Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενηλικίωση σε ζοφερούς καιρούς

Ενηλικίωση σε ζοφερούς καιρούς

  • A-
  • A+

«Etiam si omnes, ego non» Με τη λατινική απόδοση της φράσης «εάν όλοι, όχι εγώ» από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο απάντησε ο πατέρας του Γερμανού ιστορικού και δημοσιογράφου Joachim Fest στη γυναίκα του όταν εκείνη υπαινίχθηκε ότι θα μπορούσε να συμβιβαστεί, έστω και επιφανειακά για λόγους επιβίωσης, με το χιτλερικό καθεστώς όπως όλοι οι άλλοι.

Και πράγματι ο πατέρας του, χριστιανοσοσιαλιστικών πεποιθήσεων και ενεργός πολιτικά στον Μεσοπόλεμο στον χώρο του Κέντρου, δεν συμβιβάστηκε ποτέ με τους ναζιστές, διώχθηκε από τον χώρο της εκπαίδευσης όπου δούλευε, του απαγορεύτηκε κάθε είδους εργασία και κράτησε τα παιδιά του μακριά από την εθνικοσοσιαλιστική πλημμυρίδα.

Τη ναζιστική αυτή περίοδο αναπλάθει ο Joachim Fest στην αυτοβιογραφική του αφήγηση την οποία τιτλοφορεί με εκείνο το «Οχι εγώ» του πατέρα και υπότιτλο «Ο ναζισμός μέσα από τα μάτια ενός παιδιού». Η μορφή του πατέρα βέβαια δεν βρίσκεται μόνο στον τίτλο, αλλά είναι κυρίαρχη σε ολόκληρη την εξιστόρηση. Το ίδιο και στην οικογένεια, η οποία ήταν εξαιρετικά δεμένη και ενωμένη «εναντίον όλου του κόσμου», όπως έλεγαν τα μέλη της, εννοώντας το ολοένα και πιο ασφυκτικό ναζιστικό περιβάλλον.

Ο Fest πιάνει το νήμα της αφήγησής του από τους προπάτορές του και φτάνει μέχρι μετά τον πόλεμο και την πολύμορφη συγγραφική και δημοσιογραφική σταδιοδρομία του. Ενθυμούμενος και την ιδιότητα του ιστορικού, περιγράφει την προσωπικότητα και τη διαφορετική κοινωνική θέση των δύο παππούδων και αναδεικνύει πολλά και ποικίλα συμφραζόμενα της γερμανικής κοινωνίας της εποχής τους. Στέκεται στα αδέρφια του και βέβαια στους χαρακτήρες του πατέρα και της μητέρας του.

Ολες όμως οι οικογενειακές προσδοκίες ανατράπηκαν το μοιραίο έτος 1933 με την άνοδο στην εξουσία του ναζιστικού κόμματος και του Χίτλερ. Ο συγγραφέας το 1933 είναι εφτά ετών και σταδιακά αντιλαμβάνεται τις πολλές αλλαγές στη ζωή της οικογένειας.

Ο πατέρας, διωγμένος και άνεργος πλέον, μαζί με την μητέρα προσπαθούν να αντεπεξέλθουν στις πολλές νέες δυσκολίες και να αντέξουν στο διαμορφούμενο ασφυκτικό ναζιστικό καθεστώς. Ο πατέρας βέβαια δεν μένει πολιτικά απαθής. Πολλοί πολιτικοί του φίλοι, αλλά και άλλοι, όπως και αρκετοί Γερμανοεβραίοι οι οποίοι είναι ακόμα σχετικά ανύποπτοι, έρχονται συχνά στο σπίτι και προσπαθούν, με συζητήσεις και αναλύσεις, να κατανοήσουν την άνοδο του ναζισμού και τη διάχυσή του στην κοινωνία και να οργανώσουν κάποιες μορφές αντίστασης.

Ο Fest παρακολουθεί πολλές από αυτές τις συζητήσεις και καταγράφει τον αγώνα και την αγωνία μιας μικρής ομάδας Γερμανών να διατηρήσουν την πολιτική και ιδεολογική ηθική τους και να αντιταχθούν στη ναζιστική εξαχρείωση. Ο συγγραφέας όμως δεν ζει μόνο στο σπίτι. Σαν παιδί παίζει στη γειτονιά του, πηγαίνει στο σχολείο, αρχίζει να διαμορφώνει τον χαρακτήρα του και να αντιλαμβάνεται τον κόσμο.

Ετσι αναπλάθει τη ζοφερή καθημερινή ζωή στα αστικά κέντρα πίσω από την καθεστωτική προπαγάνδα, την τρομοκρατία και την επιτήρηση από τους παρακρατικούς ναζιστικούς μηχανισμούς, την υποχρεωτική ένταξη των νέων σε οργανώσεις όπως η «Χιτλερική Νεολαία», τον κρατικό αλλά και τον λαϊκό αντισημιτισμό.

Βλέπει τους Εβραίους φίλους της οικογένειας να εξαφανίζονται σιγά σιγά. Αναφέρεται αρκετά στα σχολεία που πήγε και θυμάται με θλίψη και ειρωνεία τους ναζί καθηγητές, αλλά με θαυμασμό εκείνους που υπαινικτικά δίδασκαν την αμφιβολία για όλα. Παράλληλα με τον κόσμο γύρω του ο Fest ανακαλύπτει και βρίσκει διέξοδο στη λογοτεχνία και τη μουσική και συναντά και άλλους που αγωνίζονται μέσω της τέχνης να διασώσουν τον ανθρωπισμό τους, όπως ένας γείτονας εφημέριος.

Απέναντι στον πατέρα του, παρά τις κατά καιρούς αμφισβητήσεις, κρατά μια στάση θαυμασμού και σεβασμού και κατανοεί και αποδέχεται την πολιτική και κοινωνική συμπεριφορά του παρά τις συνέπειες που υφίστανται όλοι. Μια ιδιαίτερη σχέση αναπτύσσει με τον μεγαλύτερο αδερφό του Βόλφγκανγκ, ο θάνατος του οποίου αργότερα από πνευμονία στο μέτωπο θα συνταράξει τον ίδιο και την οικογένεια. Ο συγγραφέας θα διαμορφώσει μια ελεύθερη προσωπικότητα και δεν θα ενταχθεί σε κανέναν ναζιστικό θεσμό.

Οταν χαράξει όμως στο θρανίο του ένα σκίτσο-καρικατούρα του Χίτλερ, θα αποβληθεί από το σχολείο του Βερολίνου και θα καταφύγει, μαζί με τα δύο αδέλφια του, σε ένα οικοτροφείο στο Φράιμπουργκ και στο εκεί γυμνάσιο. Θα διατηρήσει την ελευθεροφροσύνη του και τα λογοτεχνικά και μουσικά του ενδιαφέροντα, αλλά πριν τελειώσει τις δευτεροβάθμιες σπουδές του, το 1944, θα κληθεί για στρατιωτική εκπαίδευση και αμέσως μετά για κανονική στράτευση.

Θα περιπλανηθεί σε διάφορα μέρη του μετώπου, θα κινδυνεύσει χωρίς να συμμετάσχει σε καμιά μάχη, θα συλληφθεί από τους Αμερικανούς, θα εγκλειστεί σε στρατόπεδο στη Γαλλία και θα επιστρέψει τελικά στην κατεστραμμένη πλέον Γερμανία και στην ενωμένη ξανά οικογένεια.

Τελικά ο συγγραφέας θα συνεχίσει τις σπουδές του και θα βρει τον δρόμο του στη δημοσιογραφία και στην Ιστορία. Θα γίνει ένας συντηρητικός δημοκρατικός στοχαστής, αλλά παραδόξως, παρά τα βιώματά του, στη διαμάχη των διανοουμένων στη Γερμανία για τη φύση του ναζισμού θα συνταχθεί με τον σχετικά «αναθεωρητή» Ερνστ Νόλτε απέναντι στον Χάμπερμας.

Ο Joachim Fest εκφέρει την αυτοβιογραφική του αφήγηση χωρίς να χρησιμοποιεί κανένα από τα τεχνάσματά της γιατί είναι ευθύς στις προθέσεις και στις πεποιθήσεις του. Περιγράφει την ενηλικίωσή του σε έναν ζοφερό κόσμο και στο πλευρό μιας οικογένειας και ενός πατέρα που διατήρησαν την ηθική τους αλώβητη.

Η πυκνή σε λογοτεχνικές και μουσικές αναφορές εξιστόρηση, η οποία διαβάζεται και σαν μυθιστόρημα μύησης και μαθητείας, είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα γιατί πέραν των άλλων αποτυπώνει τη σχετικά άγνωστη καθημερινή ναζιστική Γερμανία.

Η Αλεξάνδρα Παύλου μεταφέρει ζωντανά το κείμενο στα ελληνικά.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας