Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μια πολλαπλά γόνιμη φιλία

Μια πολλαπλά γόνιμη φιλία

  • A-
  • A+

Ανεόρταστη και αφανής πέρασε η επέτειος των εκατό χρόνων από τη γέννηση του Ζήσιμου Λορεντζάτου (1915-2004), όπως και η ανάλογη της συμπλήρωσης δέκα χρόνων από την αποδημία του. Μείζων δοκιμιογράφος, μεταφραστής και ιδιότυπος ποιητής, πέρασε ο ίδιος ολόκληρη τη ζωή του ηθελημένα στη σιωπή και στο ημίφως, μακριά από τις φωνασκίες της πνευματικής αγοράς.

Θυμίζω την άρνησή του να αποδεχτεί το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου το 1988, καθώς και τις σπάνιες, τις μετρημένες στα δάχτυλα δημόσιες εμφανίσεις του. Παρά ταύτα, ευτύχησε να αποκτήσει φίλους και θαυμαστές, κυρίως από τις νεότερες γενιές που έβλεπαν στο πρόσωπό του και στη στάση του ένα πρότυπο στιβαρού, δημιουργικού ανθρώπου, χωρίς χάσματα και υποχωρήσεις.

Την επετειακή σιωπή της επίσημης Πολιτείας και των ποικιλώνυμων πνευματικών σωματείων έρχεται να υποκαταστήσει, στο μέτρο του δυνατού, ο σεμνός τόμος που εξέδωσε στον «Ικαρο» ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, στενός φίλος του Λορεντζάτου επί περίπου μισόν αιώνα. Κατά τη διάρκεια αυτού του χρονικού διαστήματος, ο συγγραφέας του βιβλίου είχε την ευκαιρία να γράψει και να δημοσιεύσει κατ’ επανάληψη σχετικά μελετήματα από τα οποία επιλέγει ο ίδιος και συσσωματώνει εδώ δεκαέξι.

Ως Επίμετρο παρατίθενται αποσπάσματα από δύο ημερολόγια που έχει κρατήσει ο Τριανταφυλλόπουλος· το πρώτο αφορά την έκδοση της αλληλογραφίας Λορεντζάτου - Σεφέρη, την οποία επιμελήθηκε και εξέδωσε το 1990· το δεύτερο περιέχει εγγραφές από ένα ανέκδοτο στο σύνολό του -όσο γνωρίζω- «Ημερολόγιο για τον Ζήσιμο Λορεντζάτο».

Στο εναρκτήριο μελέτημα, που επιγράφεται «Περιστατικό», ο Τριανταφυλλόπουλος καταγράφει με τρόπο γλαφυρό πώς και πότε άρχισε να διαβάζει κείμενα του Λορεντζάτου και δεν διστάζει να διατυπώσει αναδρομικά τις αντιρρήσεις που του είχαν προκαλέσει την εποχή εκείνη. Συγκεκριμένα, επρόκειτο για τα σχόλια του Λορεντζάτου στη μετάφραση του έργου του Μπλέικ Οι γάμοι του Ουρανού και της Κόλασης και για το δοκίμιό του περί Παπαδιαμάντη (1961).

Ο Τριανταφυλλόπουλος, με παρρησία και ειλικρίνεια, σημειώνει πως εκείνη την εποχή «έφτανα στο μελαγχολικό συμπέρασμα ότι […] δεν ήξερα πού πάν' τα τέσσερα, άσπρο έβλεπα και μαύρο μολογούσα». Οι αρχικές αυτές επιφυλάξεις θα αναθεωρηθούν με τον καιρό και η φιλία των δύο ανδρών θα ευεργετήσει πολλαπλώς τη νεοελληνική φιλολογία.

Υπαινίσσομαι κυρίως την ενθάρρυνση, τη συμπαράσταση και τις συνεχείς υποδείξεις που αφειδώς πρόσφερε ο Λορεντζάτος στον Τριανταφυλλόπουλο καθ’ όλη τη διάρκεια της πολυετούς ασχολίας του δεύτερου με την προετοιμασία για την έκδοση των Απάντων του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.

Αρκετά από τα μελετήματα του παρόντος τόμου αναφέρονται σε λεπτομέρειες αυτής της κοπιώδους εργασίας και, ταυτόχρονα, αναδεικνύουν την πλούσια φιλολογική και γλωσσική σκευή του Λορεντζάτου, καθώς και την επάρκεια, την οικειότητα και την αγάπη του Τριανταφυλλόπουλου προς το έργο του Σκιαθίτη.

Ως παραδείγματα, θα έφερα τα επιγραφόμενα «Συλλαβίζοντας με τον Λορεντζάτο τον Παπαδιαμάντη», «Δυσκολίες διαβάζοντας τα Θαλάσσια ξύλα» (το μεταθανάτιο ποίημα του Λορεντζάτου, που εκδόθηκε εκτός εμπορίου σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων, με επιμέλεια Ερρίκου Σοφρά), «Λεγεών» και «Παρασημειώσεις σε στίχους του Ζήσιμου Λορεντζάτου». Θα πρότεινα και θα ευχόμουν τα μελετήματα αυτά να αποτελέσουν «διδακτέα ύλη» σε όσους ασχολούνται με επιμέλειες και διορθώσεις κειμένων.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η γραμματολογική και λεξικογραφική τύχη του Λορεντζάτου στις κυκλοφορούσες ιστορίες της νεότερης λογοτεχνίας μας και στα βοηθητικά βιογραφικά λεξικά, όπως την ανιχνεύει ο Τριανταφυλλόπουλος στα κείμενά του που τιτλοφορούνται «Αποσιωπήσεις» και «‘‘Ποιος είναι αυτός;’’» ή ο ξένος Ζήσιμος Λορεντζάτος» (ερώτημα εκφωνητή της τηλεόρασης, όταν διάβασε την αναγγελία του θανάτου Λορεντζάτου!).

Χαρακτηριστικό παράδειγμα γραμματολογικής «αταξίας», είναι η πλήρης απουσία των εργασιών του Λορεντζάτου για τον Παπαδιαμάντη από τις βιβλιογραφικές Σημειώσεις στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Κ. Θ. Δημαρά. Παρά ταύτα, όπως σημειώνει ο Τριανταφυλλόπουλος, ο Λορεντζάτος θεωρούσε τις Σημειώσεις στην Ιστορία Δημαρά ως «αδιάσειστες».
«Η εντύπωση που αποκόμιζε κανείς από την πρώτη του επαφή με τον Λορεντζάτο», σημειώνει ο Τριανταφυλλόπουλος, «ήταν ότι ο άνθρωπος ανήκε στους δύσκολους, σχεδόν με τη σημασία που έχει η λέξη στην ομώνυμη κωμωδία του Μενάνδρου.

Αν λογαριάσουμε και το μπόι του -μαζί και το ψηλό, καβαφικά, σκαλοπάτι όπου βρισκόταν- ο χαρακτηρισμός ‘‘απόκρημνος’’, κυριολεκτικά και μεταφορικά, του πάει κουτί». Συνυπογράφω ασυζητητί αυτή την περιγραφή. Είχα την τύχη να γνωρίσω από κοντά τον Λορεντζάτο και να τον συναναστραφώ κατά τα τελευταία τριάντα πέντε χρόνια της ζωής του, έχοντας διατρέξει με προσοχή τα βιβλία του - πρώτες εκδόσεις, επανεκδόσεις και συγκεντρωτικούς τόμους.

Για τον χαρακτήρα του καθημερινού ανθρώπου, και όχι του συγγραφέα, θέλω να προσθέσω πως η καθημερινή επαφή μαζί του απέπνεε ζεστασιά και ανθρωπιά, πολύ συχνά υπογραμμισμένη με παιγνιώδεις φράσεις και με το εξαιρετικής ποιότητας χιούμορ που διέθετε, το οποίο κράτησε μακριά, το απέκλεισε εντελώς απ’ όλα τα βαθυστόχαστα κείμενά του.

Με δυο λόγια, ο τόμος Για τον Ζήσιμο Λορεντζάτο συνιστά σεμνό μνημόσυνο στη μνήμη του, όπως θα το επιθυμούσε και ο ίδιος.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
Ο Φίλιπ Ροθ γεννήθηκε στο Νιούαρκ του Νιου Τζέρσεϊ τον Μάρτιο του 1933, ο μικρότερος από τους δυο γιους μιας οικογένειας Αμερικανοεβραίων που είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε...
Βάζοντάς τα με τον εαυτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
Η επισήμανση μελετητών και κριτικών ότι ο Τάκης Παπατσώνης δεν έδωσε κριτική προσοχή στα νεοελληνικά γράμματα, ενώ, αντιθέτως, επέμεινε, με την ευχέρεια που του παρείχε η ευρυμάθειά του αλλά και η άριστη...
Ο Τ.Κ. Παπατσώνης και η κριτική της νεοελληνικής λογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι καλός μπάρμαν. Παίρνει τα υλικά και τα βάζει σε πολύχρωμα σέικερ λογοτεχνικής ώσμωσης. Η διογκούσα φαντασία μετασχηματίζει λ.χ. τις μικρές αθερίνες σε τεράστια κήτη, αντιστρέφοντας...
Είναι πολλά τα μάτια της φαντασίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας