Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οψιμος Ιψεν

Οψιμος Ιψεν

  • A-
  • A+

Το αφιερωμένο στον Ερρίκο Ιψεν λογοτεχνικό έτος 2014, πριν από δύο χρόνια, επιβεβαίωσε, μετά τη συγκέντρωση των διεθνών μεταφράσεων και παραστάσεων του Νορβηγού δραματουργού από το θεατρικό Ινστιτούτο του Οσλο, ένα από τα πιο γνωστά πια γεγονότα του θεάτρου μας:

πως στην πράξη κάθε χρονιά ανήκει –άλλες φορές με μικρότερη και άλλες με μεγαλύτερη έμφαση– σε ένα άτυπο «φεστιβάλ Ιψεν», φεστιβάλ στο οποίο συμμετέχουν σχεδόν άπαντες οι λαοί της υφηλίου με σχεδόν πάνω από 350 παραστάσεις και μεταφράσεις ετησίως.

Σήμερα ο Ιψεν θεωρείται ο «θεμελιωτής της σύγχρονης δραματουργίας», στο ύψος ενός παγκόσμιου στοχαστή, ένας στην ουσία «κλασικός» και μάλιστα με την ιδιότητα που κάποτε απέδωσαν στον Σέξπιρ: «σεβάσμιος όσο κι οι αρχαίοι».

Κι ωστόσο η πλατιά αποδοχή δεν πρέπει να κρύβει το ότι η περίπτωσή του είναι άκρως ιδιαίτερη. Ο Ιψεν υπήρξε ίσως το πιο χαρακτηριστικό αντιπαράδειγμα του κανόνα που συσχετίζει το ειδικό βάρος μιας λογοτεχνίας με το πληθυσμιακό εύρος της γλώσσας στην οποία εκφράζεται.

Το μεγάλο αντικίνητρο που έπρεπε να ξεπεραστεί είναι ότι η λογοτεχνία του Ιψεν βρίσκεται εγκλωβισμένη σε μια δανέζικη διάλεκτο της παλιάς Νορβηγίας. Με άλλα λόγια, ο Ιψεν όφειλε να διαπεράσει τα σύνορα κάθε χώρας μέσα από την περιπέτεια της μετάφρασης.

Ο Ιψεν όμως, πέρα από σπουδαίος συγγραφέας, υπήρξε κι ένας από τους προφήτες του αιώνα. Υπέδειξε την ηθική και αξιακή κρίση στην αυγή του νέου καπιταλισμού, αποκάλυψε την ανικανότητα παλιών απαντήσεων να εφαρμοσθούν σε νέες κοινωνικές, ταξικές αλλά και ηθικές ερωτήσεις. Και αντίστροφα πάλι, η δική του κατάθεση συνέβαλε στη διαμόρφωση του αιώνα. Η φυσιογνωμία του σύγχρονου θεάτρου διαθέτει στοιχεία της σκέψης του, με τον ίδιο τρόπο που ο σπουδαίος δάσκαλος ενεδρεύει στη διδασκαλία των μαθητών του.

Αυτή και μόνο η παρατήρηση φανερώνει την ανάγκη για μια συντονισμένη, συστηματική και μεθοδική, γλωσσικά και πραγματολογικά τεκμηριωμένη, εκσυγχρονισμένη και τακτικά αναθεωρημένη ανάγνωση του Ιψεν.

Οπως κάθε κλασικός, ο Ιψεν είναι διαχρονικός. Και όπως κάθε κλασικός, η συγχρονική παρουσία του μοιραία κάποτε «παλιώνει». Το αξιέπαινο έργο της νέας προσέγγισης στο έργο του αναλαμβάνουν εκ μέρους του θεάτρου μας οι εκδόσεις Gutenberg, με την καθοδήγηση του Ηρκου Ρ. Αποστολίδη και τη μεταφραστική βάσανο του Θεοδόση Α. Παπαδημητρόπουλου.

Τρία διακρίνω ότι είναι τα αξιοσημείωτα σημεία του εκδοτικού εγχειρήματος. Πρώτα, η ίδια η κλίμακα της όλης προσπάθειας: Η σειρά φιλοδοξεί να καλύψει μελλοντικά το σύνολο της ιψενικής δραματουργίας.

Η γενναία αυτή απόφαση φανερώνει πως για τον επιμελητή, τον εκδότη και τον μεταφραστή ο Ιψεν δεν αποτελεί παρά ένα πνευματικό κοίτασμα που πρέπει να αντληθεί αδιαίρετα και επί του συνόλου.

Οπως παρατηρεί σε ένα σημείωμά του ο επιμελητής Ηρκος Αποστολίδης, ο Ιψεν δεν μεταφέρει μόνο τη φυσιογνωμία του νέου αιώνα, με τις αγωνίες και αμφιβολίες, τις αμφισημίες και ελπίδες του. Είναι και ο ίδιος παράδειγμα ενός ανθρώπου που, καθώς αντλεί πράξεις, πρόσωπα και λόγια από το περιβάλλον του, εντάσσεται στο υπαρξιακό τοπίο του νέου αιώνα.

Επειτα, σαν δεύτερο αξιοσημείωτο της Εκδοσης έρχεται η ίδια η επιλογή των έργων. Η προσπάθεια επιλέγει απροσδόκητα για αφετηρία της την όψιμη φάση της ιψενικής δραματουργίας, τη λεγόμενη «μεταφυσική φάση». Αυτοτελώς περιλαμβάνει τα «Ο Αρχιμάστορας Σόλνες», «Ο μικρός Εγιολφ», «Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν» και «Οταν ξυπνήσουμε εμείς οι νεκροί».

Ως γνωστόν τα τέσσερα αυτά έργα δείχνουν τη στροφή του δραματουργού στον Συμβολισμό -το ορθότερον είναι να πούμε ότι φανερώνουν την εκ μέρους του αποκάλυψη πως το μυστικό στοιχείο της ζωής δεν εξαιρείται από την πραγματικότητα αλλά την ολοκληρώνει και τη νοηματοδοτεί.

Χωρίς το κοίταγμα στο άγνωστο και την άβυσσο, κανένα βλέμμα δεν μπορεί να είναι σημαντικό ή «αντικειμενικό». Διόλου τυχαία εξάλλου την ίδια «συλλογιστική» ακολουθεί και ο Penquin στη δική του μεταφραστική αναθεώρηση του Ιψεν, ταυτόχρονα μάλιστα με τον ελληνικό εκδοτικό οίκο, στα 2014.

Δύο χρόνια έπειτα από αυτήν την αφετηρία, εκδίδονται σαν συνέχεια δύο ακόμα έργα: το «Πέερ Γκυντ» και το «Ενας εχθρός του λαού». Σε αυτά ακριβώς, από την πρώτη -«ποιητική»- και τη δεύτερη –«κοινωνική»- δραματουργική παραγωγή του συγγραφέα, γίνεται φανερή η παρέμβαση του επιμελητή και η αγωνία του να καθαρθεί ο Ιψεν από τις προσμείξεις και ιδεολογικές σκεδάσεις του.

Ο Ιψεν παραμένει μέχρι τέλους ασχημάτιστος και ανένταχτος, κι αυτό όχι μόνο γιατί βρίσκεται πίσω από τα σχήματα που τροφοδότησαν τον αιώνα, αλλά και γιατί όπως κάθε αληθινός διανοούμενος δεν θα καταδεχόταν ποτέ, σύμφωνα με τη ρήση του Wittgenstein, «να γίνει ακόλουθος μιας ομάδας».

Θα πρέπει ωστόσο να τονίσουμε και τον τρίτο άξονα της έκδοσης. Το έργο του Ιψεν ανήκει στον ευρύτερο χώρο της λογοτεχνίας και μπορεί να διαβασθεί ανεξάρτητα της όποιας –θεμιτής ασφαλώς– σκηνοθεσίας του. Η έκδοση των έργων του ανήκει στον χώρο της σταθερής πνευματικής αξίας, και όχι μόνο μιας ευκαιριακής σκηνικής απόδοσης.

Οι μεταφράσεις ακολουθούν τις ελεγμένες από τον ίδιο τον συγγραφέα έγκυρες γερμανικές αποδόσεις και παραδίδονται εμπλουτισμένες με Πρόλογο και με σύντομη αλλά ουσιαστική Εισαγωγή του Μεταφραστή. Ακολουθούν πολύτιμα Σχόλια που βοηθούν την πληρέστερη κατανόηση των κειμένων.

Οι αυτοτελείς εκδόσεις παραδίδουν τελικά από κοινού έναν Ιψεν γλωσσικά πλούσιο, σε πολυτονικό σύστημα (και μάλιστα με εμφαντικές βαρείες, κατά την εκδοτική παράδοση του Ρένου Αποστολίδη), θεατρικό και πνευματικό ταγό, προφήτη και ελεύθερο άνθρωπο του μέλλοντος. Μετά τους αρχαίους Κλασικούς στον «Κάκτο», μετά τον Σέξπιρ και τον Μολιέρο της «Επικαιρότητας», η έκδοση τώρα του ιψενικού σώματος από τον Gutenberg γίνεται, πέραν όλων των άλλων, πολύτιμο εργαλείο αυτογνωσίας και ελέγχου της πνευματικής ζωής μας.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Σέξπιρ ως λογοτεχνική αφορμή
Οσοι πιστοί -στον Σέξπιρ- προσέλθετε… Η περσινή παγκόσμια επέτειος για τα 400 χρόνια από τον θάνατο του Αγγλου τροβαδούρου έφερε μεταξύ πολλών άλλων και μια «αληθινά καλή ιδέα» στον χώρο των αγγλικών εκδόσεων...
Ο Σέξπιρ ως λογοτεχνική αφορμή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Επιστροφή στον συλλογικό μύθο
Η μετάφραση και έκδοση της μονογραφίας του Freddy Decreus για το θέατρο του Ελληνα σκηνοθέτη από την Αγρα έρχεται σήμερα να επιστεγάσει μια πολλαπλώς επιβεβαιωμένη υπόθεση: ότι αυτή τη στιγμή ο Τερζόπουλος...
Επιστροφή στον συλλογικό μύθο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεθάβοντας την ένοχη μνήμη
Απ’ ό,τι φαίνεται κανείς δεν γίνεται να ασχοληθεί με τον Τόμας Μπέρνχαρντ άπαξ και περιστασιακά. Η χαρακτηριστική περιδίνησή του στα βιβλία του, μέχρι του σημείου όπου η πίεση εξουθενώνει τις λέξεις, φαίνεται...
Ξεθάβοντας την ένοχη μνήμη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Γόνιμη συγκομιδή
Από το 1977, όταν για πρώτη φορά διδάσκεται αυτόνομα μάθημα θεάτρου στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, μέχρι σήμερα, η πορεία της ελληνικής θεατρολογίας συνδέθηκε με την εργασία πρωτοπόρων επιστημόνων, αποκτώντας εν...
Γόνιμη συγκομιδή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας