Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο εαυτός, μια ενσαρκωμένη ιστορία

Ο εαυτός, μια ενσαρκωμένη ιστορία

  • A-
  • A+

Ο πανεπιστημιακός και συγγραφέας Νικόλας Σεβαστάκης διάβασε το κατάλοιπο έργο του Κωστή Παπαγιώργη «Ο Εαυτός» (κυκλοφορεί την προσεχή εβδομάδα από τις εκδόσεις Καστανιώτη) και μας το παρουσιάζει. Διαβάζοντας τον «Εαυτό», νιώθουμε τη συγκινητική γυμνότητα μιας σπάνιας πνευματικότητας, μιας ιδιοσυγκρασιακής δοκιμιακής φωνής που η απουσία της είναι έντονη και παρατεταμένη.

Μ.Φ.

♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦

O Εαυτός είναι ένα βιβλίο του τέλους το οποίο ανακεφαλαιώνει ερωτήματα της αρχής. Εξηγούμαι: Στα κείμενα που συναπαρτίζουν τη συγκεκριμένη έκδοση, ο Κωστής Παπαγιώργης της τελευταίας περιόδου της ζωής του φαίνεται να συναντά τον εικοσιεπτάχρονο, παθιασμένο αναγνώστη και εκκολαπτόμενο συγγραφέα, το μακρινό και σημαδιακό καλοκαίρι του '74.

Και το αντικείμενο αυτής της διαχρονικής, όπως φαίνεται, ενασχόλησης είναι η προσωπική ταυτότητα και το μυστήριό της. Διότι, όπως άλλωστε καταλαβαίνει γρήγορα ο αναγνώστης, δεν υπάρχει τίποτα πιο αινιγματικό από αυτό που νομίζουμε ότι το κατέχουμε καλά.

Αλλά το κατέχουμε; Και αν ναι, τι ακριβώς κατέχουμε; Ενα σώμα, μια συνείδηση, μια μνήμη; Ή μήπως όλα αυτά μέσα στις συστροφές και τις μεταμορφώσεις του χρόνου;

Ο Παπαγιώργης προχωράει ρωτώντας τη μια και την άλλη πτυχή του θέματός του. Το κυρίως κείμενο της έκδοσης είναι μεν ημιτελές αλλά διαβάζοντας και τα σχεδιάσματα ή τα σπαράγματα από τη δεκαετία του '70, νιώθεις κάτι ολοκληρωμένο: ο δοκιμιογράφος, βαδίζοντας προς έναν πρόωρο θάνατο, επιστρέφει στον φιλοσοφικό στοχασμό.

Οχι, φυσικά, στο ακαδημαϊκό σχόλιο που έχει σφετεριστεί τη θέση της φιλοσοφίας αλλά στον αρχικό ορίζοντα των φαινομενολογικών και υπαρξιακών του ανησυχιών. Επανέρχεται εκεί από όπου δεν έφυγε ποτέ.

Πολλά διαβάσματα είναι παρόντα στο κείμενο αλλά ποτέ δεν περνούν σε πρώτο πλάνο, δεν σκεπάζουν τη φωνή του συγγραφέα. Ο νευρολόγος Λερμίτ, ο Μπρούσιους, ο Ουίνικοτ.

Ισχυρός είναι ο διάλογος με τη γαλλική παράδοση της κλινικής ψυχολογίας, από τον Μεσοπόλεμο αλλά και από πιο πρόσφατα. Για παράδειγμα, εξέχουσα θέση έχει εδώ ο μαθητής του Λακάν, ο Ντιντιέ Ανζιέ, και η θεωρία του για το «Εγώ-δέρμα».

Πέρα όμως από τους αναλυτές του εαυτού, ο συγγραφέας γυρεύει πάντα υλικό και στις πηγές της μεγάλης λογοτεχνίας. Σχολιάζοντας την Αννα Καρένινα αναφέρεται στη «νευματολογία των προσώπων» ως τον μεγάλο πλούτο του μυθιστορήματος.

Η πεζογραφία χειρίζεται, με τον τρόπο της, τη σχέση του εαυτού με τον άλλον στη στρωματογραφία του χρόνου.

Τι είναι αυτό που κάνει το συγκεκριμένο βιβλίο μία εξαιρετική, ρυθμικά και ουσιαστικά, αφήγηση; Στη δική μου ανάγνωση είναι ότι, με έναν τρόπο, συγκεφαλαιώνει ένα ουσιώδες μέρος των εμμονών του συγγραφέα: το ενδιαφέρον του για το σώμα και για τη σφαίρα των παθών και των συναισθημάτων.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ακριβώς «η ενδοσωματική μας συνθήκη» ως εκείνο «που δεν εκφράζεται, ούτε μεταδίδεται» (σ. 39). Στον άνθρωπο όμως το σωματικό ποτέ δεν είναι απλά σαρκικό και υλικό.

Παρά τα όσα υποστήριζαν κάνοντας πόλεμο στη μεταφυσική οι Γάλλοι υλιστές του δέκατου όγδοου αιώνα, εμείς ξέρουμε ότι «κάθε χειρονομία, κάθε μορφασμός, το απλό πετάρισμα των ματιών παραπέμπουν αινιγματικά σε κάτι εσώτερο, που μετέρχεται τη σωματικότητα ως ανεξήγητο σκήνωμα» (σ. 40).

Να λοιπόν η γλώσσα του Παπαγιώργη που συνδέει, με απαλές ραφές, το προφανές και το μυστηριώδες, διάσταση στην οποία επιμένει ο συγγραφέας ακολουθώντας τα ίχνη του Βαλερί που έλεγε ότι το δέρμα είναι «το πιο βαθύ σημείο του σώματος».

Αν το πιο επιφανειακό είναι το πιο βαθύ, τότε και πολλά από τα αυτονόητα, στα οποία κολυμπάμε δίχως πολλά ερωτήματα, δεν έχουν τη σαφήνεια της βεβαιότητας. Και πιο πολύ από όλα, η έννοια της «κατοχής του σώματος», έννοια που άλλωστε παίζει τεράστιο ρόλο και στην ηθική ανθρωπολογία του φιλελευθερισμού.

Ο Παπαγιώργης δεν επεκτείνεται στις ηθικοπολιτικές περιπλοκές αυτών των ζητημάτων. Δεν θέλει να απομακρυνθεί από τη φαινομενολογία της σάρκας ούτε από την εμπειρία της καθημερινότητας, του εαυτού ως καθημερινής, τρωτής ύπαρξης. Σε αυτές ακριβώς τις σελίδες ο λόγος του αναδίδει όλες του τις ποιότητες. Πλησιάζει προς τη λογοτεχνική εμπειρία ή μάλλον κατοικεί σε έναν ενδιάμεσο χώρο, μεταξύ μιας φιλοσοφίας και μιας ποιητικής του εαυτού.

«Η γεύση, γράφει, σαν σκοπιά εντός του σώματος, επέχει θέση τελωνείου που επιτρέπει και απαγορεύει, δίνει πασαπόρτι ή σηκώνει μαύρη παντιέρα υποψιαζόμενη κάποια απειλή (σ. 53).

Σε κάθε σελίδα συναντά κανείς περιγραφές όπου οι έννοιες εναλλάσσονται με δυνατές εικόνες και ιδέες που λειτουργούν ως εικόνες. Δεν είναι απλώς οι μεταφορές και οι μετωνυμίες που δίνουν στο κείμενο του Παπαγιώργη την ιδιαίτερη υπόστασή του. Είναι μια στοχαστική πυκνότητα που μπορεί να συγκινεί, πράγμα σπάνιο στον δοκιμιακό λόγο. Και από δίπλα, μια ακριβής αίσθηση των αποχρώσεων.

Ο εαυτός στον Παπαγιώργη είναι εντέλει ένα ανοιχτό πεδίο όπου δύσκολα μπορεί να τεθεί το θέμα της προτεραιότητας, της ιεραρχικής σειράς. Ποιο τελικά ηγείται, το σώμα ή η συνείδηση, το έξω ή το μέσα, το ορατό ή το αόρατο; «Η σωματικότητα είναι το άλφα», διαβάζουμε, αλλά την ίδια στιγμή πρέπει να γνωρίζουμε ότι η σάρκα είναι «ενσαρκωμένη ιστορία», μια εξωτερικότητα που διαθέτει εσωτερικότητα και έτσι συναντά τη συνείδηση.

Δυναμική ενότητα ο εαυτός λοιπόν, μακριά, ωστόσο, από την ιδέα μιας ισορροπημένης και ανεπίληπτης συνύπαρξης. Ο Παπαγιώργης δεν ήταν ποτέ οπαδός της διαλεκτικής των αντιθέτων που συμφιλιώνονται. Διαβάζοντάς τον, ερχόμαστε σε επαφή με τη ζωή των αντιφάσεων που δεν επιλύονται αλλά αλλάζουν δέρμα και μεταπλάθονται δίνοντας γέννηση σε έναν «γρίφο αμετάθετο».

Τέλος, πρέπει να πούμε ότι το ενδιαφέρον για τον εαυτό δεν σημαίνει εδώ αυτό που υποπτεύονται συνήθως οι μαρξιστές και άλλοι υποψήφιοι μνηστήρες της Ιστορίας και των συλλογικών υποκειμένων: δεν είναι απόσυρση στο «παρακμιακό» εγώ, αν και η αναδίπλωση και η μόνωση είναι μια δυνατότητα ανάμεσα στις άλλες που διαθέτουμε.

Ολο και πιο δύσκολη δυνατότητα, εννοείται. Γράφοντας, αντίθετα, για το αόρατο συμβόλαιο ανάμεσα στη συνείδηση και τη σάρκα, ο Παπαγιώργης μάς δωρίζει και μετά τον θάνατό του κάτι πολύ σημαντικό: τη βαθύτερη ανθρωπιά της σκέψης του. Που νομίζω ότι λάμπει περισσότερο στο ημιτελές και στο αποσπασματικό, όταν το συμπληρώνει η φαντασία του αναγνώστη.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας