Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ευστοχία υλικού
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ

Ευστοχία υλικού

  • A-
  • A+

Από τη Μεταπολίτευση και ένθεν το Λονδίνο έχει συστηματικά απασχολήσει το φαντασιακό των Ελλήνων μυθιστοριογράφων. Το άνοιγμα των κειμένων προς τον ευρωπαϊκό χώρο, οι κεντρόφυγες τάσεις που μελετητές όπως ο Δημήτρης Τζιόβας αναγνώρισαν στην ελληνική πεζογραφική παραγωγή κυρίως από τη δεκαετία του ’90 και έπειτα, έφεραν τη βρετανική πρωτεύουσα στο προσκήνιο ως υπερμοντέρνο αστικό μόρφωμα, ως μητροπολιτική ουτοπία και δυστοπία.

Κείμενα όπως το Ανατολικόν Τέλος του Γιώργου Ζαρκαδάκη (1996), Βιρτζίνια Γουλφ Café της Αργυρώς Μαντόγλου (1998), Αλμπατρος της Σώτης Τριανταφύλλου (2004) και Η λονδρέζικη μέρα της Λώρας Τζάκσον του Χρήστου Χρυσόπουλου, όπως και τα μερικώς διαδραματιζόμενα στο Λονδίνο Γιάντες της Αμάντας Μιχαλοπούλου (1996) και Το Μανιφέστο της ήττας της Αντζελας Δημητρακάκη (2006), είτε συστήνουν αυτόνομα τη βρετανική μητρόπολη παρακολουθώντας γηγενείς χαρακτήρες είτε τοποθετούν Ελληνες ήρωες σε ένα συνθετότερο των ελληνικών αστικό περιβάλλον, από πλευράς πολιτισμικής, γλωσσικής και ταξικής. Σε κάθε περίπτωση, μέσα από την πεζογραφική τριβή με το Λονδίνο η Ελλάδα παγκοσμιοποιείται.

Το ζήτημα της παγκοσμιοποίησης θέτει το νέο μυθιστόρημα του Νίκου Δαββέτα Ωστικό κύμα, αλλά μέσα από μια σύγχρονη, καίρια και γενικώς ανεξερεύνητη λογοτεχνικά προβληματική. Μια βομβιστική επίθεση στο μετρό του Λονδίνου τον Ιούνιο του 2012 έχει αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 38 άνθρωποι, μεταξύ των οποίων ένας νεαρός φοιτητής από την Ελλάδα.

Πρόκειται για ένα ευφυές και καλοστημένο κείμενο όπου διαφορετικά επίπεδα ρητορικής αλληλοανατρέπονται. Με την πρώτη ματιά ο Δαββέτας φαίνεται να στέκεται στην ειρωνεία της παγκοσμιοποίησης: ένας Ελληνας σκοτώνεται στο Λονδίνο από τζιχαντιστές τρομοκράτες, σκοτώνεται δηλαδή ατυχώς, από μια αιτία που (φαινομενικά) ουδεμία σχέση έχει με την ελληνική πραγματικότητα του 2012.

Μέσα από την προοπτική της μητέρας του Δέσποινας, στην οποία εστιάζει το κείμενο, αναπαράγονται όλα τα στερεότυπα με τα οποία η ελληνική κοινωνία αντιμετωπίζει τους μουσουλμάνους: είναι φανατικοί, σκοταδιστές, δυνάμει τρομοκράτες. Η Δέσποινα προειδοποιεί νοερά τον γιο της:

«Να προσέχεις τους μελαψούς με τις φαρδιές πουκαμίσες, τις Τσετσένες με το παιδικό πρόσωπο που υποδύονται τις γκαστρωμένες, τις κινούμενες μπούρκες, τους γενειοφόρους που φορούν κατακαλόκαιρο δύο παλτά ή νομίζεις πως είναι δύο παλτά, ενώ στην πραγματικότητα όλοι αυτοί είναι ζωσμένοι με δεσμίδες εκρηκτικών, ικανές να στείλουν στον έβδομο ουρανό ολόκληρη πόλη, όχι μονάχα ένα αεροπλάνο» (51).

Κατά την ανάγνωση δε μας διαφεύγει η περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής όπου εκδίδεται το κείμενο: η ρητορική της Δέσποινας, τουλάχιστον στο πρώτο μισό του αφηγήματος, απηχεί όχι τόσο το 2012 όσο το 2016, όπου το μεταναστευτικό πρόβλημα έχει σημαδευτεί από το στίγμα της τρομοκρατίας σε βαθμό που η ανθρωπιστική του διάσταση έχει ακυρωθεί.

Η συνέχεια, ωστόσο, ανατρέπει το επίπεδο αφήγημα της ελληνικής ισλαμοφοβίας, καθώς η εμπλοκή του νέου με την τρομοκρατική επίθεση δεν ταυτίζεται με τον ρόλο του θύματος αλλά μετατοπίζεται σε αυτόν του δράστη. Ο ήρωας του Δαββέτα δεν σκοτώνεται ατυχώς, ατυχέστατα, αλλά ως αποτέλεσμα των δικών του επιλογών.

Το εύρημα του Δαββέτα καθιστά πιθανό κάτι που στα μάτια των περισσότερων αναγνωστών φαντάζει απίθανο: ένας νεαρός Ελληνας να μετατραπεί σε τζιχαντιστή αν συντρέξουν οι κατάλληλες συνθήκες.

Ο Ελληνας γιος, περιχαρακωμένος αρχικά στους περιορισμούς της γλώσσας του, της καταγωγής του, της πατριαρχικής του ανατροφής και της μητριαρχικής του συναισθηματικής εμπλοκής, μεταβαίνοντας στο Λονδίνο μπορεί γίνει κάποιος άλλος, που μιλά άλλη γλώσσα, υιοθετεί καινά ήθη και νέους κώδικες συμπεριφοράς. Αν αυτός ο άνθρωπος σπουδάζοντας στο Λονδίνο μπορεί να γίνει κάτι άλλο, καλύτερο συνήθως, ειδικευμένος εργάτης, πυρηνικός φυσικός, καλλιτέχνης, γιατί να μη γίνει, αντίστροφα, και αυτό, δηλαδή φονταμενταλιστής;

Με τον τρόπο αυτό ο Δαββέτας ακυρώνει τις διαχωριστικές γραμμές που έχει τραβήξει η ισλαμοφοβία της εποχής του. Δεν πρόκειται για μας, τους Ελληνες ως διαφωτισμένους Δυτικούς, και τους άλλους. Τα δοχεία συγκοινωνούν, οι ταυτότητες είναι ρευστές. Η ισλαμική τρομοκρατία δεν είναι ζήτημα καταγωγής. Επίσης, οι Ελληνες δεν είναι εξ ορισμού απρόσβλητοι από αυτήν.

Προσπαθώντας να επεξεργαστεί το γεγονός του θανάτου του γιου της και στη συνέχεια την αποκάλυψη της εμπλοκής του στη βομβιστική επίθεση του Λονδίνου η Δέσποινα ανατρέχει στο αρχείο των αναμνήσεών της. Θυμάται τη βρεφική και παιδική του ηλικία, την αποστασιοποιημένη του εφηβεία και την ελλειμματική τους επικοινωνία. Η σχέση της μαζί του βάλλεται συστηματικά από τα ίχνη της ελληνικής ιστορικής και κοινωνικής παθογένειας: μια αριστερή οικογένεια εξορισμένων, ένας κακός γάμος που οδηγεί σε διαζύγιο, η απόλυση από τη δουλειά της.

Αυτή η αναδρομή έχει αποτέλεσμα από τη μια να ενισχυθεί η αινιγματική διάσταση του κειμένου: η Δέσποινα δεν έχει ιδέα γιατί ο γιος της από αγαπημένο παιδί γίνεται τζιχαντιστής. Οπως κι εμείς, δεν μπορεί παρά να εικάσει. Από την άλλη, οι εικασίες της μητέρας, ενισχυμένες από τη συναισθηματική της φόρτιση, ενεργοποιούν λυρικές περιγραφές, ένα συγκινημένο υπερχείλισμα που δεν εξυπηρετεί πάντα την αφήγηση. Επιπλέον, περιορίζοντας το εύρος στην οπτική της μητέρας το κείμενο κάποτε κομπιάζει.

Οπως το αντιλαμβάνεται η μητέρα του, ο γιος της από ακροαριστερός καταληψίας της Ελλάδας έγινε τζιχαντιστής του Λονδίνου: «Στην πραγματικότητα, άργησε να συνειδητοποιήσει ότι ο γιος της ποθούσε, όσο τίποτα στον κόσμο, να στρατευτεί σε έναν αγώνα, να υπηρετήσει έναν μεγάλο σκοπό» (109). Η σχέση μεταξύ των δύο ειδών τρομοκρατίας, που αντιμετωπίζονται εδώ ως συνεχές, θα άξιζε εκτενέστερη διαπραγμάτευση.

Θα περίμενε κανείς για ένα τόσο πλούσιο θέμα να γραφτεί ένα μεγαλύτερο κείμενο. Οχι για να εξηγήσει –πρόκειται άλλωστε για ένα θέμα εν εξελίξει– αλλά για να θίξει περισσότερες πλευρές του σύνθετου πρίσματος. Το βιβλίο του Δαββέτα θέτει εύστοχα ένα καίριο ζήτημα, το θέτει όμως μέσα από μια τόσο μινιμαλιστική γωνία που κινδυνεύει να φανεί περιοριστική.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας