιδιαίτερη ικανότητά του να συναιρεί στο χαρτί κρίσιμα στοιχεία και από τις δύο καλλιτεχνικές του ιδιότητες. Ετσι, οι λέξεις του γεμίζουν εικόνες με χρώμα τις σελίδες, ενώ οι περιγραφές του έχουν την αφαιρετική ακρίβεια ενός ζωγραφικού πίνακα.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας