Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενότητα άνευ όρων

Η Μάρθα Νουσμπάουμ είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, όπου διδάσκει Φιλοσοφία, Δίκαιο και Ηθική

Ενότητα άνευ όρων

  • A-
  • A+

Η Μάρθα Νουσμπάουμ (γενν. 1947) είναι από τις πιο γνωστές μορφές της σύγχρονης αγγλοσαξονικής φιλοσοφίας. Ξεκίνησε από σπουδές κλασικής φιλολογίας και φιλοσοφίας και αργότερα επεκτάθηκε στη σύγχρονη πολιτική και ηθική φιλοσοφία, στις σπουδές φύλου, στη μελέτη των σχέσεων φιλοσοφίας και λογοτεχνίας.

Σήμερα είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, όπου διδάσκει Φιλοσοφία, Δίκαιο και Ηθική. Τη φήμη της ώς έναν βαθμό τη χρωστά στην πολυπραγμοσύνη της, στην τάση της να απευθύνεται σε ευρύ κοινό, στην υπεράσπιση μιας φιλοσοφίας με ανοικτά σύνορα.

Η επιτυχημένη ωστόσο δημόσια παρουσία της προϋποθέτει και στηρίζεται στο σημαντικό και γενικώς αναγνωρισμένο έργο που μας έχει δώσει στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία με τα δύο θεμελιώδη της βιβλία: The Fragility of Goodness (1986) και The Therapy of Desire (1994) – το δεύτερο κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Θύραθεν.

Στο Ερωτος γνώση, που κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 1990, η Νουσμπάουμ συγκεντρώνει ένα σύνολο άρθρων, δημοσιευμένων σε διάφορες περιστάσεις, με κοινό θέμα τη σχέση λογοτεχνίας και φιλοσοφίας. Τα συμπληρώνει, χωρίς να τα αναθεωρεί, και τα πλαισιώνει με μια μακρά Εισαγωγή, όπου εξηγεί τον στόχο του εγχειρήματός της, που ομολογουμένως είναι αρκετά φιλόδοξος.

Αυτό που συμβαίνει κατά κανόνα είναι ότι φιλόσοφοι, ή για την ακρίβεια φιλοσοφούντες κριτικοί της λογοτεχνίας, αντλούν έννοιες και εργαλεία από τη φιλοσοφία και επιχειρούν να τα εφαρμόσουν στην ερμηνεία ενός λογοτεχνικού κειμένου - η φιλοσοφία μπορεί να προσφέρει κλειδιά για την πρόσβαση στη λογοτεχνία.

Η Νουσμπάουμ ωστόσο επιχειρεί κάτι εντελώς διαφορετικό: υποστηρίζει ότι ενός τύπου λογοτεχνία μπορεί να ενσωματωθεί οργανικά στην (ηθική) φιλοσοφία. Για να μπορεί βεβαίως να γίνει κάτι τέτοιο θα πρέπει να αναθεωρηθούν οι καθιερωμένες περιχαρακώσεις ανάμεσα στους επιστημονικούς κλάδους, να διευρυνθούν αισθητά το όρια της φιλοσοφίας, αλλά να αλλάξει και η ίδια η γλώσσα της φιλοσοφίας.

Η πεποίθηση της Νουσμπάουμ είναι ότι η ανάγνωση κάποιων λογοτεχνικών κειμένων –από τον λογοτεχνικό κανόνα η ίδια επιλέγει μόνο πεζά κείμενα, και ειδικότερα μυθιστορήματα και νουβέλες των Χένρι Τζέιμς, Προυστ, Ντίκενς και Μπέκετ– προσφέρει μια ουσιαστική ηθική γνώση, μια γνώση απρόσιτη στην, καθιερωμένη τουλάχιστον, ηθική φιλοσοφία.

Ως καθιερωμένη ηθική φιλοσοφία, η Νουσμπάουμ εννοεί τον Ωφελιμισμό και την πρακτική φιλοσοφία του Καντ, τις επικρατούσες δηλαδή τάσεις στον αγγλοσαξονικό χώρο κατά την περίοδο της φιλοσοφικής της μαθητείας. Θεωρώντας λοιπόν αυτές τις εκδοχές φιλοσοφικής ηθικής ασύμβατες με τη γνώση που προσφέρει η λογοτεχνία, η Νουσμπάουμ στρέφεται στην ηθική του Αριστοτέλη, μια ηθική ευρύτερη και πολύ πιο εύπλαστη.

Κατά τη Νουσμπάουμ, το θεμελιώδες ερώτημα που θέτει ο Αριστοτέλης είναι το γενικό ερώτημα «πώς πρέπει να ζει κανείς», και οι απαντήσεις του δεν περιλαμβάνουν αυστηρούς κανόνες και αρχές, δίνουν περισσότερο βάρος στο επιμέρους παρά στο καθολικό, δεν μειώνουν τη σημασία των ανεξέλεγκτων συμβάντων, αξιοποιούν εκτός της λογικής τα συναισθήματα και τη φαντασία.

Τα γνωρίσματα όμως αυτά χαρακτηρίζουν και τη γνώση που μπορεί κανείς να αντλήσει από τη λογοτεχνία. Σε μια διευρυμένη λοιπόν ηθική φιλοσοφία θα μπορούσε να ενταχθεί και ένα μέρος της λογοτεχνίας.
Η Νουσμπάουμ έχει την ικανότητα να εμφανίζει ως επίκαιρες αρχαίες ελληνικές ιδέες και προβλήματα. Τη δική της προσπάθεια, για παράδειγμα, σ’ αυτό το βιβλίο την εντάσσει στην «αρχαία διαμάχη ποίησης και φιλοσοφίας», που περιέγραψε ο Πλάτων στην Πολιτεία.

Η διαμάχη βεβαίως αυτή μόνο «αρχαία» δεν ήταν, αφού στην ουσία εγκαινιάζεται από τον Πλάτωνα στην επιδίωξή του να υπονομεύσει την αξίωση των ποιητών, και ειδικά των τραγικών ποιητών, να διαμορφώνουν συνειδήσεις και συμπεριφορές.

Η Νουσμπάουμ αναγνωρίζει «μια βαθειά διορατική ιδέα» στον Πλάτωνα, που πρώτος διέγνωσε ότι η τραγική ποίηση «δεσμεύεται σε μια ορισμένη άποψη για την ανθρώπινη ζωή» (σ. 44).

Παρότι ο ίδιος αντιτάχθηκε ριζικά στα διδάγματα της αρχαίας τραγωδίας, το σημαντικό είναι ότι συνέλαβε τη φιλοσοφία ως «ψυχαγωγία», έναν πλήρη δηλαδή οδηγό της ανθρώπινης ζωής. Υποθέτουμε ότι η Νουσμπάουμ θα προέκρινε μια πλατωνικού τύπου φιλοσοφία, η οποία όμως θα περιλάμβανε και την τραγική ποίηση.

Είτε μείνουμε στον Πλάτωνα είτε στον Αριστοτέλη των Ηθικών Νικομαχείων, το σίγουρο είναι ότι το βιβλίο προπαγανδίζει την επικαιρότητα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Προσωπικά, το θεωρώ θετικό, αν και δεν είμαι σίγουρος ότι όλοι οι αναγνώστες θα συμφωνούσαν.

Το κακό όμως είναι ότι δεν κατάφερα να διακρίνω άλλα θετικά στοιχεία. Το ογκώδες βιβλίο είναι φλύαρο και καθ’ υπερβολήν αναλυτικό, με τις επαναλήψεις να πολλαπλασιάζονται στην προσπάθεια της συγγραφέως να προσδώσει ενότητα στα ανεξάρτητα άρθρα με πληθώρα υποσημειώσεων και παρεκβάσεων.

Το κυριότερο όμως είναι ότι το όλο εγχείρημα παραμένει στον αέρα, καθώς κρίσιμα ερωτήματα μένουν αναπάντητα.

Γιατί μόνο τα μυθιστορήματα, και μάλιστα ένα ειδικό τμήμα από αυτά, έχουν ηθική βαρύτητα και προκαλούν το φιλοσοφικό ενδιαφέρον; Η ορθή (και αυτονόητη) διαπίστωση ότι ένα λογοτεχνικό κείμενο μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη ζωή μας σημαίνει ipso facto ότι το κείμενο αυτό ανήκει στην ηθική φιλοσοφία; Μπορεί να υπάρξει φιλοσοφικός λόγος χωρίς επίκληση καθολικών εννοιών, αρχών και κανόνων;

Σε ποια γλώσσα πρέπει να εκφραστεί αυτή η νέα φιλοσοφία-και-λογοτεχνία, από τη στιγμή που η ενότητα μορφής και περιεχομένου θεωρείται απαραίτητη;

Η αίσθησή μου τελικά είναι ότι η Νουσμπάουμ θέλησε να ενσωματώσει πάση θυσία τις εφηβικές λογοτεχνικές προτιμήσεις της στη μεταγενέστερη και ευδόκιμη θητεία της στη φιλοσοφία.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής
Στη διαλεκτική δομή των βιβλίων, οι κατ’ εξοχήν συνθήκες της πολιτικής αναπαράγονται όσο το δυνατόν πιστότερα στη φόρμα του τυπωμένου χαρτιού, περιορίζοντας και «απελευθερώνοντας» συγχρόνως τον...
Παρελθόν και μέλλον της πολιτικής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι ο Τσουκούρου Ταζάκι κατσαρίδα;
​Γιατί τα έργα του Χαρούκι Μουρακάμι αγαπιούνται παγκοσμίως από τους αναγνώστες, αλλά συνάμα προκαλούν καμιά φορά αμηχανία στους κριτικούς; Ή, γιατί οι κριτικοί αναγνωρίζουν μια μεγάλη σύγχρονη πένα, αλλά...
Είναι ο Τσουκούρου Ταζάκι κατσαρίδα;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας