Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Φαντασίωση ή ευσεβής πόθος

Φαντασίωση ή ευσεβής πόθος

  • A-
  • A+

Ρ Ι Ζ Ο Σ Π Α Σ Τ Ι Κ Ε Σ  Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Ε Ι Σ

H κρίση των «αντιπροσώπων»

Είναι τοις πάσι γνωστό, αλλά δεν ομολογείται εύκολα, ότι οι σημερινές δημοκρατίες, εν γένει αντιπροσωπευτικές, δεν είναι αυτό για το οποίο υπερηφανεύονται– συμμετοχή τάχα των πολιτών στη λήψη αποφάσεων, κοινωνική δικαιοσύνη, ισονομία, ισηγορία, δικαιώματα και λοιπά.

Το να ψηφίζει κάποιος μία φορά στα τέσσερα χρόνια ή στα τρία ή... δεν σημαίνει ότι μπορεί να συναποφασίζει για τις τύχες, τη δική του και της χώρας τους.

Βέβαια, δεξιοί και αριστεροί αναλυτές, φιλελεύθεροι τέλος πάντων και μαρξιστές έχουν αποδεχτεί πως είναι ό,τι καλύτερο έχουν πετύχει οι κυβερνητικοί εγκέφαλοι από τις μεγάλες ευρωπαϊκές αστικές επαναστάσεις των τελευταίων αιώνων και δώθε.

Λίγο τα μεγέθη (μεγάλοι πληθυσμοί, μεγάλες εδαφικές εκτάσεις), λίγο η τεχνολογία και πάει περίπατο οποιαδήποτε προσπάθεια γίνεται να υπάρξει μια εναλλακτική μορφή διακυβέρνησης, πιο ήπια, πιο ανθρώπινη, όπως ο κοινοτισμός λ.χ., ή μια μορφή ομόκεντρων συνομοσπονδιών, ή μορφές άμεσης δημοκρατίας (η έννοια άμεση πλεονάζει αλλά χρησιμοποιείται για την οικονομία της συζήτησης όπως διεξάγεται σήμερα, κυρίως στα κοινωνικά κινήματα).

Το ενδιαφέρον του βιβλίου βρίσκεται περισσότερο στο τρίτο μέρος, όπου ο συγγραφέας ερμηνεύει την κίνηση των ιδεών και της κοινωνίας με βάση τα κινήματα των πλατειών, που ανεφύησαν μετά το 2008, με αποκορύφωμα εκείνο του καλοκαιριού του 2011.

Για πρώτη φορά τέθηκαν σοβαρά στον χώρο των ιδεών η κρίση του κοινοβουλευτικού συστήματος, η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, οι εναλλακτικές (φυσικές) πηγές ενέργειας, οι συνεργατικές ενώσεις και εκ νέου οι παρεξηγημένοι συνεταιρισμοί, η αυτοδιαχείριση και οτιδήποτε προάγει τη συντροφικότητα και την ομαδικότητα, οτιδήποτε ενδυναμώνει τη λησμονημένη κοινότητα και εκδιώκει τον άκρατο ατομικισμό.

Ταυτόχρονα οι συγγραφείς της αποανάπτυξης κηρύσσουν έναν νέο ανθρωπολογικό τύπο που βασίζεται στην αυτάρκεια και σε βαθιά αισθήματα αλληλεγγύης. Ο Γιώργος Οικονόμου, συνεπής μαθητής του Καστοριάδη, επιμένει ότι είναι κοντά ο καιρός για την αυτονομία, για τη δικαίωση της Δημοκρατίας.

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

«Ενα φάντασμα πλανάται πάνω από τον κόσμο, το φάντασμα της δημοκρατίας. Αυτή είναι μία διαπίστωση, μία θλιβερή διαπίστωση, και όχι προφητεία, φαντασίωση ή ευσεβής πόθος, όπως ήταν η ιδέα του κομμουνισμού στην αρχή του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Μαρξ και Ενγκελς.

Πράγματι, σε καμία χώρα του κόσμου δεν υπάρχει το δημοκρατικό πολίτευμα, παρά τις περί του αντιθέτου διακηρύξεις. Από το 322 π.Χ. που η αθηναϊκή δημοκρατία διαλύεται από τις μακεδονικές φάλαγγες μέχρι σήμερα η δημοκρατία είναι απούσα από τον πλανήτη».

Με αυτή την πρόκληση ξεκινά ο πρόλογος του βιβλίου «Αμεση δημοκρατία. Αρχές, επιχειρήματα, δυνατότητες» του Γιώργου Ν. Οικονόμου. Αιχμηρή πρόκληση, γιατί χτυπά άμεσα τον σκληρό πυρήνα των κυρίαρχων πολιτικών αντιλήψεων που κινούνται στον χώρο των «δημοκρατικών» ψευδαισθήσεων. Το βιβλίο θα μπορούσε σχηματικά, παρά τις επικαλύψεις ορισμένων κεφαλαίων, να χωριστεί σε τρεις ενότητες.

Στην πρώτη ενότητα (κεφ. 1-4) περιλαμβάνονται κείμενα που αναλύουν την εξέλιξη, τα χαρακτηριστικά και τους θεσμούς της αθηναϊκής δημοκρατίας έως την κατάλυσή της το 322 π.Χ. από τις μακεδονικές φάλαγγες. Με καμβά τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις της αθηναϊκής δημοκρατίας, επιχειρείται μια αδρή περιγραφή των εξουσιών της δημοκρατίας, της διάκρισής τους (κυβερνητική, νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική), του τρόπου συμμετοχής των πολιτών: στην κυβερνητική και νομοθετική, με συμμετοχή στην εκκλησία του δήμου, στην εκτελεστική και δικαστική εξουσία, με κλήρωση που γίνεται για την επιλογή των 500 βουλευτών της Βουλής, των 6.000 δικαστών κ.ά.

Δίνεται επίσης ο ρόλος των ευφυών μηχανισμών ελέγχου της εξουσίας (οστρακισμός και γραφή παρανόμων) και των εκλογών για την επιλογή ατόμων σε θέσεις υψηλών προσόντων (στρατηγοί, ταξίαρχοι, ίππαρχοι, φύλαρχοι, ταμίες). Ο συγγραφέας τονίζει ότι «η κλήρωση σε συνδυασμό με την άλλη αρχή της δημοκρατίας, τη διάρκεια της θητείας κάθε αξιώματος για έναν χρόνο για μία μόνο φορά στη ζωή κάθε πολίτη, επέτρεπε ακριβώς να υλοποιείται η βασική ιδέα της δημοκρατίας».

Στη δεύτερη ενότητα (κεφ. 5-10) επιχειρείται μια εμβάθυνση των προϋποθέσεων και των επιχειρημάτων του προτάγματος της αυτονομίας και κριτική παρουσίαση των πολιτευμάτων που εμφανίστηκαν ιστορικά στην κοινωνία.

Ιδιαίτερα ευφυής είναι η κριτική που ασκεί ο Γ. Οικονόμου στη μαρξιστική-λενινιστική άποψη της ντετερμινιστικής γραμμικής εξέλιξης και προόδου της ανθρωπότητας προς την αταξική κοινωνία. Αναδεικνύει τον ουτοπικό χαρακτήρα αυτής της αντίληψης, η οποία, προβάλλοντας την οικονομική και κοινωνική ισότητα και αμελώντας τελείως την πολιτική ισότητα, οδήγησε στα γνωστά τερατώδη ολοκληρωτικά καθεστώτα του πρώην ανατολικού μπλοκ και στα σύγχρονα απολιθώματά του (Κίνα και Βόρεια Κορέα).

Σύμφωνα με την καστοριαδική αντίληψη περί αυτονομίας, που υιοθετεί ο συγγραφέας, η αθηναϊκή δημοκρατία δεν προτείνεται ως μοντέλο για μίμηση σήμερα αλλά ως «γονιμοποιός σπόρος» για έμπνευση και αναστοχασμό μέσω των βασικών θεσμών και διαδικασιών της.

Υπογραμμίζεται ότι η έννοια της δημοκρατίας, τόσο στην ιστορική μορφή της (Αθήνα της περιόδου 5ου - 4ου αιώνα π.Χ.) όσο και στη σύλληψη του Καστοριάδη, συνοψίζεται στο τετράπτυχο: ελευθερία (ατομική και συλλογική), ισότητα (πολιτική ισότητα με την έννοια της ίσης συμμετοχής στην εξουσία), δικαιοσύνη (διανεμητική: τι διανέμεται και σε ποιον και πώς διανέμεται και από ποιον) και έλεγχος (διαφάνεια και λογοδοσία των ασκούντων εξουσία – «λόγον διδόναι»). Η ελευθερία, η ισότητα, η δικαιοσύνη και ο έλεγχος είναι τα απαραίτητα στοιχεία για την αυτοσυγκρότηση του δήμου μέσα στον δημόσιο χώρο. Μόνο μέσα στον δημόσιο χώρο μπορεί να πραγματωθεί η οντότητα του πολίτη όπως αυτή ορίζεται μέσα από τις αριστοτελικές εκφράσεις «εν μέρει άρχειν και άρχεσθαι» και «μετέχειν κρίσεως και αρχής».

Στην τρίτη ενότητα (κεφ. 11-18) περιλαμβάνονται κείμενα που παρουσιάζουν την ανάδυση των αυτόνομων - αμεσοδημοκρατικών κινήσεων τόσο σε παγκόσμια κλίμακα, μετά την οικονομική κρίση του 2008, όσο και στη σύγχρονη Ελλάδα, με κορύφωση το κίνημα των πλατειών το καλοκαίρι του 2011. Στα κείμενα αυτά συζητούνται τα αίτια της μακροχρόνιας πολιτικής κρίσης του αντιπροσωπευτικού-κοινοβουλευτικού συστήματος που είναι, επίσης, κρίση οικονομική, πολιτική και κρίση αξιών και γίνονται προτάσεις για πολιτειακές μεταρρυθμίσεις αμεσοδημοκρατικού χαρακτήρα.

Συζητείται, επίσης, η δυνατότητα ανάπτυξης μιας αλληλέγγυας κοινωνικής οικονομίας (επικεντρωμένης στην παραγωγή βιολογικών προϊόντων, τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τον σεβασμό και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος), στηριγμένης στη συμμετοχή και την αυτοδιαχείριση, η οποία όμως έρχεται σε αντίθεση με την κυριαρχούσα εμπορευματική οικονομία και το καπιταλιστικό φαντασιακό της.

Για την επιτυχία του εγχειρήματος, ο συγγραφέας θεωρεί ότι απαιτείται η απο-αποίκιση του σύγχρονου φαντασιακού και η εγκατάλειψη των δύο κυρίαρχων βασικών φαντασιακών σημασιών: «της αντιπροσώπευσης με τις εκλογές και τα κόμματα» και της «αναγκαιότητας των ειδικών».

Το βιβλίο του Γιώργου Οικονόμου αποτελεί μια όαση αισιοδοξίας μέσα στην έρημο της μακρόχρονης πολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής κρίσης που μαστίζει τη χώρα και δίνει ιδέες και προοπτικές για το ξεπέρασμά της. Ομως, όπως υπογραμμίζει ο Κορνήλιος Καστοριάδης, η πραγματοποίηση μιας αυτόνομης και δημοκρατικής κοινωνίας δεν είναι νομοτέλεια, αλλά εξαρτάται από τη θέληση, τη φαντασία και τον αγώνα των ανθρώπων.

*Διδάκτωρ Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών (Πανεπιστήμιο της Λιόν)

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φιλοσοφία για διάβασμα
Για τρία συνεχόμενα ένθετα του «Ανοιχτού Βιβλίου», κριτικοί λογοτεχνίας, φιλόλογοι, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, πεζογράφοι και ποιητές θα διακρίνουν τα σημαντικότερα βιβλία της απερχόμενης χρονιάς....
Φιλοσοφία για διάβασμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ταυτότητα και ηθική
Ο φιλόσοφος Κουάμε Αντονι Απια, που γεννήθηκε το 1954 στο Λονδίνο και κατάγεται από την Γκάνα (από την πλευρά του πατέρα του), είναι καθηγητής φιλοσοφίας και νομικής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης (NYU)....
Ταυτότητα και ηθική
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο αντιεξουσιαστικός «Πουλολόγος»
Το αντιεξουσιαστικό βυζαντινό ποίημα πολιτικής σάτιρας «Πουλολόγος» μαζί με το ποίημα «Διήγησις των Τετραπόδων Ζώων» εξέδωσαν οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (ΠΕΚ) σε έναν εξαιρετικά φροντισμένο τόμο, σε...
Ο αντιεξουσιαστικός «Πουλολόγος»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η φιλοσοφία που επιμένει
Για τις τρεις επόμενες εβδομάδες, κριτικοί, φιλόλογοι, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, ιστορικοί, πεζογράφοι και ποιητές, μέσα από τις σελίδες του «Ανοιχτού Βιβλίου», θα διακρίνουν τα σημαντικότερα βιβλία της...
Η φιλοσοφία που επιμένει
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ταξίδι της σκέψης
Ο Καστοριάδης, όπως αναφέρει και ο Francois Dosse στο βιβλίο αυτό, είναι ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους, ενώ το έργο του «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας» (1975) κατατάσσεται στα σπουδαιότερα του...
Το ταξίδι της σκέψης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής
Στη διαλεκτική δομή των βιβλίων, οι κατ’ εξοχήν συνθήκες της πολιτικής αναπαράγονται όσο το δυνατόν πιστότερα στη φόρμα του τυπωμένου χαρτιού, περιορίζοντας και «απελευθερώνοντας» συγχρόνως τον...
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας