Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αρχετυπική αφήγηση για νέους
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Αρχετυπική αφήγηση για νέους

  • A-
  • A+

Η Οδύσσεια κείμενο αδιαμφισβήτητης αξίας, κατατάσσεται στους θησαυρούς της παγκόσμιας κληρονομιάς. Η πρωταρχική θέση που κατέχει οφείλεται όχι μόνο στη λογοτεχνική της αξία αλλά και στην αρχετυπική μορφή του πολύπαθου, πολυμήχανου και πολυταξιδεμένου πρωταγωνιστή της, του Λαερτιάδη Οδυσσέα. Ο Ομηρος, πανάρχαιος παππούς όλων μας.

Ο Μιχάλης Γκανάς, μέσα από τις ολιγοσέλιδες επτά ποιητικές συλλογές, τα εξίσου ολιγοσέλιδα δύο πεζογραφήματά του και τις ευάριθμες μεταφράσεις αρχαίων κειμένων που έχει κάνει, συναριθμείται στους σημαντικότερους σύγχρονους ποιητές μας. Αποτελεί κατ' αρχήν ενδιαφέρον εγχείρημα ο συνδυασμός των δύο, δηλαδή η διασκευή της Οδύσσειας από έναν ποιητή των ημερών μας.

Το συγκεκριμένο έπος, ως αντικείμενο ενδογλωσσικής μετάφρασης, αριθμεί πολλές εκδοχές, έμμετρες ή σε πεζό λόγο. Από αυτές, όπως δηλώνει στο επιλογικό του σημείωμα ο Γκανάς, στηρίχτηκε, στις έμμετρες του Αργύρη Εφταλιώτη και του Ζήσιμου Σίδερη, στην αποδοσμένη σε «απελεύθερο στίχο» του Δ. Ν. Μαρωνίτη και σε μία ακόμη, σε πεζό λόγο αυτή, αγνώστου μεταφραστή, των εκδόσεων Μαΐστρος του 1926. Τις διάβασε, πιστεύω, και τις ξέχασε.

Γιατί λοιπόν ο σεμνός, ολιγόλογος και φειδωλός στον λόγο Μιχάλης Γκανάς να επιχειρήσει μια καινούργια μετάφραση-διασκευή (διασκευασμένη επιλεκτική απόδοση θα τη χαρακτήριζα ορθότερα) της Οδύσσειας; Και, κυρίως, τι το νέο κομίζει που δεν έκαναν οι άλλοι;

Ο Ομηρος επανανακαλύπτεται σε κάθε εποχή και τροφοδοτεί ποικίλες εκφάνσεις του πνεύματος και της ψυχής: ποίηση, πεζογραφία, μουσική, θέατρο, κινηματογράφο, ζωγραφική, γλυπτική, κόμικς. «Κάθε μύθος αποτελείται από το σύνολο των παραλλαγών του», απεφάνθη ο πολύς Levi Strauss και ο Γκανάς προσθέτει στη δική του παραλλαγή, πρώτα με τη γλωσσική ποικιλία και ύστερα με τους ελεγχόμενους ιστορικούς του αναχρονισμούς. Μόνον η αισθαντικότητα και το ειδικό βάρος του Γκανά θα μπορούσαν να δώσουν αυτό το αποτέλεσμα.

Απλώνει τον δικό του λόγο ενθέτοντας στον ομηρικό βασικό ιστό φράσεις από τη διαχρονία της λογοτεχνίας μας. Από τον Αισχύλο, τον ευαγγελικό λόγο, τον Σολωμό, τον Παπαδιαμάντη και το δημοτικό τραγούδι, μέχρι τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Μάνο Ελευθερίου και τον Σαββόπουλο. Το αποτέλεσμα: ένα παλίμψηστο ελληνικής ποιητικής λαλιάς.

Λόγος γάργαρος, μικροπερίοδος και κοφτός, αφήγηση ανάλαφρη και συνάμα βαθυστόχαστη. Το γεγονός ότι, μέσα από την τόση πύκνωση και συμπύκνωση, διατηρείται δυνάμει ολόκληρο το διασκευασμένο ομηρικό πρωτότυπο δηλώνει οικείωση με αυτό και ποιητική ενσυναίσθηση.

Κατά το πρότυπο του Δ. Ν. Μαρωνίτη, που άφησε κύκνειο βιβλίο τις περιλήψεις των είκοσι τεσσάρων ραψωδιών της Οδύσσειας, ακολουθώντας με τη σειρά του τους Αλεξανδρινούς φιλολόγους, ο Γκανάς προτάσσει κάθε ραψωδίας το συνοπτικό της περιεχόμενο.

Από τις είκοσι τέσσερις ραψωδίες μεταφράζει τις δεκαπέντε σε πεζό λόγο και τις εννέα (που στην πραγματικότητα είναι οκτώ γιατί οι γ,δ συστεγάζονται) σε ποιητικό λόγο, στον γνωστό ιαμβικό ανομοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο του δημοτικού τραγουδιού.

Μίλησα πριν για ιστορικούς αναχρονισμούς, αναφέρω ενδεικτικά έναν, λόγω περιορισμένης έκτασης: τον βρίσκουμε στη ραψωδία ω, τη στιγμή που:

«Ο Οδυσσέας έφθασε στο κτήμα του Λαέρτη / εκεί που ο πατέρας του ζούσε με λίγους δούλους / και μια σεβάσμια κυρά από τη Σικελία / που είχε τη φροντίδα του και τον γηροκομούσε. / (Πρόσφυγας θα ’τανε κι αυτή όπως και τόσες άλλες / που ήρθαν κι αναλάβανε παππούδες και γιαγιάδες.)».

Ο Γκανάς διασκεύασε την Οδύσσεια έχοντας στο μυαλό του τους παλιούς, γνήσιους εκείνους παραμυθάδες που ιστορούσαν θαυμαστά και απίστευτα πράγματα. Γράφει σαν παππούς που λέει παραμύθια στα εγγόνια του, στα οποία είναι και αφιερωμένο το βιβλίο.

Κάτι ακόμα για το οποίο ξεχωρίζει η παρούσα Οδύσσεια είναι η ολοζώντανη, αστραφτερή της γλώσσα. «Το ανάγνωσμα απευθύνεται σε παιδιά που ετοιμάζονται να μπουν στην εφηβεία και σε άλλους που έχουν βγει πρόσφατα ή προ πολλού από αυτήν, χωρίς να έχουν διαβάσει ποτέ ολόκληρη την Οδύσσεια», μας λέει στο ολιγοσέλιδο επιλογικό του σημείωμα.

Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος λοιπόν να πλησιάσεις τον σύγχρονο νέο ή ενήλικο αναγνώστη από το να ακολουθήσεις τη γλώσσα που καταλαβαίνει και με την οποία συνεννοείται;

Ετσι διαβάζουμε ότι «Ο Ομηρος είναι πατέρας όλων των ποιητών, ο πρώτος ράπερ και προ-προ-προ-παππούς μας»∙ ότι ο Δίας καθησυχάζοντας τον Ηλιο που οι σύντροφοι του Οδυσσέα του ’φαγαν τα ιερά βόδια «του είπε τρεισήμισι λέξεις: “Ασ’ το σε μένα”»∙ και τη στιγμή που συντελείται η αναγνώριση του πατέρα από τον γιο του Τηλέμαχο, ο πολυμήχανος απολογείται: «παρών σ’ όλα τα βάσανα, απών απ’ τη ζωή σας / και κινδυνεύω να κοπώ από τις απουσίες».

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στην τυποτεχνική εμφάνιση του βιβλίου και στην επιτυχημένη εικονογράφηση του Βασίλη Γρίβα. Υπέροχα τα σχέδιά του, σαν βγαλμένα από αρχαία αγγεία και αποτυπωμένα με σύγχρονο βλέμμα και κίνηση αναγνωρίσιμη.

«Η Οδύσσεια είναι ένας τουριστικός οδηγός με πολλά αξιοθέατα. Πήγα κι εγώ δυο-τρεις φορές και πέρασα καλά. Οταν όμως τη διέσχισα ολόκληρη βήμα βήμα και λέξη λέξη, τα χρειάστηκα.

Είναι πολύ δύσκολο να ξεναγήσεις τον εαυτό σου και τους άλλους σε ένα ταξίδι αυτογνωσίας. Γι’ αυτό ίσως επιστράτευσα την ποίηση μαζί με έναν λόγο σημερινό, αλλά όχι καθημερινό, και αρκετή δόση χιούμορ. Ετσι η Οδύσσεια από καρτ ποστάλ έγινε πατρίδα», δήλωσε ο ποιητής σε συνέντευξή του στη Βένα Γεωργακοπούλου.

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας