Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ξεθάβοντας την ένοχη μνήμη

Ξεθάβοντας την ένοχη μνήμη

  • A-
  • A+

Απ’ ό,τι φαίνεται κανείς δεν γίνεται να ασχοληθεί με τον Τόμας Μπέρνχαρντ άπαξ και περιστασιακά. Η χαρακτηριστική περιδίνησή του στα βιβλία του, μέχρι του σημείου όπου η πίεση εξουθενώνει τις λέξεις, φαίνεται ότι γρήγορα μεταβάλλεται σε ένα είδος εθισμού για τον αναγνώστη, τον σχολιαστή και μεταφραστή του.

Και τελικά για τον θεατή του. Στο θέατρό μας, ο Μπέρνχαρντ ακολούθησε την ίδια πυκνή περίοδο πρόσληψης που σημάδεψε τη δεκαετία του ’90, για να ακολουθήσει μια μάλλον νωθρή δεκαετία, μετά το 2000.

Ωστόσο αρκετά πρόσφατα το ενδιαφέρον για τον Αυστριακό συγγραφέα μοιάζει να αναζωπυρώθηκε και πάλι, με αρκετές νέες μεταφράσεις θεατρικών έργων του, νέες απόπειρες και προτάσεις ανεβάσματος.

Ο Βασίλης Τσαλής επιχείρησε για πρώτη φορά να καταδυθεί στα ύδατα του Μπέρνχαρντ αρχικά με τη μετάφραση της συλλογής διηγημάτων «Πρόζα» (1967), από τις εκδόσεις Κριτική.

Η επιτυχία οδήγησε τον ίδιο –και τον ίδιο εκδοτικό οίκο-, σε μια ακόμη απόπειρα, η οποία αυτή τη φορά μας μεταφέρει από την αρχή στο τέλος της εργογραφίας του συγγραφέα και προσθέτει στη μεταφρασμένη ύλη του το θεατρικό και κύκνειο άσμα του «Πλατεία Ηρώων».

Με αυτό το θεατρικό ο καυστικός αναχωρητής των μεταπολεμικών χρόνων αποχαιρετά βίο και πολιτεία με τον τρόπο που ο ίδιος πάντα επιθυμούσε: με ένα χορταστικό σκάνδαλο στη μέση της Αγοράς.

Οι αρχικές συνθήκες σύνθεσης του έργου είναι γενικά γνωστές. Το 1988 η επέτειος για τα 100 χρόνια του Μπουργκτεάτερ της Βιέννης συνέπεσε με τη μαύρη επέτειο των 50 χρόνων από την «εκστρατεία των λουλουδιών» και τη βελούδινη προσάρτηση της Αυστρίας στο Γ' Ράιχ το 1938, καθώς και με την περίφημη ομιλία του Χίτλερ στην κεντρική πλατεία Ηρώων της Βιέννης μπροστά σε ένα πλήθος που έβλεπε στο πρόσωπό του περισσότερο τον απελευθερωτή παρά τον κατακτητή της πατρίδας του.

Με αφορμή αυτή τη διπλή επέτειο ο διευθυντής του κρατικού αυστριακού θεάτρου αναθέτει στον πλέον καυστικό σχολιαστή της μεταπολεμικής αμνησίας, τον Μπέρνχαρντ, τη συγγραφή ενός έργου που αφορά ακριβώς τη μνήμη και την αναμόχλευσή της.

Η «Πλατεία Ηρώων» γράφτηκε για να ενοχλήσει, -και ασφαλώς ενόχλησε. Οταν στην Αυστρία πρόεδρος ήταν ο αμφιλεγόμενος, σύμφωνα με πολλές φήμες συνεργάτης των ναζί, Κουρτ Βαλντχάιμ, όταν η Αυστρία είχε δοκιμάσει (ατυχώς) και τον σοσιαλισμό, ο Μπέρνχαρντ επέμενε να εκτοξεύει από το θέατρό του δημοσίως φράσεις όπως οι ακόλουθες:

«Στη Βιέννη υπάρχουν σήμερα περισσότεροι Ναζί απ’ ό,τι το τριάντα οκτώ/ θα δεις/ όλα αυτά θα έχουν μια άσχημη κατάληξη… βγαίνουν πάλι στην επιφάνεια/ απ’ όλες τις τρύπες/ που είχαν μείνει σφραγισμένες για πάνω από σαράντα χρόνια/ δεν έχεις παρά ν’ ανοίξεις συζήτηση με κάποιον στην τύχη/ σύντομα θα διαπιστώσεις ότι είναι Ναζί» («Πλατεία Ηρώων», Δεύτερη Πράξη).

Σε κανέναν τέτοια πράγματα δεν ακούγονται ευχάριστα. Η «Πλατεία Ηρώων» στις τρεις πράξεις της περιγράφει μια πολύ «πραγματική» αυστριακή συνθήκη πολιτικής συνενοχής, στην οποία οι αληθινοί αυτουργοί του εγκλήματος διαχέονται στο πλήθος τόσο της «πλατείας» των Ηρώων όσο και του Μπουργκτεάτερ.

Διόλου τυχαία ακόμα και για τα δεδομένα ενός συγγραφέα, όπως του Μπέρνχαρντ, το σκάνδαλο που ξέσπασε μετά την πρεμιέρα του έργου υπήρξε πρωτοφανές. Εκτονώθηκε μόνο στον αιφνίδιο θάνατο του συγγραφέα, λίγους μήνες μετά, τον Φεβρουάριο του 1989.

Την εναρκτήρια προϊστορία στην «Πλατεία Ηρώων» δίνει η μάλλον αναπάντεχη αυτοκτονία ενός εβραϊκής καταγωγής καθηγητή, του Γιόζεφ Σούστερ, για λόγους που επιφανειακά μένουν αδιευκρίνιστοι.

Είναι η ψυχασθένεια της γυναίκας του, η οποία ακόμα ακούει τις ζητωκραυγές από την πλατεία του 1938; Είναι μήπως η κληρονομική στην οικογένειά του ψυχική αστάθεια; Η διάφοροι άλλοι επαγγελματικοί λόγοι;… Κι ωστόσο, ο στόχος δεν είναι να ερμηνεύσουμε το γεγονός της αυτοκτονίας, αλλά να νιώσουμε τον αυτόχειρα. Οταν τελειώνουμε το έργο νιώθουμε αληθινά ότι ο Γιόζεφ Σούστερ πέθανε με την ευχή του Καρυωτάκη: «από αηδία…».

Και έπειτα, το πτώμα του αυτόχειρα διασκεδάζει μαζί μας στην κηδεία (θυμίζω ότι ο Μπέρνχαρντ έγραψε κατά τον ίδιο «κωμωδίες»), οι υπηρέτριες αναλαμβάνουν την εισαγωγή και την ανάλυση του μυστικού δράματος (με ύφος που θυμίζει Ζενέ), το σπίτι πουλιέται ενώ ο περίγυρος καταγίνεται με πολλά και άχρηστα (με υπόγειο χιούμορ που θυμίζει Τσέχοφ), η οικοδέσποινα στο τέλος διαλύεται ψυχικά και καταρρέει.

Ο Μπέρνχαρντ διαλύει στην «Πλατεία Ηρώων» κάθε αυταπάτη μιας εύκολης ερμηνείας της μεταπολεμικής περιδίνησης. Ο αυτόχειρας στον διάλογο των υπηρετριών διαφαίνεται να είναι μαζί θύτης και θύμα μιας νοοτροπίας, κουλτούρας που γεννά τον φασισμό.

Στη δεύτερη πράξη η ίδια νοοτροπία διαχέεται στα λεγόμενα των θυγατέρων του, και βρίσκει αντίβαρο στην απαθή, νικημένη, στάση του αδελφού του, Ρόμπερτ Σούστερ. Στην τρίτη σκηνή, καταλήγει να αντηχεί στο μνημόσυνο του καθηγητή από τους λίγους φίλους του.

Ο Μπέρνχαρντ είναι πολύ ειλικρινής για να παρηγορήσει έστω κι έναν από τους θεατές του, τραβώντας γραμμή μεταξύ όσων συνέβησαν τότε και όσα συμβαίνουν τώρα, όσα κανείς θέλει να ξεχάσει και εκείνα για τα οποία θέλει να γιορτάσει.

Οπως κανείς στο έργο δεν είναι ακριβώς «αθώος», ούτε τα θύματα ούτε οι θύτες του πολέμου, έτσι και το έγκλημα που συντελέστηκε στην Αυστρία το 1938 είναι ένα πολιτικό νόσημα που και σήμερα ενεδρεύει στο σώμα της πόλης, και το οποίο δύσκολα συντίθεται σε τυπικό «ατομικό δράμα».

Πρόκειται χωρίς αμφιβολία για μελέτημα που αφορά τη συλλογική ευθύνη και το οποίο βαραίνει όχι μόνο αυστριακές ή γερμανικές, αλλά τις ευρωπαϊκές πλάτες. Το ίδιο το έργο, με όλες τις εγγενείς δυσκολίες του, μεταδίδει περίφημα την αίσθηση της ενοχής στη ρέουσα και «διδαγμένη» (με βάση μεταφρασμένα στα ελληνικά έργα του συγγραφέα και μεταφράσεις του ίδιου έργου σε άλλες γλώσσες) απόδοση του Βασίλη Τσαλή.

Προσδοκούμε στο κοντινό μέλλον μια σκηνική απόδοση της «Πλατείας Ηρώων» που θα εγκλωβίζει ιστορία και μνήμη, και που θα επιτρέπει, όπως συμβαίνει σε κάθε καλό δράμα, νεκρούς να ξυπνούν υπνοβάτες.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Σέξπιρ ως λογοτεχνική αφορμή
Οσοι πιστοί -στον Σέξπιρ- προσέλθετε… Η περσινή παγκόσμια επέτειος για τα 400 χρόνια από τον θάνατο του Αγγλου τροβαδούρου έφερε μεταξύ πολλών άλλων και μια «αληθινά καλή ιδέα» στον χώρο των αγγλικών εκδόσεων...
Ο Σέξπιρ ως λογοτεχνική αφορμή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Επιστροφή στον συλλογικό μύθο
Η μετάφραση και έκδοση της μονογραφίας του Freddy Decreus για το θέατρο του Ελληνα σκηνοθέτη από την Αγρα έρχεται σήμερα να επιστεγάσει μια πολλαπλώς επιβεβαιωμένη υπόθεση: ότι αυτή τη στιγμή ο Τερζόπουλος...
Επιστροφή στον συλλογικό μύθο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψιμος Ιψεν
Το αφιερωμένο στον Ερρίκο Ιψεν λογοτεχνικό έτος 2014, πριν από δύο χρόνια, επιβεβαίωσε, μετά τη συγκέντρωση των διεθνών μεταφράσεων και παραστάσεων του Νορβηγού δραματουργού από το θεατρικό Ινστιτούτο του...
Οψιμος Ιψεν
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Γόνιμη συγκομιδή
Από το 1977, όταν για πρώτη φορά διδάσκεται αυτόνομα μάθημα θεάτρου στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, μέχρι σήμερα, η πορεία της ελληνικής θεατρολογίας συνδέθηκε με την εργασία πρωτοπόρων επιστημόνων, αποκτώντας εν...
Γόνιμη συγκομιδή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας