Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.0°C / 12.8°C
    2 BF
    62%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.4°C / 9.4°C
    1 BF
    75%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 9.4°C / 10.0°C
    1 BF
    76%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    4°C 2.8°C / 4.0°C
    1 BF
    87%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    6°C 6.1°C / 6.1°C
    1 BF
    77%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    7°C 5.6°C / 7.8°C
    1 BF
    65%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 4.0°C / 4.0°C
    0 BF
    60%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 9.4°C / 11.0°C
    1 BF
    76%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 11.1°C / 15.0°C
    3 BF
    67%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    10°C 10.0°C / 10.0°C
    1 BF
    53%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 12.0°C / 13.3°C
    3 BF
    41%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    11°C 9.4°C / 13.0°C
    2 BF
    67%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 6.0°C / 6.0°C
    1 BF
    93%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    9°C 8.0°C / 10.0°C
    0 BF
    71%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    9°C 4.4°C / 11.1°C
    1 BF
    50%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    10°C 10.0°C / 11.0°C
    4 BF
    43%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    9°C 8.3°C / 9.4°C
    1 BF
    66%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    8°C 5.6°C / 8.9°C
    1 BF
    77%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.2°C / 7.8°C
    2 BF
    81%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 4.0°C / 4.0°C
    0 BF
    60%
Μεγαλείο και αθλιότητα της σχολαστικής σκέψης

Μεγαλείο και αθλιότητα της σχολαστικής σκέψης

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Οι Πασκαλιανοί διαλογισμοί του Πιερ Μπουρντιέ (που διαθέτουμε τώρα και στα ελληνικά, σε θαυμαστή μετάφραση της Εφης Γιαννοπούλου, καθ’ όλα αντάξια των δυσκολιών και των προκλήσεων του πρωτοτύπου) κυκλοφορούν το 1997 και σηματοδοτούν το πρώτο μεγάλο θεωρητικό βιβλίο του συγγραφέα μετά τη δημόσια ριζοσπαστικοποίησή του, όπως έχει χαρακτηριστεί, με αφορμή τις μεγάλες απεργίες του Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου του 1995 στη Γαλλία κατά του «σχεδίου Ζιπέ» για τη μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος.

Δύο χρόνια νωρίτερα, μια παρόμοια ριζοσπαστική στροφή είχε κάνει και ο Ζακ Ντεριντά (ο μόνος από τους λεγόμενους «μεταστρουκτουραλιστές» φιλοσόφους που ο Μπουρντιέ σχολιάζει θετικά στους Πασκαλιανούς διαλογισμούς του), με το βιβλίο του Φαντάσματα του Μαρξ, το οποίο επανέφερε στο προσκήνιο τον συγγραφέα του Κεφαλαίου σε μια εποχή που η ιδεολογική κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού έφτανε στο απόγειό της.

Ούτε ο Ντεριντά ούτε ο Μπουρντιέ, βέβαια, αποτίναξαν τη μετριοπάθειά τους για να γίνουν αίφνης επαναστάτες στα εξήντα τους. Εκείνοι έμειναν συνεπείς στον εαυτό τους, οι καιροί όμως είχαν αλλάξει δραματικά από τη δεκαετία του 1970, όταν και οι δύο καθιερώθηκαν στο διεθνές διανοητικό πεδίο.

Στοχαστές που (όπως μαθαίνουμε για τον Μπουρντιέ από τον ίδιο τον Μπουρντιέ στους Διαλογισμούς του) διαμορφώθηκαν από ρεύματα σαν τη γαλλική επιστημολογική σχολή, τη φιλοσοφία της καθημερινής γλώσσας και τη «φαινομενολογία ως αυστηρή επιστήμη», είναι αρκετά λογικό να μην ενθουσιάζονται με κινήματα όπως ο γαλλικός Μάης -«εξεγέρσεις εστέτ εφήβων, που ξεσαλώνουν αρνούμενοι τους περιορισμούς της κοινωνικής τάξης», καγχάζει ο Μπουρντιέ- και να στρατεύονται απεναντίας την ώρα της καθολικής επικράτησης του νεοφιλελεύθερου τεχνοκρατισμού.

Οταν τα πράγματα «σοβαρεύουν», θα έλεγε κανείς, η φιλοσοφική αποδόμηση τιμά το όνομά της προωθώντας ξανά τον Μαρξ, η δε φιλοσοφικά ενήμερη κοινωνιολογία προτάσσει πολιτικά τον πρακτικό προσανατολισμό της, συντασσόμενη με τους απεργούς του δημόσιου τομέα σε ρόλο «αντι-επιστήμης», «αντιπαραθέτοντας στην αφηρημένη και ακρωτηριασμένη γνώση μια γνώση που θα σέβεται περισσότερο τους ανθρώπους και τις πραγματικότητες με τις οποίες έρχονται αντιμέτωποι», όπως έγραφε ο Μπουρντιέ στα τέλη του 1995.

Αυτή ακριβώς η «αφηρημένη και ακρωτηριασμένη γνώση» βρίσκεται στο στόχαστρο των Πασκαλιανών διαλογισμών, με τη μορφή της σχολής, της σκέψης για τη σκέψη, της θεωρίας που αντικειμενοποιεί την πραγματικότητα ξεχνώντας βολικά τον υποκειμενικό τόπο όπου στέκεται η ίδια, της επιστήμης που προβάλλει στον κοινωνικό κόσμο τον ορθολογισμό και τη νοησιοκρατία που διακρίνουν (με την έννοια της διάκρισης κατά Μπουρντιέ) μόνο την ίδια.

Η «σχολαστική σκέψη» εννοείται ευρύτατα, απέχει δηλαδή πολύ από το να περιλαμβάνει, με διάθεση πολιτικής πολεμικής, μόνο τον προαναφερθέντα νεοφιλελευθερισμό.

Ο Μπουρντιέ διατρέχει το μεγαλύτερο μέρος της δυτικής φιλοσοφίας προκειμένου να θεμελιώσει τη σχολή στον ίδιο τον Πλάτωνα, αν και οι βασικοί στόχοι της κριτικής του είναι πολύ πιο κοντινοί: η γαλλική φιλοσοφική παράδοση από τον Σαρτρ και μετά, οι σύγχρονες θεωρητικές σκιαμαχίες, κατά τον Μπουρντιέ, μεταξύ «μοντέρνου» και «μεταμοντέρνου» (Χάμπερμας και Φουκό, για παράδειγμα), ιστορικισμού και κανονιστικότητας, υποκειμενισμού και αντικειμενισμού, κ.ο.κ.

Εχοντας στο προσκεφάλι του, τρόπον τινά, τις Σκέψεις του Πασκάλ, του μεγάλου επικριτή της υψιπετούς θεωρίας και των ομοιοπαθών πνευμάτων, ο Μπουρντιέ επιδίδεται σε μια απαιτητική και άλλο τόσο απολαυστική ανασκευή των σχολαστικών προπαραδοχών, αντιτείνοντάς τους τον ακατάπαυστο κοινωνιολογικό αναστοχασμό με τον οποίο ο θεωρητικός καλείται να κατέβει, και να παρέμβει, στο επίπεδο της πρακτικής, της καθημερινής ζωής.

Ορθά ο Μπουρντιέ επιμένει με κάθε τρόπο ότι σύντομος δρόμος γι’ αυτό δεν υπάρχει: ο κριτικός της σχολής, μέλος της και ο ίδιος, φορέας της «έξης» της, είναι υποχρεωμένος να διεξαγάγει μια ολόκληρη «εργασία αντι-εκγύμνασης» στον εαυτό του και στο πεδίο του προκειμένου να φέρει τη θεωρία κοντά στην πράξη, αφήνοντας σε αυτή την τελευταία την κρίση για τον βαθμό της επιτυχίας του.

Αν εξαιρέσουμε τον ομολογημένο ως αναπόφευκτο, άρα συγγνωστό, «εθνοκεντρισμό» του βιβλίου, που είναι διαποτισμένο από τη γαλλική κουλτούρα και γι’ αυτό είναι πιθανό να ξενίσει τον αναγνώστη στην Ελλάδα του 2016 με πολλές από τις αναφορές του, υπάρχει κι ένα στοιχείο ουσίας που μαρτυρεί την ηλικία και τη «θεσιληψία» αυτών των Διαλογισμών.

Ο ελεύθερος χρόνος που, κατά τον Μπουρντιέ, καθορίζει τη σχολή από τον Πλάτωνα έως τον Σαρτρ και ακόμα πιο πέρα έχει πάψει σήμερα, στα καθ’ ημάς όσο και διεθνώς, να αποτελεί το ειδοποιό στοιχείο της διανοητικής δραστηριότητας. Δεν ισχύει καθόλου πια ότι η δημιουργική σχόλη της σχολής διακρίνεται, λόγου χάριν, από τον κενό χρόνο του άνεργου υποπρολετάριου ή τον πιεσμένο χρόνο του πολυάσχολου στελέχους.

Η ακραία επαγγελματοποίηση και εντατικοποίηση του διανοητικού πεδίου, σε συνδυασμό με τη μαζική ανεργία και σε αυτόν τον τομέα επίσης, κάνει τον σχολαστικό του καιρού μας άλλον έναν καταναγκαστικά αεικίνητο «επιχειρηματία του εαυτού του», κληρονόμο ενός αλλοτινού μεγαλείου που έχει φτάσει στα χέρια του ως βιοτική αθλιότητα.

Αν όμως ληφθεί σοβαρά υπόψη αυτή η δραστική αντιστροφή, ίσως όσα προσάπτει ο Μπουρντιέ στη σχολαστική σκέψη να πρέπει να ιδωθούν πλέον όχι στο πλαίσιο μιας -οσοδήποτε διεξοδικής και δικαιολογημένης- θεωρητικής κριτικής, αλλά ενός επικαιροποιημένου πολιτικού καλέσματος: να ανατραπεί στην πράξη η νέα έξη του διανοητικού πεδίου προκειμένου να σωθεί, απαλλαγμένη κατά το δυνατόν από τις παραδοσιακές ψευδαισθήσεις της, η ίδια η ιδέα της θεωρίας.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας