• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    23°C 20.3°C / 25.1°C
    1 BF
    50%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    21°C 18.6°C / 22.4°C
    1 BF
    71%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.0°C / 22.9°C
    1 BF
    50%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 21.4°C
    1 BF
    63%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.5°C / 18.9°C
    2 BF
    77%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    20°C 18.0°C / 21.8°C
    0 BF
    68%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    19°C 17.2°C / 19.4°C
    2 BF
    42%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    19°C 18.6°C / 20.6°C
    1 BF
    62%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    24°C 21.0°C / 24.7°C
    3 BF
    63%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    21°C 19.9°C / 20.9°C
    1 BF
    68%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.1°C / 24.6°C
    3 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    21°C 19.6°C / 21.2°C
    2 BF
    63%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    23°C 23.3°C / 23.3°C
    2 BF
    63%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    21°C 17.5°C / 20.9°C
    2 BF
    83%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    20°C 17.5°C / 20.1°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    24°C 20.8°C / 24.3°C
    2 BF
    54%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    22°C 20.5°C / 25.3°C
    1 BF
    57%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    20°C 17.3°C / 21.6°C
    2 BF
    71%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 19.7°C / 22.5°C
    1 BF
    97%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    20°C 19.8°C / 19.8°C
    2 BF
    41%

Ο εαυτός και το είδωλό του

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Ρ Ι Ζ Ο Σ Π Α Σ Τ Ι Κ Ε Σ   Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Ε Ι Σ

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Το θέμα του σωσία υπήρξε ανέκαθεν ένα γοητευτικό και πλούσιο σε ερμηνείες αντικείμενο. Ο αναδιπλασιασμένος εαυτός, τόσο στη λογοτεχνία όσο και στις λαϊκές αφηγήσεις, εμφανίζεται με τη μορφή του φαντάσματος ή ως είδωλο στον καθρέφτη, το οποίο, ανεξάρτητο πλέον από το πρόσωπο στο οποίο ανήκει, το καταδιώκει και το φέρνει αντιμέτωπο με το παράδοξο συναίσθημα να είναι ο εαυτός του και την ίδια στιγμή ένας άλλος.

Παρότι η δύναμη που ασκεί η μορφή του σωσία στη φαντασία πηγάζει από την άυλη φύση του, ο ψυχολογικός της ωστόσο αντίκτυπος βρίσκεται στη θεμελιώδη αμφισημία της θέσης του: να είναι ο ίδιος και ο έτερος, ον και μη ον, να φανερώνει συνεπώς την αποσιωπημένη αλήθεια πως υπάρχει κάτι στην καρδιά του υποκειμένου το οποίο το διχάζει και το φέρνει αντιμέτωπο με τον εαυτό του.

Αυτήν τη θεμελιώδη αμφισημία έρχεται να φωτίσει η μελέτη του Αυστριακού ψυχαναλυτή Οτο Ρανκ (1884-1939) «Ο σωσίας», η οποία παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό από τις εκδόσεις OPPORtUNA, σε μετάφραση του Γιάννη Παπαχριστόπουλου.

Ο πλούτος βέβαια του υλικού το οποίο παρατίθεται στη μελέτη αυτήν δεν περιορίζεται μόνο στην ψυχαναλυτική ερμηνεία αλλά επεκτείνεται και σε άλλα πεδία, όπως η λογοτεχνία, η εθνολογία και η μυθολογία.

Από τις πρώτες σελίδες της μελέτης γίνεται σαφές πως η λογοτεχνία αποτελεί το προνομιακό πεδίο στο οποίο εμφανίζεται μια ολοκληρωμένη περιγραφή του δυϊσμού ο οποίος στοιχειώνει την ανθρωπότητα. Ο Ρανκ αναφέρεται, κατά κύριο λόγο, στα έργα του Χόφμαν, του Πόε, του Γκέτε και του Ντοστογιέφσκι, στα οποία εμφανίζεται το μοτίβο του σωσία.

Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε πως όλα τα λογοτεχνικά παραδείγματα που παραθέτει ο συγγραφέας ανήκουν, λίγο έως πολύ, στην περίοδο του Ρομαντισμού.

Πράγματι, αυτήν την περίοδο το μοτίβο του σωσία κυριαρχεί, καθώς εκφράζει τη βαθιά υπαρξιακή αγωνία για μία από καιρό απολεσθείσα πληρότητα. Η σκέψη της ρομαντικής περιόδου αποτελεί την απάντηση στον καντιανό διαχωρισμό μεταξύ του υποκειμένου της εμπειρίας και του υπερβατολογικού υποκειμένου, το οποίο οφείλει «να συνοδεύει κάθε μου παράσταση».

Στα μάτια των Ρομαντικών το καντιανό υποκείμενο εκφράζει στον μέγιστο βαθμό την αντίφαση η οποία στοιχειώνει τον άνθρωπο: να είναι αυτός που συγκροτεί τον κόσμο γύρω του και συνάμα να αποτελεί στοιχείο του κόσμου αυτού.

Σε αυτόν τον παράδοξο δυϊσμό εδράζεται το βαθύ αίσθημα του ανοίκειου, για το οποίο μίλησε ο Φρόιντ. Ο Ρανκ, ως μαθητής και μέλος, για κάποια χρόνια, του φροϋδικού κύκλου, έχει πρωταρχικό σκοπό να φωτίσει το αίσθημα του ανοίκειου το οποίο πηγάζει από τη συνάντηση με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, το μοτίβο μιας τέτοιας συνάντησης έχει τις ρίζες του στον μύθο και τις παραδόσεις του κάθε λαού. Γι' αυτόν τον λόγο, η εργασία του καταφεύγει στην εξέταση μιας πληθώρας εθνολογικών παραδειγμάτων, τα οποία αναδεικνύουν την καταγωγή του σωσία. Ενδεικτικά, σύμφωνα με κάποιες παραδόσεις, εάν ο σωσίας πληγωθεί, τότε αυτό θα επιφέρει το ίδιο τραύμα και στο πρόσωπο ή αρκεί να πληγωθεί το ομοίωμα ενός εχθρού ώστε να εξαφανιστεί ο ίδιος ο εχθρός. Η μελέτη αυτών των παραδειγμάτων οδηγεί τον Ρανκ στην ταύτιση του αναδιπλασιασμένου εαυτού με την αγωνία του θανάτου.

Ο Αυστριακός ψυχαναλυτής εντοπίζει τη σχέση του σωσία με τον θάνατο στον μύθο του Νάρκισσου. Ο Φρόιντ, στη θεωρία του για τον ναρκισσισμό, διακρίνει δύο λιβιδινικές δυνάμεις στην ανθρώπινη φύση: το «λιβιδινικό αντικείμενο» και το «λιβιδινικό Εγώ», οι οποίες δεν διαχωρίζονται στα πρώιμα στάδια της ανθρώπινης ανάπτυξης.

Η παθολογική διάσταση του ναρκισσισμού εμφανίζεται μόλις το λιβιδινικό αντικείμενο στραφεί εναντίον του Εγώ. Σύμφωνα με τον Ρανκ, ο μηχανισμός αυτός αποτυπώνεται στο «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι». Εκεί, η εικόνα του προσώπου διατηρεί την τελειότητα της μορφής και απορροφά κάθε δυνατότητα αισθήματος από το αυθεντικό πρόσωπο.

Ο Νάρκισσος/Ντόριαν Γκρέι είναι ανίκανος να αγαπήσει κάτι άλλο πέρα από τον εαυτό του, και με τον αναδιπλασιασμό του εαυτού του σε πορτρέτο προσπαθεί να εξασφαλίσει την αθανασία. Ωστόσο, η αγωνία του θανάτου επανέρχεται δριμύτερη, και με τη μορφή του σωσία στοιχειώνει το υποκείμενο.

Η λειτουργία της ναρκισσιστικής εικόνας του εαυτού, όπως παρουσιάζεται από τον Ρανκ, μας οδηγεί ευθέως στο λακανικό «στάδιο του καθρέφτη», το οποίο εξηγεί, σύμφωνα με τον Γάλλο ψυχαναλυτή, τη διαδικασία κατά την οποία διαμορφώνεται η συνείδηση του εαυτού στα πρώιμα στάδια της ανάπτυξης του ανθρώπου.

Το νήπιο προβάλλει στο είδωλό του μια αντικειμενοποιημένη εκδοχή του εαυτού του, βλέπει δηλαδή τον εαυτό του μέσα από το βλέμμα του άλλου. Ως εκ τούτου, το υποκείμενο χάνει τη μοναδική θέση την οποία κατείχε και αντικαθίσταται από μία εικόνα που προσφέρεται στον Αλλο, η οποία όμως, την ίδια στιγμή, αποτελεί όρο δυνατότητας της αυτοσυνειδησίας.

Ο σύγχρονος κόσμος, ο κόσμος της μηχανής, ανήκει πια σε αυτό το «έκκεντρο» υποκείμενο, το οποίο θυσιάζει την απόλαυση του «πραγματικού» αντικειμένου στον βωμό της εικόνας.

Η έκδοση συμπληρώνεται από ένα επίμετρο του ψυχαναλυτή Νίκου Παπαχριστόπουλου, ο οποίος ανέλαβε την ενδελεχή επιμέλεια της μετάφρασης, σχετικά με τον «Μαριάμπα», ένα έργο του κατ’ εξοχήν εκφραστή της έννοιας του διπλού και του σωσία στην ελληνική λογοτεχνία, του Γιάννη Σκαρίμπα.

Γενικότερα, ένα κλασικό κείμενο, το οποίο έλειπε από την ελληνική βιβλιογραφία.

* Ο Αλέξανδρος Δασκαλάκης είναι υποψήφιος διδάκτορας Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Paris 1.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας