Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Στους δρόμους της δυστοπίας

Στους δρόμους της δυστοπίας

  • A-
  • A+

Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

Η δικτατορία της διαφάνειας

Δεν είναι το άδηλο μέλλον που τρομάζει για την ολοκληρωτική του δομή τόσο, όσο το ίδιο το παρόν που βιώνουμε, αλλά οι περισσότεροι έχουμε τσίμπλα στα μάτια ώστε να δούμε την οιονεί ολοκληρωτική «φιλοσοφία» του.

Ενα παρόν που ήδη ελέγχεται από στυγνούς γραφειοκράτες, ορθολογιστές τάχα, μαντρωμένοι όλοι τους πίσω από απρόσωπες πολυεθνικές και έχοντας ως υποκινούμενα πολιτικούς-μαριονέτες έτοιμους να ξεπουλήσουν εθνικές κυριαρχίες (ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, πολιτικές ελευθερίες), αξιοπρέπεια και οτιδήποτε συνέχει και στηρίζει τις κοινωνίες.

Η φιλοσοφία δεν μπορεί να βάλει τάξη σε όλα αυτά γιατί ξεπερνάνε την επιστημονικότητά της και διαλύουν τα εργαλεία της έρευνάς της. Η λογοτεχνία όμως δεν έχει τέτοιες αναστολές, μια και βασίζεται στη φαντασία και μυθοπλασία.

Να όμως που τα ερείσματά της αποδεικνύονται πιο αληθινά και από την ίδια την πραγματικότητα· ο μύθος της είναι λόγος πραγματικός και ταυτόχρονα παιδαγωγικός, αφού μας ξεστραβώνει και μας προειδοποιεί ότι πρέπει να αντιδράσουμε όσο είναι καιρός, τώρα που οι αλυσίδες είναι λεπτές και με μια συλλογική προσπάθεια μπορούν να σπάσουν. Αργότερα θα είναι πολύ αργά...

Δεν είναι της στιγμής να αναλυθεί η διένεξη, χρόνια τώρα, της φιλοσοφίας με τη λογοτεχνία (ο Νίτσε πάντως ως ποιητής προειδοποίησε για τους παγκόσμιους πολέμους και όχι ως φιλόσοφος).

Σημασία έχει ότι η λογοτεχνία είναι πάντα παρούσα στους μεγάλους προβληματισμούς, εκφράζει διαισθητικά ίσως αλλά με παρρησία και σθένος τη διαμόρφωση του παρόντος, υποδεικνύει τα σημεία κινδύνου, τις συμπεριφορές, αναδεικνύει τους τρόπους αντίστασης στον εκφασισμό και ολοκληρωτισμό, άλλοτε μαγεύοντας και άλλοτε προκαλώντας σύγκρυο και ανατριχίλα.

Αμα χαθεί ο έρωτας η ανθρωπότητα θα οδηγηθεί οριστικά στον αφανισμό της διότι οι άνθρωποι θα είναι κενοί, διαφανείς, χωρίς βαθύτητα και εκπλήξεις, χωρίς ελπίδα να ανταμώσουν με το απροσδόκητο, την ταραχή αλλά και τη γαλήνη που απαιτούνται για το όποιο νόημα. Ο άνθρωπος είτε θα εξαφανιστεί, αν δεν ακούσει τους μεγάλους λογοτέχνες, είτε θα φτάσει κάποτε στον εξανθρωπισμό του.

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

 ❖❖❖❖❖

Εμείς: Ηδη από τον τίτλο του δυστοπικού μυθιστορήματος, ο Γιεβγκιένι Ζαμιάτιν μαρτυρά κάτι από τον κόσμο που έχει σκηνοθετήσει και σκοπεύει να παρουσιάσει μέσα από τις σημειώσεις του D-503, του κεντρικού αφηγητή. Ο D-503 είναι ένας αριθμός ή, ακριβέστερα, μια αριθμημένη ύπαρξη μεταξύ των υπολοίπων. Το «Εμείς» αρχίζει και τελειώνει εκεί που η καταγραφή αριθμών λαμβάνει χώρα και ο D-503 μόνο ως καταγεγραμμένος αριθμός του «Εμείς» μπορεί να καταθέσει. Ή μήπως όχι;

Η συνθήκη εντός της οποίας υπάρχει ο αφηγητής, είναι ο κόσμος της ψυχρής αυτοματοποίησης. Περιγράφεται με περίσσια σαφήνεια (και πώς αλλιώς θα μπορούσε άλλωστε;) ένα σύστημα από το μέλλον όπου τα πάντα είναι εξαντλητικά σαφή. Ο άνθρωπος έχει υποταχθεί στην επιστήμη και τα συναισθήματα δεν είναι τίποτα περισσότερο από λυμένες μαθηματικές εξισώσεις.

Ολες οι εκφάνσεις της ανθρώπινης ύπαρξης έχουν ιατρικοποιηθεί: η φαντασία και η ψυχή δεν είναι τίποτα περισσότερο από ασθένειες που θεραπεύονται με έκθεση συγκεκριμένων νευρώνων σε ακτίνες Χ.

Το κρυφό, καθαυτό, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό καθώς τα πάντα έχουν εκτεθεί σε μια ολοκληρωτική θέαση: ένας κόσμος από γυαλί όπου τα πάντα είναι ορατά σε μια δικτατορία της διαφάνειας.

Δεν βρίσκουν, εξάλλου, λόγο να κρύψουν κάτι, αφού τα πάντα διευθετούνται από τον Ορθό Λόγο της επιστήμης και όλες οι λύσεις έχουν βρεθεί με όρους μιας αυστηρής αλήθειας που στεγανοποιεί τον άνθρωπο σε ένα αποστειρωμένο και απανταχού παρόν εργαστήριο.

Οι ανθρώπινες σχέσεις ορίζονται μέσα σε ένα απαρέγκλιτα οργανωμένο δίκτυο και ο χρόνος είναι πλήρως προγραμματισμένος, από το Κράτος, σε ωράρια. Φαγητό και έρωτας με το δελτίο… Αυτή είναι η έδρα του D-503.

Θα μπορούσε όλο αυτό να είναι μια φανταστική κατασκευή του συγγραφέα μέσα στο μηδέν; Mάλλον όχι. Πιθανότερα να αποτελεί την οριακή κατάσταση της σύγχρονης πραγματικότητας.

Η υπάρχουσα θεοποίηση του ορθολογισμού και της ανάπτυξης, ο εικονικός αυνανισμός, η αποϋποκειμενοποίηση της ύπαρξης σε έναν απλό χειριστή τεχνολογικών μέσων, η υποταγή του ανθρώπου στις κατασκευές του, ο υπερλειτουργισμός, η εμπορευματοποίηση, ο ιλιγγιώδης οικονομισμός και ο κρατικός ολοκληρωτισμός ως ενορχηστρωτής είναι αυτά που οπλίζουν την πένα του συγγραφέα.

Παρότι επομένως δείχνει να σκηνοθετεί έναν κόσμο του μέλλοντος από τον οποίο εκπέμπει σημειώσεις, μάλλον παραθέτει μια πραγματικότητα ήδη σκηνοθετημένη.

Ομως μέσα από τη δραστηριότητα του D-503 αυτή η επίπλαστη και σκοτεινή τελειότητα που υπόσχεται την ευτυχία ταράζεται από ρωγμές αμφισβήτησης και ελευθερίας. Ο συγγραφέας ανακαλύπτει με εξαιρετικό τρόπο τόπους όπου ο ολοκληρωτισμός της επιστήμης και του Κράτους δεν εκφράζονται ως αυθεντίες...

Στα διάκενα του ρομποτοποιημένου τρόπου ζωής επινοούνται τόποι (η «Αρχαία Οικία», πέρα από το «Τείχος» κ.ά.) όπου η φλόγα του έρωτα, της αμφισβήτησης και της εξέγερσης παραμένει αναμμένη. Τόποι που παραμένουν κρυμμένοι από την αβάσταχτη υπερπραγματικότητα του γυάλινου-αυτοματοποιημένου κόσμου. Τόποι που κρύβονται, όχι για να μην ιδωθούν, αλλά γιατί είναι ριζοσπαστικό να υπάρχουν ως κρυψώνες στο εσωτερικό του εξωτερικού της διαρκούς επιτήρησης.

Τόποι, εντός των οποίων οι σχέσεις αρνούνται το υπάρχον και μετασχηματίζουν τους όρους της ζωής, όχι με γνώμονα την επιστροφή στο παρελθόν αλλά την έκφραση στο παρόν: μέσα σε έναν στρατιωτικό στοίχο που παραστράτησε και σε ένα ερωτικό φιλί που δεν προγραμματίστηκε.

Ολη αυτή η σπίθα της αποδόμησης των σταθερών της ολοκληρωτικής αλήθειας της θετικής γνώσης μεταφέρεται από τον συγγραφέα με γοητευτικό τρόπο και στο εσωτερικό του αφηγητή. Μέσα στο έργο παρατίθενται, τεχνηέντως, τόσο η καθολική ευθυγράμμιση και αφομοίωση των νομικών κανόνων του «Μονοκράτους» που εξοστρακίζει την ύπαρξη στην ομογενοποίηση, όσο και η ενοχή και ο έλεγχος της ίδιας του της συμπεριφοράς.

Η πρώτη (η ευθυγράμμιση και ο συμβιβασμός) υποδεικνύει μια ύπαρξη εντελώς παραδομένη στα δεδομένα της ολοκληρωτικής επιστημονικής αλήθειας, ενώ η δεύτερη (η ενοχή) ένα υποκείμενο που ελέγχει μεν τη συμπεριφορά του βάσει των δεδομένων κανόνων, αλλά μόνο αφού αυτή ξεφεύγει από την προβλεπόμενη κανονιστική γραμμή.

Η εσωτερική σύγκρουση και τα ενοχικά συμπλέγματα ξεκινούν εκεί όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα παρεκκλίνει τού νομικά και ηθικά επιτρεπτού, εκεί όπου για τον D-503 ξεκινάει ο έρωτας.

Επιλογικά, θα μπορούσε κάποιος να συμπεράνει πως η ανθρώπινη ύπαρξη μπορεί να υπάρξει ακόμη και μέσα στη μεγαλύτερη φρίκη, χωρίς απαραίτητα να μπορεί να τη διαπιστώσει ως τέτοια, καθώς δεν υπάρχει μια εσωτερική ουσία που να τον ορίζει αλλά μόνο δυναμικές που τη διαπερνούν.

Η δυνατότητα, όμως, να θολώσει το καθαρό, να ταρακουνήσει το δεδομένο, να γκρεμίσει το τείχος, είναι πάντα δυνατή. Οχι όμως και δεδομένη.

*Νομικός

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διαθήκη αγάπης
​Το μυθιστόρημα του Ζορζ Μπερνανός «Ημερολόγιο ενός επαρχιακού εφημερίου» κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις σε εξαιρετική μετάφραση της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα...
Διαθήκη αγάπης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα μυθιστόρημα βίαιης ενηλικίωσης
Το μυθιστόρημα του Κοζίνσκι εξακολουθεί για πάνω από μισό αιώνα μετά την έκδοσή του το 1965 να σοκάρει τους αναγνώστες και να προκαλεί ποικίλες αντιδράσεις: άλλοι το θεωρούν αριστούργημα και άλλοι μια νοσηρή...
Ενα μυθιστόρημα βίαιης ενηλικίωσης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στα σπλάχνα της απουσίας
Ο Alejandro Zambra στο σύντομο μυθιστόρημά του «Η ιδιωτική ζωή των δέντρων» αφηγείται όσα συμβαίνουν ή όσα σκέφτεται ο Χουλιάν κατά τη διάρκεια μιας βραδιάς, όσο η γυναίκα του απουσιάζει. Η απουσία γεννά την...
Στα σπλάχνα της απουσίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρόζα λιτή, σχεδόν ψιθυριστή
Το «Καραβοφάναρο στο μαύρο νερό» κυκλοφόρησε το 1999, πριν από τη γραφή των «Νόρα Γουέμπστερ», «Μπρούκλιν» και «Διαθήκη της Μαρίας», μυθιστορήματα που κατέστησαν τον Τόιμπιν ευρύτερα γνωστό πέρα από τα σύνορα...
Πρόζα λιτή, σχεδόν ψιθυριστή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ευάλωτο κάστρο του εαυτού
«Με λένε Μέρι Κάθριν Μπλάκγουντ. Είμαι δεκαοχτώ χρονών και ζω με την αδελφή μου, την Κόνστανς. Εχω σκεφτεί πολλές φορές ότι με λίγη τύχη θα μπορούσα να είχα γεννηθεί λυκάνθρωπος, επειδή τα δύο μεσαία δάχτυλα...
Το ευάλωτο κάστρο του εαυτού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
O «ασφαλής» καινούργιος κόσμος
Στην αρχή το μυθιστόρημα μας εισάγει σε έναν κόσμο οικείο, σύντομα, όμως, η ρεαλιστική αφήγηση δίνει τη θέση της στην αποκαλυψιακή ατμόσφαιρα μιας σύγχρονης δυστοπίας και ταχύτατα μεταλλάσσεται στον ασφυκτικό...
O «ασφαλής» καινούργιος κόσμος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας