Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η φιλοσοφία που επιμένει
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Η φιλοσοφία που επιμένει

  • A-
  • A+

Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α

Προτάσεις, επισημάνσεις, ταξινομήσεις

Για τις τρεις επόμενες εβδομάδες, κριτικοί, φιλόλογοι, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, ιστορικοί, πεζογράφοι και ποιητές, μέσα από τις σελίδες του «Ανοιχτού Βιβλίου», θα διακρίνουν τα σημαντικότερα βιβλία της απερχόμενης χρονιάς.

Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων, βιβλία που αξίζει να διαβάσετε ή να χαρίσετε στα αγαπημένα σας πρόσωπα.

Σήμερα παρουσιάζονται οι ενότητες: «Φιλοσοφία» (από τον επίκουρο καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ Αρη Στυλιανού), «Ελληνική Πεζογραφία» (από τον φιλόλογο και κριτικό λογοτεχνίας Αριστοτέλη Σαΐνη) και «Νεοελληνικό Δοκίμιο - Μελέτη» (από τον φιλόλογο και κριτικό λογοτεχνίας Γιώργο Ν. Περαντωνάκη). Φωτογραφίες της Καλλιόπης Ασαργιωτάκη, του Ηλία Κοσίντα και του Χάρη Παπαδημητρακόπουλου κοσμούν τις σημερινές σελίδες.
Μ. Φάις

Η χρονιά που φεύγει σε λίγες μέρες ήταν, δυστυχώς, άλλη μία χρονιά κρίσης. Οικονομική στενότητα, προβλήματα πάσης φύσεως και διάχυτη μιζέρια κυριάρχησαν και φέτος. Εντούτοις, δεν το βάλαμε κάτω, ούτε πρόκειται άλλωστε. Διαπιστώνουμε με αισιοδοξία ότι το 2016 υπήρξε ιδιαίτερα παραγωγικό ως προς τις εκδόσεις βιβλίων φιλοσοφίας.

Τούτο σημαίνει πως, παρά τις δυσκολίες, πολλοί εκδότες επιμένουν, αναλαμβάνοντας το ρίσκο, να επενδύουν σε ποιοτικά βιβλία για απαιτητικό κοινό. Ισως μάλιστα τέτοια βιβλία να είναι πιο χρήσιμα στην παρούσα συγκυρία, εάν τουλάχιστον επιθυμούμε να σκεφτούμε σε βάθος τη συνθήκη στην οποία ζούμε.

Φαίνεται, λοιπόν, πως υπάρχει μια κρίσιμη μάζα αναγνωστών που αναζητούν τον στοχασμό και τη φιλοσοφία, ανακαλύπτοντας εκεί στοιχεία έμπνευσης ή παραμυθίας.

Ανάμεσα στα καλύτερα βιβλία φιλοσοφίας ξεχωρίζουν ορισμένες μεταφράσεις κλασικών κειμένων, όπως η «Τέχνη Ρητορική» του Αριστοτέλη, με εισαγωγή, επιμέλεια και μετάφραση του Παντελή Μπασάκου, ομότιμου καθηγητή Φιλοσοφίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Πρόκειται για τον 19ο τόμο από τη σχολιασμένη δίγλωσση έκδοση των έργων του Αριστοτέλη, που εκπονείται από την Εταιρεία Μελέτης των Επιστημών του Ανθρώπου, στις εκδόσεις Νήσος.

Φέτος συμπληρώθηκαν 2.400 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου Σταγειρίτη και η παρούσα έκδοση αποτελεί ουσιώδη συμβολή στις αριστοτελικές σπουδές του τόπου μας. «Ως τέχνη, με την αυστηρή έννοια του όρου, σχηματίζεται για πρώτη φορά η ρητορική στο εγχειρίδιο του Αριστοτέλη.

Επειδή ακριβώς έχει προηγηθεί η πλατωνική αμφισβήτηση, το εγχειρίδιο αυτό είναι συνάμα και φιλοσοφικό έργο», γράφει στον Πρόλογό του ο επιμελητής. Παρά το μέγεθος του τόμου, πρόκειται για κομψή έκδοση που μπορεί να διαβαστεί ευχάριστα και από τον μη ειδικό αναγνώστη.

Παραμένοντας σε αριστοτελικό περιβάλλον, διακρίνουμε τη μελέτη του Στέφανου Δημητρίου, αναπληρωτή καθηγητή Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, με τίτλο: «Ελευθερία και κυριαρχία», και υπότιτλο: «Πολιτική ελευθερία και κυριαρχία στο Τρίτο Βιβλίο των Πολιτικών του Αριστοτέλη», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις. Εδώ συνδυάζεται κατά τον καλύτερο τρόπο το φιλοσοφικό αίτημα της ελευθερίας και αυτονομίας με το δημοκρατικό ζητούμενο της λαϊκής κυριαρχίας. Κύριο μέλημα του συγγραφέα είναι να συμβάλει στη θεωρία της δημοκρατίας και στη σημασία της ελευθερίας που προϋποθέτει ο δημοκρατικός σοσιαλισμός. Με αφετηρία τα «Πολιτικά» του Αριστοτέλη, συζητώνται όλα τα σχετικά προβλήματα της νεότερης πολιτικής φιλοσοφίας, με αναφορά στη σκέψη των Ρουσό, Καντ, Μιλ και Μαρξ.

Αλλος ένας καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ο Διονύσης Γ. Δρόσος, έγραψε μια σημαντική μελέτη για τη σκέψη του 18ου αιώνα, με τον ευρηματικό τίτλο «Το ευγενές εμπόριο της συμπάθειας. Αστικός πολιτισμός και ηθική κοινότητα στον σκωτικό Διαφωτισμό», στις εκδόσεις Νήσος.

Στο βιβλίο εξετάζεται η σύνδεση της σκωτικής ηθικής φιλοσοφίας, στην οποία κυριαρχεί η θεωρία των συναισθημάτων και η έννοια της συμπάθειας, με την ανάπτυξη του εμπορίου και της κεφαλαιοκρατικής οικονομίας. Στον πολυσέλιδο τόμο αναλύονται, μεταξύ άλλων, οι θεωρίες των Χάτσεσον, Χιουμ, Σμιθ, Σάφτσμπερι και Μάντεβιλ.

Αξίζει να υπογραμμιστεί η σημασία μιας νέας έκδοσης που αφορά τον Σπινόζα, αυτόν τον δάσκαλο της ελεύθερης σκέψης και πράξης. Πρόκειται για το βιβλίο του Γάλλου καθηγητή και εξέχοντος σπινοζικού μελετητή Pierre-François Moreau, «Ο Σπινόζα και ο σπινοζισμός», από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρη, σε μετάφραση Φώτη Σιατίτσα και επιμέλεια Δημήτρη Αθανασάκη. Η άψογη αυτή εισαγωγή στη σπινοζική σκέψη εκθέτει με σαφή και κατανοητό τρόπο όλα τα κομβικά σημεία του συστήματος και της πρόσληψής του, σε συνδυασμό με την εξιστόρηση της ζωής του φιλοσόφου.

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε στη νέα έκδοση του «Κεφαλαίου» του Μαρξ: κυκλοφόρησε ο πρώτος τόμος από τις εκδόσεις ΚΨΜ, σε μετάφραση Θανάση Γκιούρα, ο οποίος υπογράφει και την επιστημονική επιμέλεια μαζί με τους Θωμά Νουτσόπουλο και Διονύση Γράβαρη. Πρόκειται για επίμοχθη εργασία εξαιρετικής ποιότητας.

Βαδίζοντας πλέον στον εικοστό αιώνα, πρέπει να επισημανθούν τα βιβλία: Ανρί Μπερξόν, «Η ενέργεια του νου», μετάφραση Σοφία Χατζηπέτρου, εκδόσεις Ηριδανός· Μορίς Μερλό-Ποντί, «Φαινομενολογία της αντίληψης», μετάφραση Κική Καψαμπέλη, εκδόσεις Νήσος· Ντόναλντ Ντέιβιντσον, «Αλήθεια και κατηγόρηση», εισαγωγή και επιμέλεια Ελένη Μανωλακάκη, εκδόσεις Εκκρεμές. Μιλούμε για κορυφαία φιλοσοφικά κείμενα του 20ού αιώνα, και αποτελεί ευτυχή συγκυρία το ότι φέτος μεταφράστηκε στη γλώσσα μας το σημαντικότερο έργο του Μερλό-Ποντί, καθώς και ένα από τα πιο θεμελιώδη έργα της αναλυτικής φιλοσοφικής παράδοσης, αυτό του Ντέιβιντσον.

Επιπροσθέτως, ας τονιστεί το ευχάριστο γεγονός της έκδοσης κειμένων του Μισέλ Φουκό, ο οποίος παραμένει διεισδυτικός και καίριος στοχαστής. Ετσι, οι εκδόσεις Πλέθρον δημοσίευσαν τις σημαντικές παραδόσεις του Φουκό στο Κολέγιο της Γαλλίας (1972-73), με τίτλο «Η τιμωρητική κοινωνία», σε μετάφραση Βασίλη Πατσογιάννη. Εξετάζεται ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνονται οι σχέσεις δικαιοσύνης και αλήθειας που διέπουν το νεότερο ποινικό δίκαιο και το τιμωρητικό καθεστώς στις σύγχρονες κοινωνίες.

Εμπνευσμένη από το έργο του Φουκό είναι και η ενδιαφέρουσα μελέτη του Frédéric Gros, «Η αρχή της ασφάλειας», μεταφρασμένη από τον Αλέξανδρο Κιουπκιολή στις εκδόσεις Πόλις. Εδώ μελετάται συστηματικά μια πολύ επίκαιρη έννοια: η ασφάλεια.

Από τις εκδόσεις Ταξιδευτής κυκλοφορεί το τελευταίο βιβλίο του Ετιέν Μπαλιμπάρ, «Ευρώπη: κρίση και τέλος;», σε μετάφραση Γιάννη Ανδρουλιδάκη, με πρόλογο και επιμέλεια του Μιχάλη Μπαρτσίδη. Εργο εξαιρετικά επίκαιρο, που αναλύει το σύνθετο πρόβλημα της κρίσης της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Ο Μπαλιμπάρ διαπιστώνει ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση αντιμετωπίζει σήμερα μια διαλυτική κρίση που την οδηγεί σε ένα τέλος. Ωστόσο, αυτό το τέλος είναι η στιγμή για μια αναθεμελίωσή της. Προς τούτο χρειάζεται να ενεργοποιηθούν πολιτικοί και κοινωνικοί παράγοντες, ενώ απαιτείται κυρίως η δράση των αποκλεισμένων, για μια νέα επινόηση της δημοκρατίας. Συμπέρασμα: αποχαιρετούμε μια γόνιμη εκδοτική χρονιά, με τη φιλοσοφία να αντέχει και να επιμένει.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φιλοσοφία για διάβασμα
Για τρία συνεχόμενα ένθετα του «Ανοιχτού Βιβλίου», κριτικοί λογοτεχνίας, φιλόλογοι, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, πεζογράφοι και ποιητές θα διακρίνουν τα σημαντικότερα βιβλία της απερχόμενης χρονιάς....
Φιλοσοφία για διάβασμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ταυτότητα και ηθική
Ο φιλόσοφος Κουάμε Αντονι Απια, που γεννήθηκε το 1954 στο Λονδίνο και κατάγεται από την Γκάνα (από την πλευρά του πατέρα του), είναι καθηγητής φιλοσοφίας και νομικής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης (NYU)....
Ταυτότητα και ηθική
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο αντιεξουσιαστικός «Πουλολόγος»
Το αντιεξουσιαστικό βυζαντινό ποίημα πολιτικής σάτιρας «Πουλολόγος» μαζί με το ποίημα «Διήγησις των Τετραπόδων Ζώων» εξέδωσαν οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (ΠΕΚ) σε έναν εξαιρετικά φροντισμένο τόμο, σε...
Ο αντιεξουσιαστικός «Πουλολόγος»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φαντασίωση ή ευσεβής πόθος
Οι συγγραφείς της αποανάπτυξης κηρύσσουν έναν νέο ανθρωπολογικό τύπο που βασίζεται στην αυτάρκεια και σε βαθιά αισθήματα αλληλεγγύης. Ο Γιώργος Οικονόμου, συνεπής μαθητής του Καστοριάδη, επιμένει ότι είναι...
Φαντασίωση ή ευσεβής πόθος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ταξίδι της σκέψης
Ο Καστοριάδης, όπως αναφέρει και ο Francois Dosse στο βιβλίο αυτό, είναι ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους, ενώ το έργο του «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας» (1975) κατατάσσεται στα σπουδαιότερα του...
Το ταξίδι της σκέψης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής
Στη διαλεκτική δομή των βιβλίων, οι κατ’ εξοχήν συνθήκες της πολιτικής αναπαράγονται όσο το δυνατόν πιστότερα στη φόρμα του τυπωμένου χαρτιού, περιορίζοντας και «απελευθερώνοντας» συγχρόνως τον...
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας