• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    12°C 7.5°C / 13.4°C
    1 BF
    58%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.6°C / 9.6°C
    0 BF
    63%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    9°C 7.0°C / 11.6°C
    2 BF
    65%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    2°C 1.9°C / 4.7°C
    0 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    5°C 4.9°C / 4.9°C
    0 BF
    75%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    6°C 4.1°C / 7.6°C
    2 BF
    72%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    2°C 1.4°C / 3.5°C
    1 BF
    60%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 2.9°C / 11.2°C
    1 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 11.1°C / 14.2°C
    2 BF
    68%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 7.9°C
    1 BF
    66%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.1°C / 12.9°C
    2 BF
    62%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.6°C / 11.2°C
    2 BF
    53%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    2 BF
    65%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    5°C 4.5°C / 4.9°C
    0 BF
    81%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    6°C 2.8°C / 7.3°C
    2 BF
    100%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 8.8°C / 13.8°C
    2 BF
    59%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    10°C 7.7°C / 13.7°C
    2 BF
    66%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    9°C 4.9°C / 8.8°C
    1 BF
    66%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.7°C / 9.7°C
    1 BF
    64%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    2°C 1.8°C / 1.8°C
    2 BF
    81%

Ο Συγγραφέας, Τζούλιαν Μπάρνς

Κοντσέρτο για μια τραγική ιδιοφυΐα

  • A-
  • A+

Στο τελευταίο του μυθιστόρημα, με τίτλο Ο Αχός της Εποχής (εκδόσεις Μεταίχμιο, 2016) o Τζούλιαν Μπαρνς εξερευνά τη συγκρουσιακή σχέση μεταξύ τέχνης και εξουσίας εστιάζοντας στις πιέσεις που υφίστανται οι καλλιτέχνες οι οποίοι δημιουργούν σε περιόδους πολιτικής ανελευθερίας.

Ο καταξιωμένος Αγγλος συγγραφέας επιλέγει για πρωταγωνιστή του δωδέκατου μυθιστορήματός του τον ιδιοφυή και συνάμα παρεξηγημένο Ντμίτρι Ντμίτριεβιτς Σοστακόβιτς.

Η αμφιλεγόμενη σχέση του κορυφαίου μουσουργού με τις σοβιετικές αρχές αποτέλεσε επανειλημμένα σημείο τριβής ανάμεσα στους μουσικολόγους, μερίδα των οποίων εξέφρασε την άποψη ότι το απαράμιλλο ταλέντο του Σοστακόβιτς αμαυρώθηκε εξαιτίας της θητείας του στο Ανώτατο Σοβιέτ και των πολυάριθμων κρατικών βραβείων που έλαβε.

Η μετά θάνατον δημοσίευση των αμφισβητούμενων -ως προς τη γνησιότητά τους- απομνημονευμάτων του συνθέτη από τον Σόλομον Βολκόφ άνοιξε τον δρόμο για την επανεκτίμηση της μουσικής του παραγωγής αλλά και της προσωπικότητάς του· σ’ αυτό ακριβώς το κείμενο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό ο Μπαρνς προκειμένου ν’ αντλήσει υλικό για τη δική του βιογραφική μυθοπλασία.

Λίγες μέρες πριν από την κυκλοφορία του μυθιστορήματος, ο Mπαρνς έγραψε για λογαριασμό της εφημερίδας Guardian ένα σύντομο κείμενo για τον Σοστακόβιτς στο οποίο δηλώνει απερίφραστα ότι ο ήρωάς του ήταν δειλός.

Ο συγγραφέας ισχυρίζεται ότι ο συνθέτης αντιλαμβανόταν την αδυναμία του να αντιδράσει δυναμικά στην πολιτική και πολιτισμική μέγκενη της σταλινικής εξουσίας ως δειλία· στη δυσχερή όμως θέση που βρισκόταν λόγω της αναγνωρισιμότητας του ονόματός του, έκρινε ότι η μόνη λογική επιλογή ήταν η απραξία.

Ως γνωστόν, η παραμικρή εκ μέρους των πολιτών έκφραση διαφωνίας με το καθεστώς επέσυρε την μήνιν του Στάλιν και ενεργοποιούσε τους πανίσχυρους κατασταλτικούς μηχανισμούς: τη φυλάκιση, τον εκτοπισμό, τον θάνατο και ειδικά για την περίπτωση των αποστατών καλλιτεχνών, τη δημόσια καταδίκη και τον παντελή αποκλεισμό του έργου τους.

Ο Μπαρνς ενορχηστρώνει αριστοτεχνικά το μυθιστορηματικό οικοδόμημα σε τρία μέρη, τα οποία θεματοποιούν τις ισάριθμες αναμετρήσεις του Σοστακόβιτς με την εξουσία και τα οποία μπορούμε να παραλληλίσουμε με τις τρεις κινήσεις ενός κλασικού κοντσέρτου.

Περίπου δώδεκα χρόνια μεσολαβούν από επεισόδιο σε επεισόδιο, ο χρονικός πυρήνας των οποίων είναι τρεις δίσεκτες χρονιές (1936, 1948 και 1960) που ο μυθιστορηματικός Σοστακόβιτς εκλαμβάνει ως κακούς οιωνούς.

Κάθε κίνηση ανοίγει με το ίδιο ακριβώς εισαγωγικό μοτίβο, τυπωμένο με κεφαλαία γράμματα: «ΕΝΑ ΠΡΑΓΜΑ ΗΞΕΡΕ ΜΟΝΟ: Τούτη ήταν η χειρότερη εποχή» που εν είδει κύριας συγχορδίας συνδέει τα επιμέρους αφηγηματικά νήματα.

Ακόμα και οι τίτλοι των τριών κινήσεων είναι κάθε άλλο παρά μονοσήμαντοι («Στο πλατύσκαλο», «Στο αεροπλάνο», «Στο αυτοκίνητο») καθώς υπαινίσσονται ότι το υποκείμενο της μυθοπλασίας βρίσκεται σε στάδιο μεταβατικό και κατ’ επέκταση κρίσιμο.

Το πρώτο μέρος ανοίγει με τον Σοστακόβιτς να αναμένει τη στιγμή της σύλληψής του στο πλατύσκαλο του διαμερίσματός του.

Εχουν προηγηθεί η επεισοδιακή επίσκεψη του Στάλιν στο θέατρο για να παρακολουθήσει την παράσταση της πρωτοποριακής όπερας Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ και η δημοσίευση του άρθρου «Θολούρα αντί μουσικής» τον Ιανουάριο του 1936 στην Πράβντα, στο οποίο ο συντάκτης (καθ’ υπαγόρευσιν του Στάλιν) κατήγγελλε το συγκεκριμένο έργο του Σοστακόβιτς ως «φορμαλιστικό πείραμα».

Το συγκεκριμένο συμβάν στάθηκε αφορμή για να ασχοληθεί προσωπικά ο Στάλιν με την περίπτωση Σοστακόβιτς και σηματοδότησε την απαρχή της ιδιόμορφης σχέσης μεταξύ του Σοβιετικού Καίσαρα και του μουσουργού.

Εφεξής, ο οικογενειάρχης Ντμίτρι Ντμίτριεβιτς θα υιοθετήσει μια παθητική και άτολμη στάση απέναντι στο καθεστώς, φοβούμενος ότι θα γίνει και αυτός θύμα του ευρύτερου κύματος εκκαθαρίσεων που σαρώνει τη ρωσική κοινωνία.

Αναλογιζόμενος το μέλλον των παιδιών και της γυναίκας του αποφασίζει πως το «μοναδικό δικό του μέλημα ήταν να βγάζει κάθε φορά τη μέρα» και σημειώνει χαρακτηριστικά ότι «από ένα συγκεκριμένο όριο και κάτω όλοι οι άνθρωποι γίνονται αυτό ακριβώς - τεχνικές επιβίωσης».

Στο πλαίσιο των τεχνικών επιβίωσης που αναπτύσσει, αναγκάζεται να αποκηρύξει δημοσίως όσα έργα του αποδοκίμασαν οι κρατικοί μηχανισμοί, να βιοπορίζεται συνθέτοντας μουσική για τον κινηματογράφο και να κλείνει τα αντιπροσωπευτικότερα έργα του «στο συρτάρι».

Στο δεύτερο μέρος του κειμένου οι δρόμοι του Στάλιν και του συνθέτη θα διασταυρωθούν ξανά, όταν ο Στάλιν θα τηλεφωνήσει ο ίδιος προσωπικά στον Σοστακόβιτς και θα τον αναγκάσει να εκπροσωπήσει τη χώρα στο πολιτιστικό και επιστημονικό συνέδριο για την παγκόσμια ειρήνη.

Για να επιβιώσει, κι αυτή τη φορά, ο Σοστακόβιτς δέχεται να ταξιδέψει στη Νέα Υόρκη. Εκεί αναγκάζεται να διαβάσει τετριμμένες και λογοκριμένες ομιλίες, κομμένες και ραμμένες από τους διώκτες του, στις οποίες υπερασπίζεται τη σχέση αλληλοκατανόησης λαού και καλλιτέχνη.

Η παρουσία του στο συνέδριο ολοκληρώνεται όταν αποκηρύσσει δημοσίως, υπό το άγρυπνο πάντοτε βλέμμα των συνοδών του, το έργο του ομότεχνού του Ιγκορ Στραβίνσκι, για τον οποίο έτρεφε ειλικρινή θαυμασμό.

Η τελευταία κίνηση του μυθιστορηματικού κοντσέρτου τοποθετείται στην περίοδο της αποσταλινοποίησης και της σχετικής πολιτικής χαλάρωσης. Βρισκόμαστε πλέον στα 1960, χρονιά κατά την οποία ο Σοστακόβιτς γίνεται μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, κατόπιν επανειλημμένων πιέσεων από το περιβάλλον του Χρουστσόφ.

Ο συνθέτης περιμένει πια το τέλος του, ευχόμενος το επόμενο δίσεκτο έτος να μην τον βρει εν ζωή, καθώς ελπίζει ότι ο θάνατός του θα αποδεσμεύσει επιτέλους τη μουσική του απ’ τη βιογραφία του και θα τη λυτρώσει από τη μέγκενη του κομματισμού.

Ο Σοστακόβιτς, που ο Μπαρνς σκιαγραφεί χρησιμοποιώντας αποκλειστικά το τρίτο πρόσωπο στην αφήγηση, ανταποκρίνεται πλήρως στους χαρακτηρισμούς «τραγική ιδιοφυΐα και αξιολύπητο ερείπιο» που του απέδωσε ο Σολζενίτσιν.

Ο μεγάλος μουσικοσυνθέτης ατύχησε να βιώσει στο πετσί του τον παραλογισμό του Μεγάλου Τρόμου και όσο κι αν προσπαθούσε να μην ερεθίζει το καθεστώς, ήξερε ότι δεν μπορούσε να επενδύει σε μια ατάραχη καθημερινότητα.

Στη Σοβιετική Ενωση του 1937 οι καλλιτέχνες και οι άνθρωποι των γραμμάτων είναι πρωτίστως κρατικοί υπάλληλοι, επιφορτισμένοι με το καθήκον τού να δημιουργούν τέχνη κατανοητή και ευχάριστη στις μάζες, συμμορφούμενοι με το δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.

Δεν υπάρχει πλέον καμία ευκαιρία μουσικών πειραματισμών - ό,τι δεν είναι εύπεπτο αποκηρύσσεται ως φορμαλισμός και το κράτος επεμβαίνει πάραυτα για να τους συμμορφώσει και «να τους επαναφέρει σε μεγαλύτερη αρμονία με το ακροατήριό τους».

Ο πρωταγωνιστής του Μπαρνς ζει σε μια εποχή απόλυτης πολιτικής παράνοιας και όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με το δίλημμα «να γίνω ήρωας ή να παραμείνω δειλός», επιλέγει το δεύτερο. Το πιθανότερο είναι ότι μια τέτοια αντίδραση -απολύτως ανθρώπινη και αναμενόμενη για τον μέσο άνθρωπο- δεν θα έβρισκε θέση στις σελίδες ενός τόμου Ιστορίας. Κι όμως, αυτή ακριβώς η αντίδραση, ή καλύτερα η αδυναμία αντίδρασης με τις συνεπακόλουθες τύψεις και τα βασανιστικά ερωτήματα, είναι που θέλγει τον Μπαρνς.

Στον Αχό της Εποχής, συναντάμε εκείνον τον Σοστακόβιτς των απομνημονευμάτων που νιώθει ότι κάθε επιτυχία της 7ης ή της 8ης συμφωνίας του ισοδυναμεί με ένα ακόμη καρφί στο φέρετρό του.

Το σθένος γνωστών αντικαθεστωτικών, όπως ο Οσιπ Μαντελστάμ (το φάσμα του οποίου στοιχειώνει κατά κάποιον τρόπο το βιβλίο, καθώς ο τίτλος είναι δανεισμένος από μια συλλογή κειμένων του ποιητή που διώχθηκε απηνώς από τον Στάλιν), δεν ταιριάζει στην ιδιοσυγκρασία του Ντμίτρι Ντμίτριεβιτς.

Ο τελευταίος σκέφτεται ότι δεν θα απαλλαγεί από τον τρόμο της εξουσίας με το να μαρτυρήσει σε κάποιο γκουλάγκ ή να εκτελεστεί· αντιθέτως, θα στιγματίσει το μέλλον των παιδιών του και θα προσφέρει άθελά του κι άλλα θύματα στους δημίους του.

Στο τέλος της ζωής του πια, όταν η προσωπολατρία του Στάλιν ξεθωριάζει, ο Σοστακόβιτς σκέφτεται επίμονα τα χρόνια που βίωσε μέσα στον απόλυτο τρόμο.

Συμπεραίνει ότι: «Αυτός ήταν ίσως και ο τελικός θρίαμβός τους - αντί να τον σκοτώσουν, τον είχαν αφήσει να ζήσει, και αφήνοντάς τον να ζήσει, τον είχαν σκοτώσει».

Παρ’ όλ’ αυτά, μέσα στον ζόφο του πειθαναγκασμού, ο μουσικοσυνθέτης κατορθώνει να αντλεί δύναμη από τη μουσική: μόνο η δημιουργία ανακουφίζει και αναζωογονεί τη βασανισμένη κι ενοχική του ύπαρξη. Η μουσική είναι αυτή που εν τέλει «με τη σειρά της, αν είναι αρκετά δυνατή, αληθινή και καθαρή, έτσι ώστε να καταπνίξει τον αχό της εποχής, μετατρέπεται σε ψίθυρο της Ιστορίας».

Συμπερασματικά, το τελευταίο μυθιστόρημα του Μπαρνς αξίζει να διαβαστεί και είναι τραγικά επίκαιρο υπό το φως των πρόσφατων γεγονότων στην Τουρκία, με την αυξανόμενη κατάργηση στοιχειωδών δημοκρατικών δικαιωμάτων, της ελευθεροτυπίας και της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η εξαιρετική μετάφραση του Θωμά Σκάσση αποδίδει με διαύγεια τη λεπτή ειρωνεία και τη φινέτσα της πένας του Αγγλου μυθιστορηματογράφου που ανασυνθέτει το κλίμα μιας τρομακτικά δύσκολης εποχής έχοντας ως αφόρμηση έναν πολύ γνωστό στίχο από το 66ο σονέτο του Σέξπιρ:

«Την τέχνη από την κρατική εξουσία γλωσσοδεμένη». Κι όμως! Οι ευφυείς δημιουργοί όπως ο Σοστακόβιτς πάντα θα βρίσκουν τον τρόπο να κάνουν τέχνη που ο επιβλητικός ψίθυρός της θα καλύπτει τον αχό τής εκάστοτε εποχής και θα αναδεικνύεται σε όλο της το μεγαλείο κάθε φορά που καταλαγιάζει ο κουρνιαχτός των καταπιεστικών καθεστώτων.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας