Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Στράτευση και παραίτηση

Στράτευση και παραίτηση

  • A-
  • A+

Η Σιμόν Βέιλ (1909-1943) παραμένει στα ελληνικά μια μορφή μυστηριώδης: υπερβολικά άγνωστη για να μελετάται στα σοβαρά ως φιλόσοφος ή ως θεολόγος (η πρόσφατη ελληνική έκδοση του όψιμου και ημιτελούς βιβλίου της L’Enracinement, με τίτλο Ανάγκη για ρίζες, μτφρ. Μ. Μαλαφέκα, Κέδρος 2014, δεν φαίνεται να έχει αλλάξει ουσιαστικά την κατάσταση αυτή), υπερβολικά διάσημη ωστόσο, λόγω των μεταπτώσεων της βιογραφίας της και του συνταρακτικού πρώιμου θανάτου της (η ήδη εύθραυστη υγεία της επιβαρύνθηκε, ίσως καθοριστικά, από την ασιτία που επέβαλε στον εαυτό της, σε ένδειξη αλληλεγγύης με όσους πεινούσαν επί ναζιστικής κατοχής στη Γαλλία και αλλού), για να μην περιλαμβάνεται, κάπως σαν φάντασμα, στη χορεία των μεγάλων στρατευμένων διανοούμενων του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, αυτών που καθόρισαν μέχρι σήμερα τη σημασία της λέξης «στράτευση», εν τη παρουσία όσο και -κυρίως, ίσως- εν τη απουσία της ίδιας της στράτευσης ως πρακτικής.

Η σύντομη πνευματική βιογραφία της Βέιλ από τον Ζακ Ζιλιάρ (Σιμόν Βέιλ: Το σοκ, όπως είναι ο πλήρης τίτλος της) δείχνει εμφατικά ότι, ως στρατευμένη διανοούμενη, η Βέιλ είναι τόσο οριακή περίπτωση, τόσο εξαιρετική, ώστε να ρίχνει φως στον ίδιο τον κανόνα της στράτευσης που διαμορφώθηκε στη γενιά της και παραμένει κυρίαρχος έως τις μέρες μας.

Μελετώντας τη διαδρομή της Βέιλ σαν ένα ενιαίο όλον, από τα φοιτητικά της χρόνια σε μια Εκόλ Νορμάλ φυτώριο του ανθρωπισμού και του ορθολογισμού, μέχρι τον θάνατό της στο Λονδίνο σε μια αποπνικτική ατμόσφαιρα χριστιανικού μυστικισμού (ενεργός απουσία του Θεού από τον κόσμο, «αποδημιουργία», αποπροσωποποίηση, θάνατος του εγώ – οι εμμονές της στην τελευταία περίοδο της ζωής της), περνώντας από τα χρόνια της ως εργάτριας, μάχιμης αναρχοσυνδικαλίστριας και αγωνίστριας του Ισπανικού Εμφυλίου, ο Ζιλιάρ δεν διστάζει να κάνει και ρητό το ιδρυτικό παράδοξο της στράτευσης έτσι όπως αναδεικνύεται από «το σοκ Σιμόν Βέιλ»:

«Δεν πρόκειται για στράτευση», λέει, «όρος που συνεπάγεται μια εξωτερική σχέση με την εργατική τάξη, ή ακόμα και μια συγκαταβατική διάθεση απέναντι στους χειρώνακτες. Αντίθετα, πρόκειται για προσπάθεια ενσωμάτωσης με κίνδυνο να χαθεί ή να απολέσει την ταυτότητά της». Και ο Ζιλιάρ δεν αργεί να διευκρινίσει ότι ο «κίνδυνος» αυτός ήταν στην πραγματικότητα το ζητούμενο της Βέιλ: η καταβύθιση στη δυστυχία του κόσμου με απώτατο στόχο τη «μίμηση της παραίτησης του Θεού στη δημιουργία».

Αν έχουν έτσι τα πράγματα (και αν, στην περίπτωση Βέιλ, τα στερνά εξηγούν τα πρώτα), τότε κίνητρο και ορίζοντας της στράτευσης πρέπει να θεωρηθεί εξαρχής η παραίτηση: ένα ορισμένο μίσος για το εγώ, για τον εαυτό, μια αυταπάρνηση που ενδέχεται να αποτελεί (ψυχαναλυτικά) το αποκορύφωμα του ναρκισσισμού, όπως συνάγεται ίσως και από τον ιδιάζοντα ατομικισμό όχι μόνο της Βέιλ, αλλά κι ενός Οργουελ, ενός Κέσλερ, ενός Καμί, που όλοι τους στάθηκαν πεισματικά αντίθετοι, έως και φανατικά εχθρικοί, στην «ολοκληρωτική» κομμουνιστική υπόθεση, στρέφοντας τα βέλη της κριτικής τους ακόμα και ενάντια στους συλλογικούς σκοπούς στους οποίους βρέθηκαν όντως ταγμένοι (στο παράδειγμα της Βέιλ, ενάντια στα επαναστατικά συνδικάτα στη Γαλλία ή ενάντια στο στρατόπεδο των αναρχικών στον Ισπανικό Εμφύλιο).

Ετεροδοξία και στράτευση είναι σαν να πηγαίνουν μαζί γι’ αυτή τη γενιά διανοούμενων, με ιδεατή κατάληξη την υπέρβαση και των δύο αυτών ροπών σε μια (υπαρξιστική, αποφατική, ηδονιστική ή άλλη) ενεργό και απόλυτη παραίτηση.

Η ιδέα της «τάξης» ως ψυχικής ανάγκης, επίσης πολύ έντονη στη Βέιλ, έρχεται να συμπληρώσει με τις αρκετά πρόδηλες πολιτικές αμφισημίες της αυτόν τον εκρηκτικό αστερισμό που αποκρυσταλλώνεται στον ιδεοτυπικό στρατευμένο διανοούμενο του περασμένου αιώνα, από τις ορίζουσες του οποίου πιθανόν να μην ξεφεύγουν (διαλεκτικά) ούτε στοχαστές όπως ο Μπένγιαμιν ή ο Αντόρνο.

Μετά από τα παραπάνω, ίσως φαντάζει ακατανόητος ο αρχικός ισχυρισμός ότι ένα τέτοιο μοντέλο στράτευσης παραμένει ισχυρό -και ισχύον- μέχρι σήμερα. Κι όμως, πώς αλλιώς να εξηγηθεί η φαινομενική παρακμή των στρατευμένων (προφανώς με την πλήρη, όχι με τη χυδαία πολιτική-κομματική έννοια του όρου) διανοούμενων στις μέρες μας, αν όχι από μια, έστω διαισθητική και ανομολόγητη, αντίληψη των «μέχρι θανάτου» απαιτήσεων μιας τέτοιας στάσης;

Η εναλλακτική μιας «ήπιας» παραίτησης-ιδιώτευσης προβάλλει σαν αυτονόητη, ιδίως σε ήκιστα ηρωικές εποχές, όταν ο άλλος δρόμος εμπεριέχει εξαρχής, και επιβάλλει αναγκαστικά στο τέρμα του, την εξαφάνιση του εγώ.

Εκτός βέβαια κι αν κάτι έχει λησμονηθεί στην πορεία: με δυο λόγια, ότι «το κοινωνικό», το πλατωνικό «μεγάλο θρεφτάρι» που τόσο τρόμαζε τη Βέιλ, δεν είναι μια κόλαση δυστυχίας την οποία πρέπει να επιζητεί κανείς για να της παραδοθεί τελικά σαν σε μεταφυσικό προορισμό, αλλά απλώς ο «φυσικός» μας χώρος, μια χαοτική τάξη που υπερβαίνει τόσο τις ψυχικές ανάγκες όσο και τους στενούς οικονομικούς ή βιογραφικούς καθορισμούς, περικλείνοντάς μας με νόημα, περιεχόμενα, μορφές και σκοπούς.

Από αυτή την άποψη, χάνοντας κανείς τον εαυτό του «εκεί έξω», διακινδυνεύει μεν την ταυτότητά του (ενίοτε και τη ζωή του), αλλά κι εκτίθεται στο ενδεχόμενο να βρει τον απρόσμενο πλούτο ημών, των άλλων.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής
Στη διαλεκτική δομή των βιβλίων, οι κατ’ εξοχήν συνθήκες της πολιτικής αναπαράγονται όσο το δυνατόν πιστότερα στη φόρμα του τυπωμένου χαρτιού, περιορίζοντας και «απελευθερώνοντας» συγχρόνως τον...
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενότητα άνευ όρων
Η Μάρθα Νουσμπάουμ είναι από τις πιο γνωστές μορφές της σύγχρονης αγγλοσαξονικής φιλοσοφίας. Ξεκίνησε από σπουδές κλασικής φιλολογίας και φιλοσοφίας και αργότερα επεκτάθηκε στη σύγχρονη πολιτική και ηθική...
Ενότητα άνευ όρων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στον βυθό του ζιντικού καθρέφτη…
Πληθωρικός συγγραφέας και μείζων στοχαστής, ο Γάλλος νομπελίστας Αντρέ Ζιντ (1869-1951), αενάως αυτοβιογραφούμενος και διαρκώς πειραματιζόμενος, άλωσε με την πένα του διάφορα είδη (από τη «μωρία» και την...
Στον βυθό του ζιντικού καθρέφτη…
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι ο Τσουκούρου Ταζάκι κατσαρίδα;
​Γιατί τα έργα του Χαρούκι Μουρακάμι αγαπιούνται παγκοσμίως από τους αναγνώστες, αλλά συνάμα προκαλούν καμιά φορά αμηχανία στους κριτικούς; Ή, γιατί οι κριτικοί αναγνωρίζουν μια μεγάλη σύγχρονη πένα, αλλά...
Είναι ο Τσουκούρου Ταζάκι κατσαρίδα;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φυλλομετρώντας Ιστορία...
Στην Ελλάδα ελάχιστα είναι γνωστή η τύχη των Εβραίων που είχαν μεταναστεύσει από τη χώρα μας για να εγκατασταθούν πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο στη Γαλλία, τονίζει στο βιβλίο του ο Γιάννης Καρατζόγλου («Ο...
Φυλλομετρώντας Ιστορία...
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το πνεύμα σε αναζήτηση
Το βιβλίο του Τομά Πικετί «Το κεφάλαιο τον 21ο αιώνα» αποτέλεσε μια παγκόσμια συγγραφική και εκδοτική επιτυχία. Ο Γάλλος οικονομολόγος αναλύει ανεξερεύνητα μέχρι πρόσφατα στατιστικά δεδομένα, που φωτίζουν τη...
Το πνεύμα σε αναζήτηση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας