Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Βαλκάνιος: από την Ανατολή στη Δύση
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Βαλκάνιος: από την Ανατολή στη Δύση

  • A-
  • A+

Το θέμα της ταυτότητας που είναι πολύ της μόδας στον προβληματισμό της σύγχρονης λογοτεχνίας –εγχώριας και εξωχώριας-, βρίσκει σε όλα τα Βαλκάνια πρόσφορο έδαφος.

Εκεί που οι ταυτότητες και οι εθνότητες ήταν για καιρό ρευστές, οι θρησκείες ένωναν και χώριζαν, ο κομμουνισμός χώριζε τα κράτη σε μεν και δε κ.λπ., οι συγγραφείς μπαίνουν στην παλαίστρα με σφιγμένες συχνά τις γροθιές τους, αλλά σχεδόν πάντα με ανοικτά τα μάτια, μακριά από μονολιθικές παγιωμένες σκέψεις.

Ο Μίροσλαβ Πένκοφ εν προκειμένω είναι Βούλγαρος, αλλά επειδή ζει στην Αμερική γράφει στα αγγλικά το πρώτο του βιβλίο. Ομως, παρά τη γλώσσα του, το «Ανατολικά της Δύσης» μυρίζει παντού Βουλγαρία, τόσο στους χαρακτήρες όσο και στον προβληματισμό του. Η χώρα μέσα στον εικοστό αιώνα προσπαθεί να βρει το στίγμα της σε σχέση με τους άλλους και κάπως έτσι συγκροτείται η ταυτότητα ως ομοιότητα και κυρίως ως διαφορά.

Με τους Τούρκους που ήταν κατακτητές και χρειάστηκε ο απελευθερωτικός αγώνας του 19ου αιώνα για να σχηματιστεί η σύγχρονη Βουλγαρία, με τους Σέρβους που τους χωρίζει ένα ποτάμι, ενώ πολλά εδάφη ήταν αμφιλεγόμενα, με τους Δυτικούς, καθώς οι Βούλγαροι εντάχθηκαν στο ανατολικό μπλοκ και ζούσαν με κομμουνισμό έως πρόσφατα, με τους Αμερικανούς που εκφράζουν τον ακραίο, διεφθαρμένο καπιταλισμό, με τους Ιάπωνες που φαίνονται «εξωγήινοι»…

Ακόμα και η τουρκική μειονότητα της χώρας βιώνει τον ίδιο προβληματισμό ταυτότητας και διαφοροποίησης, ειδικά όταν αναγκάστηκε να αλλάξει τα ονόματά της σε βουλγαρικά.

Αυτές οι συνεχείς αλληλεπιδράσεις στήνουν μέσα στο βιβλίο του Μ. Πένκοφ ζωντανά σκηνικά όπου το «εμείς» από το «οι άλλοι» χωρίζεται μόνο με έναν τοίχο.


Η συλλογή διηγημάτων, που μετέφρασε στα ελληνικά ο Ακης Παπαντώνης, κινείται σε πολλά επίπεδα. Από το 1969 όταν ο γηραιός πρωταγωνιστής βρίσκεται με τη γυναίκα του Νόρα σε γηροκομείο και διαβάζει γράμματα ενός κομιτατζή του 1905, τα οποία έστελνε στη Νόρα, όπου αφηγούνταν τις ανταρτικές δράσεις του απέναντι στους Τούρκους μέχρι τον χαρακτήρα με το παρατσούκλι «Μύτη» που θυμάται τη δεκαετία του ’70, όταν το Στάρο Σέλο ήταν χωρισμένο με ένα ποτάμι στα δύο, μισό στη Βουλγαρία και μισό στη Γιουγκοσλαβία.

Κι από τον αφηγητή-συγγραφέα που φεύγει στην Αμερική έως τον Ράντο που ζει στη Βουλγαρία του 1997, με το ρευστό πολιτικό σύστημα και τη φτώχεια στις περισσότερες οικογένειες. Από τη Βουλγαρία δηλαδή των Βαλκανικών πολέμων στη Βουλγαρία του Συμφώνου της Βαρσοβίας κι έπειτα αυτήν της μετακομμουνιστικής εποχής.

Στην ουσία κάθε διήγημα εισάγει ένα μυθοπλαστικό πρόσωπο μέσα στην Ιστορία (σε μερικά από τα τελευταία πρωταγωνιστεί ο ίδιος ο συγγραφέας) και αναδεικνύει τον διχασμό του, και μέσω αυτού την αναζήτηση ταυτότητας από ένα ολόκληρο έθνος.

Η μετακίνηση από το τότε στο τώρα σηματοδοτεί και τη μετακίνηση από αλλοτινά πρότυπα στα νέα τους κοστούμια. Ο Βούλγαρος ήταν φιλοσοβιετικός και τώρα τείνει προς τη Δύση, ήταν Βαλκάνιος και τώρα θέλει να γίνει Ευρωπαίος, ήταν ιδεαλιστής και τώρα εντάσσεται ολόκορμος στον ανοικτό φιλελεύθερο καπιταλισμό.

Παρά τον ιδεολογικό, εθνικό, προσωπικό προβληματισμό τα διηγήματα του Μ. Πένκοφ αποπνέουν έντονη συγκίνηση: η αδελφή του «Μύτη» που πεθαίνει καθώς περνά το ποτάμι για να συναντήσει τον αγαπημένο της, ο εγγονός που θέλει να διαφοροποιηθεί από τον κομμουνιστή παππού αλλά τελικά νιώθει νοσταλγία για την πατρίδα κ.ά. είναι περιπτώσεις κατά τις οποίες ο ψυχισμός επαναστατεί απέναντι στη λογική και κάνει του κεφαλιού του.

Τα διλήμματα επομένως της ταυτότητας δεν λύνονται με ψυχρό υπολογιστικό τρόπο, αλλά έπειτα από βασανιστικές δοκιμασίες ή ψυχικές μεταπτώσεις.

Τα διλήμματα ταυτότητας είναι διλήμματα ταύτισης, όπως γράφει ο Δημήτρης Τζιόβας, είναι δηλαδή επιλογές που ωριμάζουν μέσα στις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες.

Στην ουσία, δεν έχουμε διηγήματα που αφηγούνται μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος, αλλά διηγήματα που συλλαμβάνουν μια ιδέα, βουλγαρικού και όχι μόνο προβληματισμού, και γύρω απ’ αυτήν στήνουν ένα σκηνικό δράσεων, χωρίς αυτές να συν-αποτελούν μια ενιαία πλοκή. Πιο πολύ λοιπόν ο αναγνώστης βλέπει τη Βουλγαρία ως ιδεολογικό σκηνικό και ως ιστορικό δράμα, μέσα στο οποίο οι ήρωες του Μ. Πένκοφ ενσαρκώνουν τις διαφορετικές φάσεις και τα διλήμματα ενός ολόκληρου λαού. Κι αυτό ξεπερνά τη χώρα και γίνεται πεδίο σκέψης για κάθε λαό.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας