Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Γιόζεφ Ροτ στο Βερολίνο

O J. Roth σε σχέδιο του Georg Eisler

Ο Γιόζεφ Ροτ στο Βερολίνο

  • A-
  • A+

Οι πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα και ιδιαίτερα ο Μεσοπόλεμος είναι τα χρόνια της μεγάλης μεταμόρφωσης. Το αστικό τοπίο, οι κώδικες της κοινωνικότητας, οι μεσαίες τάξεις, η κατανάλωση, όλα θα αποκτήσουν μια ιδιαίτερη δυναμική και θα γεννήσουν σε μια σειρά χώρες το σύγχρονό μας δυτικό παράδειγμα.

Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος θα τραυματίσει φυσικά (ανεπανόρθωτα, όπως αποδείχτηκε) αυτή την παλλόμενη νεωτερικότητα. Και έπειτα, η ανάδυση του ναζισμού και του φασισμού θα αποδείξει ότι, από ηθική και πολιτική άποψη, καμιά μορφή προόδου δεν θεωρείται «διασφαλισμένη».

Σε αυτά τα χρόνια, λοιπόν, θα αναδυθεί ένα καινούργιο ενδιαφέρον για την εμπειρία της μεγαλούπολης. Το Βερολίνο θα αναδειχτεί σε τεράστιο εργαστήριο για τη φαντασία των κριτικών της καθημερινής ζωής. Θα γίνει ιδανικός χώρος για ένα βλέμμα όπου διασταυρώνεται η παρατηρητικότητα του πεζογράφου, η ποιητική αίσθηση του περιπατητή και συγχρόνως μια ορισμένη στοχαστική δημοσιογραφία.

Σε μια τέτοια πλούσια πνευματική όχθη πρέπει νομίζω να τοποθετήσουμε «Τα Βερολινέζικα χρονικά» του Γιόζεφ Ροτ. Είναι η όχθη μιας γραφής που δεν πάει προς τον «μνημειώδη όγκο του συνόλου», προς την Παγκόσμια Ιστορία, παρά μέσω ενός «περιπάτου». Τα μικρά και ασήμαντα που πέφτουν στο βλέμμα του παρατηρητή γίνονται εδώ το πέρασμα προς το αληθινά σημαντικό.

Ο Ροτ δεν γράφει επιφυλλίδα ιδεών. Ούτε λογοτεχνικά χρονικά. Τα κείμενα που διαβάζουμε σε αυτή τη συλλογή αγγίζουν πτυχώσεις της βερολινέζικης ζωής. Ο εβραϊσμός, οι κόσμοι του κοινωνικού περιθωρίου, οι φτωχοί, τα κουρεία ή οι σταθμοί των τρένων δίνουν την ευκαιρία στον χρονικογράφο να στοχαστεί δημιουργικά για τη σύγχρονη ζωή.

Με μια έννοια, έχουμε κι εδώ έναν στοχασμό της κρίσης. Η περίοδος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης (από το 1918 ώς το 1933) ήταν γεμάτη ρήγματα και μοιραίες ανατροπές. Γεννήθηκε με απώλειες πολέμου και ταπείνωση της Γερμανίας, γνώρισε σπαραχτικά σχίσματα στο κραταιό εργατικό κίνημα, αδύναμες κεντροαριστερές κυβερνήσεις, εξάπλωση του εθνικισμού και του αντισημιτισμού.

Συγχρόνως όμως ήταν μια νέα εποχή για την πολυτέλεια, τη διασκέδαση και τον ερωτισμό. Συνδέθηκε –στερεοτυπικά ίσως– με τη χαλάρωση των ηθών και με εμπειρίες ηθικής κρίσης. Σε αυτό το έδαφος, διάφοροι ριζοσπάστες της Δεξιάς και της Αριστεράς θα γίνουν τιμητές της αστικής δημοκρατίας και του «παρακμιακού της πολιτισμού».

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης θα αναχθεί σε σύμβολο των αδυναμιών του αστισμού και σε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα σε διαφορετικές επαναστατικές φιλοδοξίες.

Ο Ροτ δεν αποσιωπά τα δυσάρεστα. Απεναντίας. Αποποιείται, ωστόσο, την πόζα του τιμητή και κήνσορα. Γράφοντας για τον δολοφονημένο προοδευτικό πολιτικό Ρατενάου ή το κατευόδιο του σοσιαλδημοκράτη Φρίντριχ Εμπερτ, αποκαλύπτει τη συμπάθειά του για το «δημοκρατικό Βερολίνο». Συμμερίζεται τη θλίψη και τη «σκοτεινιά που βαραίνουν τους ανθρώπους».

Οι περιγραφές του από μια προεκλογική εκστρατεία είναι ένα μάθημα αιχμηρής πολιτικής κριτικής με χιούμορ και εξπρεσιονιστικά στιγμιότυπα:

Η ανέμπνευστη γραφειοκρατία της βερολινέζικης εκλογικής προπαγάνδας όλων των κομμάτων περιορίζεται στις παλιές και αναποτελεσματικές μεθόδους. Τυπώνει μακροσκελή κείμενα σε χαρτί γκρίζο και πορώδες, με γραμματοσειρά μικρή – συνήθως κάποια δυσανάγνωστη απομίμηση γοτθικής γραφής.

Τα φυλλάδιά της είναι από τυπογραφική άποψη διασκεδαστικά. Αλλά ούτε μια λέξη (από τις πολλές αυτές και μάταια τυπωμένες) δεν ξεχωρίζει, δεν αναπηδάει μέσα από τις ατέλειωτες αράδες για να γίνει φωνή οπτική, να ζωντανέψει, να τραβήξει την προσοχή, να κινήσει το ενδιαφέρον. Οσα κι αν είναι τα κόμματα, όσο κι αν προσπαθούν να κολλήσουν στους αντιπάλους τους τη ρετσινιά του «αντιγερμανού». Ο τόνος και ο τρόπος της προπαγάνδας τους αποδεικνύει πόσο γερμανικά είναι όλα.

Αλλού, ο συγγραφέας αναδεικνύει την αμφίθυμη στάση του απέναντι στα επιτεύγματα της μητρόπολης. Μιλάει για τη μετάβαση από τις λάμπες στα «φωτιστικά σώματα», από το παλαιό γούστο των κόκκινων βελούδων στη χειρουργική των μοντέρνων επιφανειών. Το μεγάλο εμπορικό κέντρο, ο σταθμός, ο ουρανοξύστης γίνονται υπογραφές της σύγχρονης ουτοπίας για κίνηση, ανύψωση, υπέρβαση των ορίων.

Η περιγραφή της βερολινέζικης νύχτας δίνει την αφορμή στον Ροτ να αναπολήσει τις «ντιζέζ» μιας παλιότερης εποχής. Υιοθετώντας εδώ τους πικρούς τόνους για τη λογική της Ανώνυμης Εταιρείας στηλιτεύει τα «ξινισμένα κρασιά» και τη «φάλτσα μουσική». Διακρίνει στη σύγχρονη βιομηχανία της διασκέδασης έναν προστακτικό τόνο, μια αμείλικτη σκληρότητα που δαμάζει και «εξαναγκάζει» τους ανθρώπους «να διασκεδάζουν».

Ο Ροτ του 1930 φαίνεται να νοσταλγεί τα καμπαρέ του 1890 και δείχνει την καχυποψία του για τις ξέφρενες, θορυβώδεις, προχωρημένες τάσεις της βερολινέζικης ζωής μιαν ανάσα από τη χιτλερική δικτατορία.

Στο βιβλίο, ξεχωρίζει φυσικά η ματιά στον εβραϊσμό της πόλης. Ιδιαίτερα στους «πρόσφυγες από την Ανατολή», Εβραίους από την Ουκρανία, τη Γαλικία, την Ουγγαρία, που έπεσαν θύματα πογκρόμ και αναζήτησαν τις τύχες τους στη Δύση. Ο Μπαρούχ, ο Γκέζα Φιρστ, ο κύριος Σβάρτσμπαχ, που κατασκεύασε μια μινιατούρα του Ναού του Σολομώντα, γίνονται οι πύλες εισόδου του αφηγητή-δημοσιογράφου στο κωμικό και στο τραγικό πεπρωμένο της κοινότητάς του.

Το τελευταίο κείμενο του βιβλίου είναι ένα ευθύβολο κατηγορώ για τη ναζιστική πολιτισμική καταστροφή. Και μαζί μια αποτίμηση των δρόμων του γερμανικού εβραϊσμού. Τα επιτεύγματα, ο θαυμασμός αλλά και τα λάθη, τα μεγάλα πολιτικά λάθη όσων συμμάχησαν με τον γερμανικό εθνικισμό πιστεύοντας ότι θα τον κατευνάσουν. Ο «Πρώσος δεκανέας» όμως ήταν εξαρχής ο εχθρός του πνεύματος και γι’ αυτό έπρεπε να γίνει και εχθρός του Εβραίου.

Σε κάθε περίπτωση έχουμε εδώ ένα βιβλίο που συγκεντρώνει ταλέντο, περιγραφική δεινότητα και την τρυφερότητα της σκέψης ενός συγγραφέα διαμετρήματος. Η εύχυμη μετάφραση της Μαρίας Αγγελίδου συμβάλλει στην επιτυχημένη επιλογή της έκδοσης.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας