Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Νεφελώδης αναβρασμός

O Εντσενσμπέργκερ Χανς Μάγκνους

Νεφελώδης αναβρασμός

  • A-
  • A+

Εντσενσμπέργκερ Χανς Μάγκνους, γεννηθείς το 1929, πολίτης της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ευφάνταστος δοκιμιογράφος και πειραματιστής πεζογράφος, μεταφραστής, επιμελητής και εκδότης, ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της γενιάς που αποπειράθηκε να χτίσει μετά την ώρα μηδέν (το «Stunde Null») πάνω στα ερείπια ενός κόσμου που είχε ολοκληρωτικά καταρρεύσει.

Στην Ελλάδα γνωρίσαμε τόσο μέρος των πολιτισμικών του κριτικών [από το «Για μια θεωρία των μέσων επικοινωνίας» (Επίκουρος 1981), στον τόμο «Πολιτική και πολιτισμός» (Scripta 2000) και στο «Γλυκό Τέρας Βρυξέλλες» (Νεφέλη, 2014)], όσο και τον πεζογράφο: από την πρόσφατη ανατομία της γερμανικής παθολογίας («Χάμερσταϊν ή Περί ιδιορρυθμίας» (Καστανιώτης 2010) και τη νουβέλα «Η Ιωσηφίνα κι εγώ» (Scripta 2008) πίσω στο αριστουργηματικό μυθιστόρημα με το οποίο μας συστήθηκε στα ελληνικά: «Το σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας» (Οδυσσέας 1992, 2005). Η λογοτεχνία-ντοκουμέντο στις καλύτερες στιγμές της.

Ενα μυθιστόρημα που χτίζεται ψηφίδα ψηφίδα από τεκμήρια της εποχής γύρω από τη μορφή και τη δράση του Μπουαναβεντούρα Ντουρούτι, ξεπερνώντας εξακολουθητικά τον μηχανικό νατουραλισμό της ευρωπαϊκής εκδοχής του είδους.

Ο ανά χείρας «Αναβρασμός» είναι ένα παρόμοιο ψηφιδωτό, μόνο που εδώ τα ντοκουμέντα αντικαθιστά ένα άθροισμα από ατάκτως ερριμμένα στιγμιότυπα, μια συμπαράθεση από «κουνημένες σεκάνς» και «βιαστικά μονταρισμένα» σπαράγματα μνήμης ή θρυμματισμένες αναμνήσεις.

Σπαρταριστό αυτοβιογραφικό κείμενο, συχνά σκηνοθετημένο ως διάλογος του ηλικιωμένου συγγραφέα με το νεότερο «εγώ» του, τον «άλλο» Εντσενσμπέργκερ της αυτοβιογραφικής συνθήκης.

Ο χαρισματικός αφηγητής ξανακοιτάζει «σημειώσεις» και «ορνιθοσκαλίσματα» μιας άλλης εποχής, κι επιστρέφει άναρχα στα χρόνια του μεγάλου αναβρασμού των ετών 1963-1970: το Βερολίνο της μεγάλης ανακατωσούρας, το ρωσικό ρομάντσο του, η ουτοπία της επανάστασης κ.λπ.

Κοσμοπολίτης και μπον βιβάν επαναστάτης, μοιράζει τον χρόνο του μεταξύ Νορβηγίας και Γερμανίας, ζώντας από κοντά, αν και όχι στην πρώτη γραμμή, την αναστάτωση της εποχής. Αλλοτε περιοδεύει ως «προοδευτικός αστός συγγραφέας» στην επικράτεια της Pax Sovietica -από τη Μόσχα στο Νοβοσιμπίρσκ και πίσω με τον Υπερσιβηρικό-, άλλοτε περιεργάζεται σαν «άνεργος κηφήνας» το «πολιτικό καρναβάλι» της κουβανικής επανάστασης και άλλοτε διασχίζει την υφήλιο με έξοδα του πρίγκιπα Σιχανούκ!

Αυτοσαρκαστική και καυστική, η κριτική του ματιά δεν αφήνει τίποτα όρθιο: τον «σταρ» Γεβγένι Γεφτουσένκο, αλλά και τον «ξεροκέφαλο κομμουνιστή» Ερικ Χομπσμπάουμ, τον «μεγαλομανή» Νερούδα ή τον «επαναστάτη του καναπέ» Λουί Αραγκόν και τον «σπαγγοραμμένο» Μοράβια, αλλά και τον «αγαπημένο του εγκληματία πολέμου» Χένρι Κίσιντζερ όσο και όλο το πλήθος των ανώνυμων «Επαγγελματιών φαφλατάδων της ειρήνης» ένθεν κακείθεν.

Χαρακτηριστική η κατεδαφιστική αποδόμηση της RAF. Σε μόλις δύο σελίδες ο συγγραφέας ξεμπερδεύει με την εξτρεμιστική Αριστερά της εποχής του.

Διακριτικό, και σχεδόν φασματικό, σαν τον ίδιο, το πέρασμα του τραγικού Αγιέντε. Σαφώς θετική η εικόνα της Λίλιας Μπρικ, διάσημης χήρας του Μαγιακόφκσι και του Οσιπ Μπρικ, η οποία θεωρούσε «τον σοσιαλισμό πλάνη, τον καπιταλισμό ηλιθιότητα».

«Κακός σύντροφος», αυτοσαρκάζεται, αφού «δεν κατάφερε ποτέ να γίνει μέλος, αδιάφορο αν επρόκειτο για το SDS, ένα κοινόβιο, μια κομμούνα, την Ενωση Συγγραφέων ή ένα από τα αναρίθμητα κομμουνιστικά κόμματα» και συνεχίζει: «Ούτε φαίνομαι πουθενά στις περίφημες φωτογραφίες από τις διαδηλώσεις και τις οδομαχίες. Προτιμούσα να παραμένω στα παρασκήνια».

Με προβληματική πάντοτε στάση σε καθετί θεσμικό και ένα «απλοϊκό αριστερό φρόνημα», έχοντας ταυτόχρονα απέναντί του ξεκάθαρα τόσο τα «αρπακτικά του Καπιταλισμού» όσο και το «κροτάλισμα» των μηχανών της γραφειοκρατίας, πάντως σε διαρκή επαφή με την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά και το φοιτητικό κίνημα της εποχής, ο ίδιος θα χαρακτηρίσει διφορούμενη τη στάση του, όπως αυτό που οι εθνολόγοι ονομάζουν «συμμετοχική παρατήρηση».

Πικρό το μάθημα την ώρα του απολογισμού. Μικρή ελπίδα για συνέχιση του αναβρασμού σε άλλα σημεία του κόσμου. Καμία τύχη για την πολυαναμενόμενη επανάσταση. Παρ’ όλα αυτά, η «κατακρεούργηση των πολιτικών φαντασιώσεων» μπορεί να οδηγήσει είτε στην απελπισία είτε στη σοφία. Χρειάζεται να πω ότι στην περίπτωσή του η πλάστιγγα γέρνει καταλυτικά προς τη μεριά της δεύτερης;

Οπως και να ’χει, ο Εντσενσμπέργκερ, για πολλούς ο μεγαλύτερος ποιητής της Γερμανίας μετά τον Μπρεχτ, αν εξαιρέσει κανείς κάποιες ανθολογίες γερμανόφωνης ποίησης (Λεξίτυπον 2009, Γαβριηλίδης 1983), δεν ήταν γνωστός στην Ελλάδα. Μέχρι σήμερα. Η έκδοση από το Πανοπτικόν δεν θα αφήσει παραπονεμένη τη μικρή «μειονότητα εξτρεμιστών», όπως ονομάζει ο ίδιος τη «φυλή των αναγνωστών που διαβάζει ποίηση».

Αν το σπαρταριστό ύφος του αυτοβιογραφικού βιβλίου του Γερμανού διανοητή ανέλαβε να μετακενώσει σε ζωντανά ελληνικά ο δόκιμος μεταφραστής Σπύρος Μοσκόβου, ο ποιητής Γιώργος Πρεβεδουράκης αναλαμβάνει ν’ αποδώσει για πρώτη φορά τον ποιητή Εντσενσμπέργκερ.

Με μεγάλες διακυμάνσεις στη ρυθμική του ανάσα, αναπνέοντας αποδεδειγμένα εξίσου καλά τόσο στη σύντομη αφοριστική φόρμα (από το «Στιγμιόγραφο» του 2011 στα «Χαρτάκια» του 2016) όσο και στον μακροσκελή στίχο (θυμίζω το πρόσφατο «Κλέφτικο» του 2013, μια προβολή της κρίσης στο μακρόσυρτο «Ουρλιαχτό» του Γκίνσμπεργκ), ο Πρεβεδουράκης διατρέχει την τελευταία περίοδο μιας εβδομηντάχρονης ποιητικής παραγωγής και ανθολογεί χαρακτηριστικές στιγμές της.

Ποιήματα ποιητικής, αιχμηρής κοινωνικής και πολιτισμικής κριτικής, ειρωνικής αποστασιοποίησης και φιλοπαίγμονος στοχασμού. Ο τραχύς θυμός και ο πυρετός της αντίδρασης των πρώιμων συλλογών μπορεί να έχει περάσει, όμως η ειρωνεία και ο σαρκασμός διατηρούν ακέραιη τη δύναμή τους.

Οσο για τον τίτλο του ανθολογίου, αυτός προέρχεται από τη σύνθεση της ομώνυμης, κομβικής στη διαδρομή του ποιητή, συλλογής του 2003 με θέμα τα «άπιαστα» νεφελώδη σταυρόλεξα του ουρανού.

Εξαιρετική η σύμπτωση των δύο εκδόσεων, μας δίνει τη δυνατότητα να ξαναδούμε ταυτόχρονα αλληλένδετες εκφάνσεις της δημιουργίας του σχεδόν γαργαντουικού στις ορέξεις του «Αναγεννησιακού» συγγραφέα, ο οποίος απλώθηκε αδηφάγα στην ποίηση και την πεζογραφία, το δοκίμιο, την πολιτισμική κριτική και τον αναστοχασμό. Αλήθεια, πώς να ξεχωρίσεις εύκολα τις ιδιότητές του;

Οσο για το καλύτερο σχόλιο στο αυτοβιογραφικό συμβόλαιο που καλείται να προσυπογράψει ο αναγνώστης του στοχαστικά παιγνιώδους «Αναβρασμού», παραθέτω ολόκληρο το αυτοναφορικό ποίημα «Ο αυτοβιογράφος»:

Γράφει για τους άλλους, / όταν γράφει για τον εαυτό του. / Γράφει για τον εαυτό του, / όταν δεν γράφει γι’ αυτόν. / Οποτε γράφει, δεν είναι παρών. / Οποτε είναι παρών, δεν γράφει. / Εξαφανίζεται, για να γράψει./ Γράφει, για να εξαφανιστεί. / Εχει εξαφανιστεί / μέσα σε αυτό που γράφει.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Υπερφίαλος διασκελισμός των ίσκιων»
Το «Εκτακτο δελτίο καιρού», έργο που ενώ σε πρώτο επίπεδο παραμένει κλειστό και δυσπρόσιτο, τάχα γλωσσοκεντρικό, γλωσσογενές και παιχνιδίζον, στην πραγματικότητα συνοψίζει, ως ένας στοχαστικός και αισθητικός...
«Υπερφίαλος διασκελισμός των ίσκιων»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η αποσιωπημένη γενιά
Η εύκολη πρόσβαση και εποπτεία μιας ποιητικής παραγωγής με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ασφαλώς και καθιστά μια ανθολογία ελκυστική. Ωστόσο, τα στοιχεία εκείνα που βαραίνουν πρωτίστως για τον επίδοξο αναγνώστη...
Η αποσιωπημένη γενιά
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αραβικός μοντερνισμός
Ο Αραβας δεν γεννιέται με την ποίηση εντός του, όπως κανείς άλλωστε, ανεξαρτήτως εθνικότητας, αλλά μαθαίνει μεγαλώνοντας να την αγαπάει. Οι λόγοι, δηλαδή, που οι λαοί της Μέσης Ανατολής επιδίδονται στην ποίηση...
Αραβικός μοντερνισμός
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Αλεξανδρινός μιλάει με πολλούς τρόπους
Από τη στιγμή που καθιερώθηκε ο Κωνσταντίνος Καβάφης στην ελληνική λογοτεχνική σκηνή και από τη στιγμή που απέκτησε διεθνή φήμη, δεν έχει πάψει να μελετάται και να διερευνάται η ποιητική του. Το εκπληκτικό...
Ο Αλεξανδρινός μιλάει με πολλούς τρόπους
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κοινωνικές, υπαρξιακές, γλωσσικές περιπλανήσεις
Ο Βασίλης Ρούβαλης, διευθυντής του περιοδικού και των εκδόσεων poema, ποιητής, διηγηματογράφος, μεταφραστής και αρθρογράφος, μας παραδίδει τις «Λεύγες» και ο Χάρης Μιχαλόπουλος, επίκουρος καθηγητής Λατινικής...
Κοινωνικές, υπαρξιακές, γλωσσικές περιπλανήσεις
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Δύο ποιητές της γενιάς του ’70
Ο Δημήτρης Αλεξίου είναι ποιητής, έστω κι αν έκανε ένα παράλληλο πέρασμα από την πεζογραφία. Ο Παύλος Πέζαρος ανήκε στην ιδρυτική ομάδα του περιοδικού Διαβάζω και υπήρξε μέλος της συντακτικής του επιτροπής από...
Δύο ποιητές της γενιάς του ’70

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας