Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενας κόκκος άμμου στο μάτι

Ενας κόκκος άμμου στο μάτι

  • A-
  • A+

Η ουκρανικής καταγωγής Κλαρίσε Λισπέκτορ πήρε με τη γέννησή της το εβραϊκό όνομα Χάγια, που θα πει «ζωντανή». Σύμφωνα με έγκυρο βιογράφο της, η μητέρα της έπεσε θύμα βιασμού το 1919 από ομάδα Ρώσων στρατιωτών που της μετέδωσαν τον ιό της σύφιλης. Σύμφωνα με δοξασίες της περιοχής, η γέννηση ενός παιδιού θα θεράπευε την αρρώστια.

Η Λισπέκτορ θα γράψει αργότερα: «Μέχρι σήμερα αισθάνομαι αυτή την ενοχή: με έφεραν στο φως για μια προκαθορισμένη αποστολή κι εγώ απέτυχα». Ούτε οι ιστορίες που έγραφε μικρή -στις οποίες η μητέρα της πάντα σωζόταν- κατάφεραν να αποτρέψουν τον θάνατο της μητέρας, όμως έσπειραν μέσα της μια νέα ζωή: την επινοημένη.

Ωρα του αστεριού, το τελευταίο της βιβλίο, αποτυπώνει την πάλη του δημιουργού με το δημιούργημά του, την επίπονη γέννα ενός ήρωα, μέχρι τον ταυτόχρονο θάνατο αφηγητή και αφηγήματος. «Ολα στον κόσμο ξεκίνησαν από ένα ναι. Ενα κύτταρο είπε ναι σε ένα άλλο κύτταρο και γεννήθηκε η ζωή».

Με αυτές τις φράσεις ξεκινάει αυτή η σύντομη νουβέλα, όμως η ζωή που γεννιέται εδώ δεν είναι η πάλλουσα ζωή της πραγματικότητας, αλλά η χάρτινη, η μυθοπλαστική. Η Λισπέκτορ στην Ωρα του αστεριού έχει τοποθετήσει ως πρωτοπρόσωπο αφηγητή έναν άντρα συγγραφέα, ο οποίος μας αφηγείται την ιστορία της ηρωίδας του, καθώς της εμφυσά ζωή και πεπρωμένο.

Η Λισπέκτορ έχει τοποθετήσει τον συγγραφέα-αφηγητή ανάμεσα στα άλλα πρόσωπα που δρουν επί σκηνής σαν να ήταν κι αυτός ένας από τους ηθοποιούς σε αυτό το δράμα, αθέατος από όλους εκτός από τους αναγνώστες. «Στην ουσία είμαι περισσότερο ηθοποιός γιατί, μονάχα μ’ έναν τρόπο στίξης […] υποχρεώνω την αλλότρια ανάσα να μου κρατά συντροφιά στο κείμενο», τον ακούμε να μονολογεί σχετικά με τη φύση του ρόλου του.

»Ο ρόλος αυτός επιτάσσει να εισχωρήσει στο ξένο σώμα του ήρωά του κι όχι να το καθοδηγήσει. Μας δηλώνει εξαρχής: «Γεγονός είναι πως έχω στα χέρια μου ένα πεπρωμένο και μολοντούτο δεν νιώθω πως έχω την εξουσία να επινοώ ελεύθερα: ακολουθώ μια κρυφή μοιραία γραμμή. Υποχρεούμαι να αναζητώ μια αλήθεια που με υπερβαίνει».

Ομως το κείμενο, παρότι δίνει τροφή σε πολλές σκέψεις γύρω από τη φύση της δημιουργικής διαδικασίας, δεν έχει σκοπό να αναμοχλεύσει θεωρητικά ερωτήματα. «Δεν είμαι διανοούμενος. Γράφω με το σώμα», δηλώνει ο συγγραφέας.

Γι' αυτό και η νουβέλα είναι τοποθετημένη σ’ έναν τόπο γεμάτο παιδικές μνήμες, στο βορειοανατολικό τμήμα της Βραζιλίας, εκεί που η οικογένεια της Λισπέκτορ μετεγκαταστάθηκε για να ξεφύγει από το αντισημιτικό μένος. Η γραφή προχωράει συγκινητικά κι αφύσικα σαν μαριονέτα κινούμενη από τα νήματα της μνήμης και των αισθήσεων.

Οι προτάσεις είναι γεμάτες μεταφορές και ανατροπές της συνηθισμένης συντακτικής χρήσης της γλώσσας για να φτάσουν ακαριαία στην καρδιά του νοήματος. Ο μεταφραστής Μάριος Χατζηπροκοπίου έχει αποδώσει αυτόν τον ακροβατικό ποιητικό λόγο με αξιοπρόσεκτη λεπταισθησία.

Ομως, όσο περίτεχνος είναι ο τρόπος γραφής της Λισπέκτορ τόσο λιτή είναι η ηρωίδα της, η Μακκαμπέα (όνομα που παραπέμπει στην εβραϊκή περιπλάνηση), μια κοπέλα κάτισχνη, πάμφτωχη, αμόρφωτη, «ανίκανη για τη ζωή». Η ηρωίδα αυτή δεν είναι πλασμένη με πινελιές κοινωνικών, ταξικών ή ψυχολογικών χαρακτηριστικών.

Ο συγγραφέας, αντί να ζωγραφίζει σταδιακά το πορτρέτο της, μοιάζει να το σβήνει. Αυτή η σβησμένη ύπαρξη μου θύμισε τους ήρωες του Μπέκετ, τους σχεδιασμένους απ’ τον Ιρλανδό δραματουργό με ελάχιστες γραμμές ώστε να φέγγει από μέσα το κενό.

Ετσι και η ηρωίδα της Λισπέκτορ, μια αχνή μυθοπλαστική φιγούρα, είναι στερημένη από τα πάντα, όχι μόνο επειδή είναι φτωχή αλλά επειδή η φτώχεια της είναι σχεδόν υπαρξιακής τάξεως. Διαβάζουμε: «Υπάρχουν οι έχοντες. Και οι μη έχοντες. Είναι πολύ απλό: η κοπέλα δεν είχε. Δεν είχε τι; Αυτό ακριβώς. Δεν είχε».

Η πλοκή της νουβέλας συναγωνίζεται σε μινιμαλισμό την ίδια την ηρωίδα. Τα γεγονότα είναι μετρημένα: ένας έρωτας, μια απιστία, μια εγκατάλειψη, ένα αυτοκινητικό δυστύχημα. Θα μπορούσε να αποτελεί μια μικρογραφία τραγωδίας, αν η ηρωίδα δεν είχε στερηθεί ακόμα κι αυτό: τη δυνατότητα να αναδειχθεί σε τραγική ηρωίδα. Μπορεί να μας προκαλεί μια θλιμμένη συμπάθεια, όμως η επιμονή της σε μια εντελώς αδικαιολόγητη εμπιστοσύνη κι ελπίδα την καθιστά αστεία.

Ετσι, ερωτευόμενη τον πασιφανώς άξεστο και υποκριτή Ολίμπικο και δίνοντας πίστη στην εξόφθαλμα αναξιόπιστη χαρτορίχτρα, αντί ν’ ανεβεί στο βάθρο της τραγωδίας, σκοντάφτει και πέφτει φαρδιά πλατιά στο ολισθηρό οδόστρωμα της φάρσας.

Οταν όμως η Μακκαμπέα πεθαίνει, τότε είναι που λάμπει. Εκείνη «που έμοιαζε να μην έχει αίμα παρά μονάχα για τη μέρα που θα το έχυνε», πεθαίνοντας εκλύει φως, όπως ένα αστέρι την ώρα που σβήνει. Αυτή η ελάχιστη ηρωίδα, συναντώντας τον θάνατο, γίνεται «ένας κόκκος άμμου που μπαίνει στο μάτι […] και προκαλεί ποταμούς δακρύων», όπως γράφει η κριτικός Ελέν Σιξού στο επίμετρο.

Οπως η Λισπέκτορ γέννησε τον συγγραφέα που γέννησε την ηρωίδα, με μια αντίστροφη κίνηση η μοίρα θερίζει διαδοχικά και τους τρεις, που πέφτουν σαν μάσκες η μία μετά την άλλη στο χώμα. Λίγους μήνες μετά την έκδοση της νουβέλας, η Λισπέκτορ πεθαίνει από καρκίνο στις ωοθήκες.

Μια φίλη της που τη συνόδευε στο νοσοκομείο όπου θα άφηνε την τελευταία της πνοή, θυμάται πως μέχρι τέλους εκείνη προσπαθούσε να παλέψει τον θάνατο με το μόνο όπλο που διέθετε, τις ιστορίες, που της χάρισαν τελικά τη μόνη αιώνια ζωή στην οποία μπορούν να ελπίζουν οι συγγραφείς: αυτήν στη μνήμη των αναγνωστών τους.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας