Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα ερωτήματα της δημοκρατίας
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ

Τα ερωτήματα της δημοκρατίας

  • A-
  • A+

Εδώ και καιρό η δημοκρατία παρουσιάζεται ως ο κοινός τόπος της πολιτικής ρητορικής, κάπου ανάμεσα στην αβροφροσύνη της διπλωματίας και στις καθημερινές πολιτικές πολεμικές.

Ωστόσο, η οικονομική κρίση, η όξυνση των ανισοτήτων και οι συγκρούσεις αξιών θα ξαναφέρουν στην επιφάνεια τα ουσιαστικά ερωτήματα. Ετσι, οι κληρονομημένες γνώσεις μας για τη δημοκρατία θα συναντηθούν με τις απορίες της ύστερης νεωτερικής εποχής και τους κλυδωνισμούς των βεβαιοτήτων μας.

Ο Κάρλο Γκάλι είναι ιστορικός των πολιτικών ιδεών, κοινωνιολόγος αλλά και ενεργός πολιτικός της ιταλικής Αριστεράς. Με το δοκίμιό του «Η αμηχανία της δημοκρατίας» παρεμβαίνει σε αυτή την εν εξελίξει συζήτηση για τη δημοκρατία και τις αντινομίες της.

Τι επιχειρεί σε αυτό το περιεκτικό βιβλίο; Θα έλεγα ότι επιδιώκει να φωτίσει τους όρους της συζήτησης για τη δημοκρατία ανιχνεύοντας γόνιμα αλλά και επικίνδυνα περάσματα. Τον απασχολεί φυσικά ο κλασικός ορίζοντας της δημοκρατικής θεωρίας, αλλά είναι φανερό πως γράφει έχοντας κατά νου τις συρρικνωμένες προσδοκίες του παρόντος.

Ο Γκάλι ξεκινά αποδεχόμενος το διπλό πλαίσιο αναφοράς που έχει η νεωτερική δημοκρατία. Στη μια πλευρά της βρίσκουμε την αφηρημένη αντιπροσώπευση, το κράτος δικαίου και τη θεσμική αρχιτεκτονική της συνταγματικής πολιτείας.

Στην άλλη πλευρά, τον τόνο δίνουν η λαϊκή κυριαρχία, οι κοινωνικές δυναμικές, οι συλλογικές δράσεις. Και οι δύο πλευρές είναι παρούσες και ενεργές στους συλλογισμούς του Ιταλού θεωρητικού.

Σε αντίθεση δηλαδή με ορισμένους ριζοσπάστες στοχαστές της πολιτικής, όπως για παράδειγμα ο Ζακ Ρανσιέρ, ο Γκάλι δεν αποδομεί τις διαδικαστικές και θεσμικές πτυχώσεις της φιλελεύθερης δημοκρατίας για να υποδεχτεί απλώς τις στιγμές της χειραφέτησης ή τη στιγμή της καθαρής, «λαϊκής» δημοκρατίας.

Επιχειρεί να διαβάσει τη δημοκρατία στην πολυπλοκότητα των κλητεύσεων και των συσχετίσεών της. Λαός, άτομο, κοινωνία, θεσμικές συλλογικότητες. Η εσωτερική διαλεκτική αυτών των υποκειμένων, ο τρόπος με τον οποίο παρίστανται σε κάθε συγκεκριμένη περίσταση, καθορίζουν και το πού κατευθύνεται η δημοκρατία.

Για παράδειγμα, η αφάνεια ή ο παραμερισμός του λαού μπορεί να οδηγούν σε μια «δημοκρατία γραφειοκρατική και όχι πολιτική».

Ο Γκάλι, ακόμα και αν δεν συμμερίζεται την υπερβολικά σκοτεινή ματιά των θεωρητικών της Σχολής της Φρανκφούρτης, συμφωνεί ότι η μεγάλη κρίση της πολιτικής και κοινωνικής συμμετοχής και των πολιτικών αισθημάτων (του esprit civique) ωθεί στην αντιστροφή των αξιών της δημοκρατίας.

Η ισότητα γίνεται κομφορμισμός, η ουδετερότητα απάθεια, η ανοχή αδιαφορία κ.λπ. Το επιχείρημα μοιάζει με τη διάγνωση της μεταστροφής του Διαφωτισμού σε μύθο χειραγώγησης.

Το ενδιαφέρον στην προσέγγιση του Γκάλι είναι όμως ότι, ενώ αναγνωρίζει την ένταση ανάμεσα σε κράτος, κεφάλαιο και δημοκρατία, δεν σπεύδει να κατασκευάσει ανταγωνιστικά δίπολα αποκλεισμού.

Ως αριστερός θεωρητικός στέκεται φυσικά στα κενά και στις αποτυχημένες μεσολαβήσεις της υπαρκτής φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αλλά, την ίδια στιγμή, δείχνει σκεπτικός έως απορριπτικός τόσο για τη δημοκρατία των ταυτοτήτων (μια «κοινοτιστική» κριτική στον φιλελευθερισμό) όσο και προς τη λαϊκιστική δημοκρατία. Γράφει γι' αυτήν την τελευταία:

Οπως και να τον ορίσει κανείς –αντιελιτισμό, ρητορική στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται ο λαός, πάθος του μέσου ανθρώπου, αντισυστημικό κίνημα– στον λαϊκισμό εκφράζεται σήμερα μια απλουστευτική ανάγκη καθησυχασμού απέναντι στις δυνάμεις της διάλυσης, δηλαδή απέναντι στην κυρίαρχη δύναμη της εποχής μας: την παγκοσμιοποίηση με όλες της τις συνέπειες (σελ. 83).

Ο Γκάλι δεν συζητά λεπτομέρειες της κάθε επιχειρηματολογίας (λ.χ. της Μουφ, του Φουκό ή άλλων) διότι σκοπός του είναι η ανασυγκρότηση μιας ανοιχτής κριτικής. Δίνει την εντύπωση –σ’ εμένα τουλάχιστον– ότι ταλαντεύεται ανάμεσα στον ριζοσπαστισμό και μια μεταρρυθμιστική προσέγγιση που δεν απέχει από αυτήν του Χάμπερμας.

Αξιοποιεί επιμέρους ρεπουμπλικανικές θέσεις, και κυρίως την έμφαση στην ανάγκη για μια ισχυρή πολιτική ηθική και δημόσια συμμετοχή.

Από την άλλη, διαχωρίζει το μέλλον της πολιτικής από το κράτος και τις θεσμικές συλλογικότητες. Αντιλαμβάνεται, δηλαδή, τη σημασία που έχουν οι αγώνες κατά των «καθεστώτων υποτέλειας» στο κοινωνικό πεδίο και όχι απλώς στο πεδίο της κρατικο-πολιτικής σφαίρας.

Επισημαίνει, έτσι, τον στόχο μιας πολυεπίπεδης δημοκρατίας που θα συνδυάζει τον νόμο με όλα τα στοιχεία που πάνε πέρα από τον δικαιικό χαρακτήρα αγγίζοντας τις βαθύτερες διαμάχες για την ισότητα και την αξιοπρέπεια.

Σε πολλά σημεία, η γλώσσα του συγγραφέα φέρνει στον νου κοινωνιολόγους σαν τον Αλέν Τουρέν και τον Αλμπέρτο Μελούτσι. Τα ίχνη της κριτικής θεωρίας είναι παρόντα, ιδίως σε ορισμένα περάσματα όπου διαπιστώνεται ότι ανάμεσα στις ολοκληρωτικές και τις μη ολοκληρωτικές κοινωνίες «υπήρξαν πολλά και εμφανή σημεία δομικής σύγκλισης» (σελ. 67).

Τα φαινόμενα της ακραίας τεχνολογικής ορθολογικότητας και οι αδιαφανείς πλευρές της παγκοσμιοποίησης προβάλλουν εντέλει ως εμπόδια στη δημοκρατία. Ή, καλύτερα, ως εμπόδια σε ένα πρόγραμμα εκδημοκρατισμού όλων των κυριαρχιών, το οποίο φαίνεται να είναι και αυτό που εμπνέει τον Γκάλι.

Υπάρχουν σημεία που εγείρουν αντιρρήσεις ή θα χρειάζονταν αποσαφήνιση. Ο συγγραφέας δείχνει συχνά να αφήνεται σε παραδοσιακά μοτίβα μιας «αντιαλλοτριωτικής» κριτικής και έπειτα να τα μετριάζει και να τα ενσωματώνει σε ένα πιο ήπιο πρόγραμμα ρεφορμιστικών διορθώσεων στη φιλελεύθερη δημοκρατία.

Εχουμε, όμως, να κάνουμε με ένα κείμενο που δεν κλείνεται στα συμπεράσματά του αλλά συνομιλεί παραγωγικά με τις προκλήσεις ενός κόσμου όπου η αντιδημοκρατία και η δημοκρατία παίρνουν διάφορες μορφές και προσωπεία.

Τόσο η μετάφραση του Περικλή Δημητρολόπουλου όσο και η επιμέλεια της Ελένης Κοσμά υπηρετούν τη ροή των ιδεών του κειμένου, αναδεικνύοντας με επιτυχία το ύφος του συγγραφέα.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Να μιλήσουμε για τα κοινά
Πώς μπορούν να αντισταθούν οι ανήμποροι και απελπισμένοι, οι ταπεινοί και καταφρονεμένοι, οι κάθε λογής περιθωριακοί στην επίθεση που έχει εξαπολύσει εναντίον τους ο καπιταλισμός, την ώρα που έχει εξανεμιστεί...
Να μιλήσουμε για τα κοινά
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας