Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Δραστικά αποσταγμένη ποιητική εκφορά
ΜΙΣΕΛ ΦΑΪΣ

Δραστικά αποσταγμένη ποιητική εκφορά

  • A-
  • A+

Ευσυγκίνητοι και συναισθηματικά φορτισμένοι, οι ποιητές συχνά τροφοδοτούν τις εμπνεύσεις τους με τη νοσταλγική μνήμη προσφιλών προσώπων που έφυγαν πρόωρα και ξαφνικά από τη ζωή ή διεκδικούν την ανάμνησή τους με άλλες αφορμές. Πάμπολλα τα σχετικά παραδείγματα τόσο στον χώρο της αλλόγλωσσης όσο και της καθ’ ημάς λογοτεχνίας, από την οποία, εντελώς πρόχειρα, μπορώ να μνημονεύσω το σολωμικό «Εις το θάνατο του Λορδ Μπάιρον», τον Τάφο του Κωστή Παλαμά, τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου, καθώς και τα ποιήματα που έχουν αφιερώσει νεότεροι ποιητές σε παλαιότερους ομοτέχνους.

Δεν εμπίπτει σ’ αυτές τις περιπτώσεις η πρόσφατη Πανωραία του Νάσου Βαγενά. Εδώ ο ποιητής σκοπίμως αποφεύγει να χαρακτηρίσει στο εξώφυλλο ή στη σελίδα τίτλου το είδος του γραπτού λόγου που παραθέτει στις ογδόντα σελίδες του βιβλίου του, το οποίο αρθρώνεται σε πενήντα εννέα σύντομα σπαράγματα μνήμης. Η γνώμη μου είναι πως έχουμε να κάνουμε με μια πεζόμορφη, δραστικά αποσταγμένη ποιητική εκφορά.

Ποια είναι, όμως, η Πανωραία, η γυναίκα που το όνομά της όπως και κάποια σποραδικά γεγονότα του βίου της αξιώθηκαν αυτό το σπονδυλωτό, συγκινητικό και συγκινημένο ποίημα; Στο προλογικό σημείωμα ο Βαγενάς την συστήνει ως αδερφή της γιαγιάς του από την πλευρά του πατέρα του.

Μια σχεδόν αγράμματη γυναίκα, «είχε τελειώσει μόνο το δημοτικό», που «δεν είχε ιδέα από ποιητικά», αλλά «μιλούσε, χωρίς να το ξέρει, με γλώσσα ποιητική». Πέρα απ’ αυτές τις ποιητικές εκλάμψεις, η Πανωραία «έλεγε τα σύκα σύκα, το ψωμί ψωμί, τη σκάφη σκάφη, κάθε φορά που έπλενε τη στολή του αντρός της, που είχε βρει ηρωικό θάνατο στην Κορυτσά».

Ο Βαγενάς, σύμφωνα με σαφείς εσωτερικές κειμενικές ενδείξεις, ανακαλεί θησαυρισμένες μνήμες γύρω από μικρά, φαινομενικώς ασήμαντα γεγονότα που συνέβησαν πριν από πενήντα τόσα χρόνια, όταν ο ίδιος βρισκόταν στην παιδική ηλικία. Η Πανωραία, όπως περιγράφεται με σύντομες αλλά καίριες πινελιές, διέθετε τη στόφα της πηγαίας λαϊκής σοφίας, τον αυθόρμητο παροιμιακό λόγο, την κάποτε απότομη και κοφτή αποστροφή προς ό,τι την ενοχλούσε.

Αν την τοποθετήσουμε στην εποχή της, δηλαδή στα μέσα της δεκαετίας του 1950, με όλα τα πολιτικά και κοινωνικά συμφραζόμενα που διατρέχουν συχνά τις σελίδες του βιβλίου, αναδεικνύεται σε τυπικό δείγμα γυναικείας φιγούρας της τότε ελληνικής επαρχίας.

Αυτά τα συμφραζόμενα ενισχύονται και προβάλλονται με μια σειρά άλλων προσώπων που κατονομάζονται και παρελαύνουν στο βιβλίο. Η Μαριάνθη, ο κυρ Λεωνίδας, η Αργυρώ, η Ευτέρπη, ο Στέλιος ο σακάτης, ο Τσαταλμπασίδης, ο Καραμπέτσος, η Μερόπη, η Φωφώ, η Ευλαμπία του Μπέκου, η Κορνηλία.

Μια ζωντανή αναπαράσταση της πάντα κλειστής ελληνικής κοινωνίας των μέσων του εικοστού αιώνα, με όλα τα παγιωμένα χαρακτηριστικά της: καθημερινότητα, κουτσομπολιά, ζήλιες, αντιδικίες.

Με λιγοστές λέξεις, με σύντομες φράσεις που υπαινίσσονται περισσότερα απ’ όσα λέγονται, ο Βαγενάς αναβιώνει το ανθρώπινο περιβάλλον στο οποίο έζησε τα παιδικά και τα πρώτα εφηβικά του χρόνια. Είναι μια εξόφληση οφειλών, όχι μόνον προς ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά προς ένα σύνολο φυσιογνωμιών που παραμένουν στη μνήμη του απρόσβλητες απ’ τον καιρό.

Εχω την εντύπωση πως τα ποιητικά λόγια της αρχετυπικής Πανωραίας αρτιώνονται και παίρνουν άλλες διαστάσεις μέσα από τη φωνή του ίδιου του ποιητή. Μέσω της ηρωίδας, δηλαδή, μιλά ο ίδιος ο Βαγενάς. Παραθέτω μερικά αποσπάσματα: «Για το φεγγάρι έλεγε πολλά· πως όταν / περνάει χαμηλά σπάζει τα κεραμίδια, / μολύνει το νερό στ’ ασκέπαστα πηγάδια, / δεν αφήνει τις κάργιες να κοιμηθούν» (σ. 15). Οταν η Ευτέρπη έψαχνε απαρηγόρητη να βρει τη χαμένη βέρα της, η Πανωραία τής είπε: « ‘‘Μη χολοσκάς […] Αυτά σε κάνουν να νιώθεις πραγματική’’» (σ.31). Οταν την καλούν στο Τμήμα Χωροφυλακής για να τη νουθετήσουν να πάψει την «κατήχηση», η Πανωραία αποδίδει αυτή την πρόσκληση στη μοχθηρή Καβαλιώτισσα η οποία «προχτές με κοίταζε περίεργα που έλεγα / στον γαλατά πως το καλό μου χέρι / είναι το αριστερό» (σ. 35). «‘‘Τύχη βουνό αυτή η Μερόπη’’, / είπε γελώντας καθώς έκλεινε την πόρτα. / ‘‘Βλέπει μονάχα τα όνειρα που θέλει. / Και μερικά ακόμη, για διασκέδαση’’» (σ.31). «Πικρή κουβέντα κάτω απ’ τη μουριά / γυρνώντας από τα σαράντα του Λεωνίδα / (κάμπιες πέφταν στο χώμα κάθε τόσο). / ‘‘Τι είναι, Πανωραία μου, η ζωή;’’, / είπε ρουφώντας τον καφέ η Δέσποινα· ‘‘ένα τίποτα!» / ‘‘Όχι ακριβώς’’, την έκοψε· ‘‘είναι ένα κάτι / ανάμεσα σε δύο τίποτα’’ (σ. 56).

Ενα χρόνο μετά τη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του (Βιογραφία), ο Βαγενάς επιβεβαιώνει, κατά την άποψή μου, τη μόνιμη «ποιητική ανησυχία» που τον διακρίνει γύρω από τις κάθε είδους μορφές στιχουργικής έκφρασης, γύρω από κάθε δυνατή φόρμα. Ισως, πιθανώς να βρεθούν αρκετοί που θα αμφισβητήσουν το αν η Πανωραία κατατάσσεται ως είδος γραπτού λόγου στην αμιγή ποίηση.

Η εντύπωσή μου είναι πως, παρά τα πολλά πραγματολογικά και προσωπικά στοιχεία που περιέχει το βιβλίο, ασχέτως αν πρόκειται για πραγματικά ή επινοημένα συμβάντα, στις σελίδες της Πανωραίας σαφώς υπόκειται ένα έντονο κλίμα ποιητικής αναδημιουργίας, που όμοιό του δεν συναντάμε συχνά στα σημερινά βιβλία, τουλάχιστον σε όσα αυτοχαρακτηρίζονται ως καθαρόαιμες ποιητικές συλλογές.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας