Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πρόσφυγες και μετανάστες, μεταξύ διαθεσιμότητας και απελασιμότητας
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Πρόσφυγες και μετανάστες, μεταξύ διαθεσιμότητας και απελασιμότητας

  • A-
  • A+

Με δεδομένη την περίφημη έκρηξη των «μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών» προς την Ελλάδα και την Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια και τον συνακόλουθο πολλαπλασιασμό των νομικών διατάξεων για τη «διαχείριση» του φαινομένου σε πανευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, είναι άξιο απορίας το πόσο λίγο η εγχώρια βιβλιοπαραγωγή, ιδίως στο πεδίο των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, έχει θίξει το ζήτημα της προσφυγιάς και της μετανάστευσης στη γενικότητά του – από την άποψη δηλαδή των πολιτικών και θεωρητικών προκλήσεων που θέτει η γενίκευση μιας κατάστασης αγχώδους υπολογισμού «αφίξεων», πυρετώδους ανέγερσης συνοριακών φραχτών, hotspots και «κέντρων φιλοξενίας», τεχνοκρατικά μελετημένων «μετεγκαταστάσεων» και απελάσεων.

Τρία μικρά βιβλία (η συλλογή Εμείς οι πρόσφυγες, με κείμενα των Χάννα Αρεντ, Τζόρτζιο Αγκάμπεν και Εντσο Τραβέρσο· το Vogelfrei: Τρία κείμενα για τη μετανάστευση, τις απελάσεις, το κεφάλαιο και το κράτος του, από την πολιτική ομάδα «Αντίθεση»· και ο τόμος Διάχυση συνόρων, χάραξη σωμάτων, σημεία καταγραφής, των Θανάση Λάγιου, Βάσιας Λέκκα και Γρηγόρη Πανουτσόπουλου) αναδύθηκαν τον τελευταίο χρόνο από διαφορετικές ρωγμές του παραπετάσματος σιωπής, εσκεμμένου ή απλώς αμήχανου, που έχει σκεπάσει το κύκλωμα του βιβλίου στα καθ’ ημάς (τα πράγματα στην αλλοδαπή είναι σαφώς καλύτερα, όπως μαρτυρούν τα πλούσια βιβλιογραφικά στοιχεία που παρατίθενται ιδίως στα Τρία κείμενα της ομάδας «Αντίθεση»), συγκλίνοντας στην κατεύθυνση μιας στρατευμένης μεν, απαραίτητης δε εμβάθυνσης στη σύγχρονη προσφυγιά και μετανάστευση.

Κοινή συνισταμένη των τριών βιβλίων είναι η αμφισβήτηση της προσφάτως αναβιωμένης διάκρισης μεταξύ «προσφύγων» και «μεταναστών», έπειτα από δεκαετίες τσουβαλιάσματος αμφότερων στην κατηγορία του «λαθρομετανάστη». Αφετηρία αυτής της αμφισβήτησης είναι το κείμενο «Εμείς οι πρόσφυγες» της Χάννα Αρεντ: γραμμένο το 1943, ειρωνικό και σπαρακτικό συνάμα, επιχειρεί να αναδείξει τον ριζικό κλονισμό που επιφέρει το καθεστώς του Εβραίου πρόσφυγα στις παραδοσιακές κατηγορίες της πολιτικής σκέψης, συμπεριλαμβανομένης και της, ακόμα θετικά εννοούμενης τότε, ιδιότητας του «μετανάστη».

Καταμεσής του πολέμου και της αποχαλίνωσης του ναζιστικού αντισημιτισμού, ο Εβραίος εξόριστος προσωποποιεί τον «καθαρό» άνθρωπο, αυτόν που, όπως θα γράψει εμπνεόμενος από την Αρεντ ο Αγκάμπεν μισόν αιώνα αργότερα, απομένει από τον άνθρωπο-πολίτη των νεότερων επαναστάσεων όταν η εγγραφή, ο εγκλειστικός αποκλεισμός της «γυμνής ζωής» στην πολιτική τάξη εξωθείται στα άκρα και μετατρέπεται σε άμεση έκθεση του μη πολιτικού ανθρώπινου σώματος στην πολιτική κυριαρχία. Ετσι, τα «ανθρώπινα δικαιώματα» και ο νεότερος «ανθρωπισμός» αναφέρονται μοιραία σε ένα ον που έχει στερηθεί εξ ορισμού κάθε πραγματικό δικαίωμα, όντας πλέον βορά στις (υπερεθνικές) ανάγκες και τις (εθνικές) σκοπιμότητες των σύγχρονων καπιταλιστικών κρατών.

Αν ο Εβραίος υπήρξε η ιδρυτική φιγούρα αυτού του όντος, τις τελευταίες δεκαετίες τον αντικατέστησε στον ρόλο αυτό ο «λαθρομετανάστης», ή ο μετανάστης «χωρίς χαρτιά», από τον οποίο ήρθε αίφνης να εξαιρεθεί ο «πρόσφυγας» της εποχής μας, ο –ιδεατά– εύπορος, καθωσπρέπει μεσοαστός («σαν εμάς», έχουν αποφανθεί τα τηλεοπτικά μας κανάλια) από την, όπως φαίνεται, μοναδική αναγνωρισμένη –ανάμεσα σε μυριάδες παραγνωρισμένες– εμπόλεμη ζώνη σήμερα, τη Συρία.

Σε μια ταξική κοινωνία εν πλήρει κρίση, λογικό είναι να έχουν και οι καταδιωγμένοι την αριστοκρατία τους, θα ’λεγε κανείς θυμοσοφικά, έστω κι αν αυτή η τελευταία είναι εξίσου υποχρεωμένη, σαν την πλέμπα, να θαλασσοπνίγεται, να κλείνεται σε στρατόπεδα, να καταγράφεται και να «προωθείται» αναλόγως προς τα πίσω (Ανατολή) ή προς τα εμπρός (Δύση).

Η κόλλα όμως που συγκρατεί ενωμένο τον μικρόκοσμο των σύγχρονων διωγμένων της υφηλίου είναι ένα νέο καθεστώς που μοιάζει να υπερβαίνει διαλεκτικά κάθε πλαστό διαχωρισμό «γνήσιων» προσφύγων και «λαθραίων» μεταναστών:

ο «απελάσιμος αλλοδαπός» γίνεται ο Εβραίος του σήμερα, χρήσιμος ως περιπλανώμενο, διαρκώς διαθέσιμο εργατικό δυναμικό υψηλής ή χαμηλής τεχνολογίας, αλλά και ως πανταχού παρών μπαμπούλας («τζιχαντιστής τρομοκράτης») – με δυο λόγια, ως πανίσχυρο διαπραγματευτικό χαρτί για γεωπολιτικές σκοπιμότητες στο εξωτερικό και για πολιτικές καθυπόταξης και υποτίμησης των εργαζόμενων γενικά στο εσωτερικό των κρατών.

Τα πολλαπλά σύνορα που διασχίζουν πλέον την άλλοτε μονοσήμαντα ορισμένη κρατική επικράτεια περνούν από τα ίδια τα σώματα των σύγχρονων υπηκόων, πολιτών και μη, για τους οποίους το όνειρο της ελεύθερης και δημιουργικής κινητικότητας, της «ζωής που παράγει ζωή», κατά Μαρξ, μετατρέπεται στον εφιάλτη της καθολικής διαθεσιμότητας και της, αν όχι απελασιμότητας, σίγουρα πάντως αναγκαστικής μετακινησιμότητας για όλους.

Από το παραπάνω πλαίσιο ανάλυσης (το οποίο αναπτύσσεται πληρέστερα στη μελέτη του Νίκολας ντε Τζενόβα «Το καθεστώς των απελάσεων: Κυριαρχία, χώρος και ελευθερία κίνησης», από τα Τρία κείμενα της ομάδας «Αντίθεση») ξεφεύγουν εν μέρει δύο κείμενα των τριών βιβλίων: το «Εξορία και βία: Μια ερμηνευτική της απόστασης» του Ε. Τραβέρσο και το «Ανθρωπιστική κρίση ή καπιταλιστική κρίση; Σκέψεις και (υπο)σημειώσεις γύρω από ένα (ψευτο)δίλημμα» του Θ. Λάγιου.

Το κείμενο του Τραβέρσο πραγματεύεται από ιστορική σκοπιά τον εξόριστο ή αυτοεξόριστο διανοούμενο ως «συνειδητό παρία», τηρητή μιας απόστασης που του επιτρέπει να βλέπει τον κόσμο, μαζί και τον εαυτό του, ως «άλλον», ενώ το κείμενο του Λάγιου επιχειρεί μια φιλόδοξη, πολυπρισματική αναγωγή της τρέχουσας καπιταλιστικής κρίσης στη νεότερη σκέψη (φιλοσοφία, επιστήμη, λογοτεχνία) ως παραγωγό μιας ατέρμονης «κρίσης» του ανθρώπινου υποκειμένου.

Επικοινωνώντας έμμεσα μεταξύ τους, τα κείμενα αυτά έρχονται να στήσουν έναν καθρέφτη και μπροστά σε «εμάς», τους ημεδαπούς, τους όχι-ακόμα-απελάσιμους, όχι-ακόμα-πρόσφυγες, όχι-ακόμα-μετανάστες.

Η εξαίρεση ημών των ιδίων από τα ισχύοντα καθεστώτα εξαίρεσης αποδεικνύεται καθημερινά αυταπάτη, ολοένα πιο επικίνδυνη μάλιστα, αφήνοντάς μας, υπερβολικά συχνά, έκθετους στο αμείλικτο ερώτημα: τι να κάνουμε;

Αν υποβάλλεται κάτι σαν απάντηση για τη μειοψηφία των «όχι-ακόμα» απειλούμενων του πλανήτη είναι αυτή η υποκειμενική οικειοποίηση της αντικειμενικής κρίσης, η μετατροπή της σε συνειδητή πρακτική αλληλεγγύης προς τα έξω, από μια «γη του κανενός» μέσα μας.

Εχει αποδειχθεί, άλλωστε, ότι η διάβαση, και τελικά η κατάργηση, των εκάστοτε επιβεβλημένων συνόρων και φραγμών ξεκινά πάντα από εκεί όπου αποβλέπουν τελικά όλα τα σύνορα και όλοι οι φραγμοί: τον (κάθε) εαυτό.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας